Katedra Biochemii , Farmakologii i Toksykologii Wydział Medycyny Weterynaryjnej
Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu
Zatrucie solą
ku
k c
u he
h nn
n ą
n
opracował prof. dr Marcin Świtała
Materiały wykładowe z przedmiotu
Toksykologia weterynaryjna i ochrona
środowiska (w. 4a/2010)
Zapewnienie swobodnego dostępu do wody wszystkim
utrzymywanym przez człowieka zwierzętom stanowi
fundamentalny warunek dobrego chowu, którego spełnienie jest konieczne do normalnego funkcjonowania ich
organizmów.
Organi
gan zac
z
ja p
a r
p awi
aw e całej p
r
p ze
z strze
z ni
n zaj
z mowan
ow
e
an j pr
p ze
z z
z
organizm związana jest z obecnością odpowiedniej objętości wody, stanowiącej podstawowe środowisko, w którym zachodzą procesy biochemiczne i fizjologiczne i dzięki któremu utrzymywana jest homeostaza. Woda stanowi ponadto nośnik dla wchłanianych przez organizm
składników pokarmowych oraz dla wydalanych przezeń zbędnych produktów przemiamy materii.
Większość gatunków zwierząt wymaga dostarczenia od 2 do 3 litrów wody na 1 kilogram spoŜywanej
suchej masy pokarmowej.
Za
Z potr
t z
r e
z b
e owa
w nie
i
e to
t z
a
z le
l Ŝ
e y
Ŝ is
i t
s o
t tn
t ie
i
e o
d t
e
t m
e per
e a
r tu
t ry
r i
i
wilgotności środowiska a ponadto od aktywności
wysiłkowej organizmu.
Istnieją takŜe warunki fizjologiczne, fizjopatologiczne oraz Ŝywieniowe, w których zapotrzebowanie na wodę znacznie wzrasta.
Są to:
- laktacja
- choroby nerek
- dieta wysokobiałkowa
- bie
i g
e unki
k
- prz
r y
z ję
j c
ę i
c e
i
e d
uŜe
Ŝ j
e
j i
l
i o
l śc
ś i
c
- choroby z silną
soli
gorączką
Gospodarka wodna ustroju jest funkcjonalnie sprzęŜona z gospodarką mineralną zwłaszcza zaś z gospodarką jonami sodowymi.
Jony sodowe biorą udział w utrzymaniu odpowiedniej objętości wody w ustroju i wraz z jonami chlorkowymi wyznaczają osmolarność płynów pozakomórkowych.
Równowaga elektrolitowa w płynie zewnątrz- i wewnątrzkomórkowym ( w mEq/l):
przestrzeń pozakomórkowa przestrzeń wewnątrzkomórkowa
kationy aniony kationy aniony Na -143 Cl - 106 Na - 10 Cl -
K - 5 HCO3 - 20 K - 150 HCO3 - 10
Ca - 5 HPO4 - 2 Ca - HPO4 - 140
Mg - 2 SO4 - 2 Mg - 40 SO4 - 10
kw. organ.- 10 kw. organ.-
. białka - 15 białka - 40
155 200 155 200
Gospodarka wodno-mineralna znajduje się pod nadzorem układu hormonalnego
renina-angiotensyna-aldosteron (RAA) oraz
hormonu antydiuretycznego -wazopresyny
(AD
A H
D )
H ,
, kt
k óre
r
e wp
w ływa
w ją na
f
unkc
k j
c ę
ę
diuretyczną nerek.
uruchamiany jest przez sygnał z aparatu przykłębuszkowego w nerce (wzrost poziomu jonów sodowych w pramoczu) i zw
z i
w ększa
z re
r sorbc
b ję z
w
z r
w ot
r ną
n
ą sodu
od
u w
w stre
r fie
aldosteronoŜaleŜnej kanalika distalnego nefronu. Wpływa to na wzrost stęŜenia tego jonu we krwi i płynach
pozakomórkowych zatrzymując pośrednio odpowiednią objętość wody w organizmie.
Wazopresyna wydzielana jest z tylnego płata przysadki po pobudzeniu osmoreceptorów w
podwzgórzu w wyniku wzrostu osmolarności krwi
(wzrost poziomu sodu we krwi). Uwalniana
wazopresyna zwiększa resorbcję wody z kanalików
zb
z i
b orc
or zyc
z
h
h ne
n re
r k, c
, o pow
o p
od
ow
u
od j
u e roz
r
w
oz od
w
n
od i
n eni
n e krwi
w i
unormowanie jej osmolarności.
Wzrost osmolarności krwi wywołuje takŜe odruchowe pobudzenie ośrodka pragnienia, co wymusza przyjęcie dodatkowej ilości wody niezbędnej dla normalnego
funkcjonowania obu układów regulacyjnych
Istotnym czynnikiem warunkującym normalną regulację gospodarki jonami sodowymi jest takŜe funkcjonowanie tych komórek ustroju, które utrzymują wysoką
róŜnicę stęŜeń tego jonu pomiędzy przestrzenią
zewnątrz- i wewnątrzkomórkową wydatkując duŜą
pulę
ę e
n
e er
e g
r ii.
.
Są to komórki produkujące, przewodzące i odbierające bodźce nerwowe. Jony sodowe podczas pobudzenia tych komórek (depolaryzacja) transportowane są biernie kanałami do ich wnętrza, by w następnej fazie (repolaryzacja) nakładem energii zostać z nich wydalone.
Zatrucie solą najczęściej występuje u
świń i u drobiu, rzadziej u przeŜuwaczy, a
najrzadziej u mięsoŜernych.
Przyczyny zatrucia solą
U świń i drobiu najczęstszą przyczyną jest błąd Ŝywieniowy polegający na podaniu zwierzętom paszy zawierającej zbyt duŜe stęŜenie soli kuchennej, przy równoczesnym ogranicze-ni
n u
u d
os
d tępu
p
u zw
z i
w erzą
z t
ą do w
d
od
o w
y
od .
y (Pr
P awi
aw dł
d owa
ow zaw
z
ar
aw
tość soli
w paszy powinna wynosić ok. 0,5 -1,0 % masy paszy).
Zalecane recepturowe
Zalecane recepturowe stęŜenia
stęŜenia soli w mieszan-
soli w mieszankach pełnopor-
kach dla świń: P- 0,5%,
cjowych dla drobiu: DKA Star-
W- 0,7%, T -1%, L-1,5%
ter- 0,3%, DKA Finisher- 0,4%,
mieszanki DJ lub DH -0,5-0,7%,
Bezpośrednią przyczyną zatrucia u świń i drobiu moŜe być:
• nadmierna ilość soli w paszy, błąd w przyjętej proporcji, złe wymieszanie soli z paszą,
• dodatki mączek rybnych lub mięsnych zrobionych z produktów solonych i źle wymieszanych.
• wadliwie funkcjonujący system poideł z powodu awarii, zan
z
i
an edb
d a
b ń
a
ń obs
ob ługi
u , zam
, z
arza
z ń
a
ń w
w okre
r sie z
i
z mowym
ow
• zbyt duŜa liczba zwierząt ograniczająca dostęp do wody
• umieszczenie zwierząt w miejscu, w którym nieznany jest im system pojenia
• podanie przesolonych odpadów kuchennych, serwatki, solanki po peklowaniu
Wysokość toksycznych i śmiertelnych dawek chlorku sodowego dla zwierząt gatunek
dawki śmiertelne dawki toksyczne dawka toksyczna jako %
g/zwierzę
g/kg
przyjmowanej karmy
bez dostępu z dostępem
do wody do wody
bydło
1500-3000
2
1,5-2
ow
o c
w e
c ,
e
, k
o
k z
o y
z
10
1 0
0 -
0 2
- 0
2 0
0
6
1,
1 5
, -
5 2
-
konie
900-2000
2
świnie
50-200
2
0,25
10
drób
2-4,5
0,25-2
5-10
psy
30-60
4
- u przeŜuwaczy zatrucie moŜe wystąpić:
• po wyłoŜeniu lizawek zwłaszcza w stanach
niedoborów mineralnych,
• po zjedzeniu rozsypanej
W paszach pełnoporcjowych
na pastwisku soli,
stęŜenie soli ma wynosić dla
• po podaniu przesolonej
cieląt - 1,5%, dla krów i bydła
pas
p zy
z np
n .
p otrębów
b
ów lub
u
opasowego 2.0 %, dla owiec i
b
kóz
z 2
,0 %
,
przesolonej wody.
%
- u psów i lisów zatrucie moŜe wystąpić:
• po zjedzeniu solonego mięsa
• u psów notowano zatrucia po wypiciu wody z kałuŜ
powstałych z zasolonego śniegu lub wody morskiej
T ks
k yko
k dynami
m ka
k
W
W o
stre
r j
e p
ostaci
c z
a
z tru
r ci
c a mo
m Ŝn
Ŝ a wy
w ró
r Ŝn
Ŝ ić
ć 3 f
azy
z :
1. F
1.
az
F
a
az pod
p
r
od aŜ
a n
Ŝ i
n eni
n a pr
p ze
z wod
w
u
od
u pok
p
armowe
ow go oraz
az
odp
od ow
p
i
ow edz
d i
z uk
u ładów
ad
ów re
r gul
gu uj
u acych
h gos
pod
p
ar
od
kę w
od
w
n
od o
no--
mine
n ralną
n
ą n
a
n nad
n
m
ad iar
ar w
c
w hł
h ani
an ane
an j soli.
2. F
2.
az
F
a
az zał
z amani
an a się f
un
u k
n cji u
k
u ładów
ad
ów re
r gul
gu uj
u ących
h
gospod
p
ar
od
kę w
od
w
n
od o
no--mine
n ralną
n i
ą p
r
p ze
z mieszc
z zan
z
i
an a się w
od
w
y
od w
w
kierun
u k
n u
u t
kane
an k
3. F
3.
az
F
a
az obr
ob zę
z kowa
ow zd
z om
d
inow
n
an
ow
a
an pr
p ze
z z
z obj
ob awy
aw wyw
w
oł
yw y
y--
wan
w
e
an pr
p ze
z z
z obr
ob zę
z k cent
n ralne
n go s
go ystemu n
u e
n rwow
w
e
ow go
pop
p
r
op ze
z dz
d aj
z ąca be
b zp
z o
p śre
r dn
d i
n o stadi
ad um
u agoni
agon i z
w
z i
w erzę
z cia
1. W przewodzie pokarmowym znajduje się duŜe stęŜenie soli stopniowo wchłanianej do krwi.
2. S
2. ól
S wyw
w
oł
yw uj
u e pod
p
r
od aŜ
a n
Ŝ i
n eni
n e p. p
p
ok
. p
armowe
ow go wyw
go w
oł
yw u-
u
jąc najpierw pł
p ynn
yn e
n wyp
w
r
yp óŜn
Ŝ i
n eni
n a
a, które zanikają z
czasem, w miarę ubytku wody z organizmu.
3. Wchłanianie soli z jelit wywołuje narastającą stopniowo hypertoniczność krwi, co doprowadza do pobudzenia osmoreceptorów w mózgu i pojawienia się silnego pragnienia
4. P
4. r
P zy
z ograni
an czon
z
ym
on
zas
z pok
p
ajani
an u
u pr
p agni
agn eni
n a, w
a,
w
wyniku zahamowania wydzielania hormonu
antydiuretycznego przyjmowana woda ulega
wydaleniu z organizmu. Pojawia się wi
w elomocz,
z w
wyniku którego organizm traci przyjmowaną wodę.
Wielomocz ustaje, po osiągnięciu przez krew wyŜszej osmolarności niŜ osmolarność moczu.
W wyniku narastającej hyperosmolarności osocza -
5.
dochodzi do przesunięcia wody z komórek do krwi.
Szczególnie naraŜone na odwodnienie są:
- komórki nabłonka kanalików nerkowych co prowadzi do utraty ich funkcji związanych z aktywnym transportem jonów oraz do biernego przenikania przez nie wody w kierun
u k
n u
u h
yp
h
e
yp ros
r molarne
n go os
go ocza
z (skąp
ą om
p
ocz-
z oligur
gu ia)
a
- komórki śródbłonka ścian naczyń włosowatych mózgu, co doprowadza do rozwarcia tzw. przestrzeni Virchowa-Robin (wzrost objętości płynu mózgowo-rdzeniowego).
- śródbłonka naczyń włosowatych innych narządów co sprzyja przemieszczaniu się osocza w kierunku jam ciała np. do jamy otrzewnowej (wodobrzusze).
6. Sól przechodzi do wydzielin gruczołów i wydzielana jest ze śliną i wydzielinami błon śluzowych.
W fazie trzeciej
7. p
7. r
p ze
z stają
ą by
b ć
y spr
p awn
aw e
n uk
u łady r
ad
e
y r gul
gu uj
u ąc
ą e gos
pod
p
ar
od
kę
wodno-mineralną.
Stopniowo zgodnie z gradientem stęŜeń rośnie poziom jonów sodowych wewnątrz komórek. W ślad za nim przemieszcza się woda doprowadzając do wzrostu objętości tkanek, co manifestuje się obrzękami.
8. Szczególnie szybko narasta obrzęk centralnego układu nerwowego, co tłumaczy się zahamowaniem przez
nadmiar jonów sodowych beztlenowej glikolizy - procesu, który w tkance nerwowej dostarcza energię konieczną do aktywnego usuwania jonów sodowych z komórek
nerwowych .
9. Następują zaburzenia nerwowe. Uszkodzenia neuronów i synaps są prawdopodobnie wynikiem rozerwania tkanek przez gromadzącą się wodę. Następuje rozmiękanie tkanki nerwowej, nekroza oraz wynaczynienia. Proces ma
charakter nieodwracalny.
u róŜnych gatunków ssaków wykazują szereg podobieństw.
Obserwuje się następujące (mało charakterystyczne) objawy:
• ze strony p. pokarmowego: biegunkę przechodząca nas
n tępn
p i
n e w
w zap
z
ar
ap
c
ar ie, ból
, b e kolkowe
ow , w
, ym
w
ioty (świ
w ni
n e, ps
, p y)
silny ślinotok i wyciek surowiczy z nosa
• ze strony układu moczowego: nietrzymanie moczu, wielomocz (poliuria) przechodzący w późniejszej fazie w bezmocz (anuria)
Bardziej charakterystyczne objawy zatrucia wynikają z zaburzeń funkcji układu nerwowego.
Są to:
- zaburzenia nerwowo-czuciowe i nerwowo-ruchowe:
przeczulica dotykowa
(heperestezja), częściowa lub całkowita ślepota lub głuchota, drŜenia mięśniowe, dreszcze, drgawki, napady dr
d gawe
gaw k toni
on czn
z o
n -
o kloni
on czn
z yc
n
h, oc
h
zop
z
l
op ąs, tęŜe
Ŝ c, tylny
n
(opistotonus), zwierzęta w pozycji leŜącej najczęściej wypręŜone.
- zaburzenia motoryczne: zwiększona ruchliwość,
chwianie się na nogach, wymuszone chodzenie po
okręgu, chodzenie do tyłu, napieranie na ogrodzenie, chód szczudłowaty, brak koordynacji ruchów, okresy bezruchu, potykanie się, chwianie się, upadanie.
początkowo silne pragnienie, w późniejszej fazie brak pragnienia, niezdolność do jedzenia i picia, najpierw nadpobudliwość, następnie ospałość brak reakcji na bodźce, napieranie głową na ściany, stanie ze zwieszoną głowa l
ow
ub
u w
b
yc
w
iągni
gn ętą s
ą zyj
z ą,
ą siadan
ad
i
an e n
a z
n
ad
a z
z
ad i
z e.
Osłuchowo stwierdzić moŜna obecność płynu w worku osierdziowym i w jamie opłucnowej i otrzewnowej .
Uchwytne są równieŜ objawy odwodnienia
Ciepłota ciała u zatrutych zwierząt jest zazwyczaj normalna, lecz u zwierząt wykazujących drgawki i drŜenia mięśniowe moŜna stwierdzić jej podwyŜszenie.
Śmierć następuje po kilku godzinach lub po kilku dniach.
•przekrwienie i stan zapalny błony śluzowej Ŝołądka z punktowymi owrzodzeniami, ciemne i płynny lub suchy kał,
•obrzęki tkanek i narządów, płyn w jamach ciała a przede wszystkim obrzęk mózgu z rozmiękaniem lub
wc
w ze
z snym
n
i zm
z ianam
an
i ne
n krot
r yczn
z ym
n
i
•zmiany w tkance nerwowej stwierdzane mikroskopowo to: proliferacja śródbłonka naczyniowego, rozszerzone przestrzenie okołonaczyniowe, u świń wypełnione
eozynofilami, wakuolizacja i rozerwanie komórek
pomiędzy korą i substancją białą z naciekami
histiocytów
Najbardziej typowe objawy kliniczne i zmiany anatomopatologiczne w
zatruciu solą u poszczególnych
gatunkó
k w
w zw
z i
w er
e zą
z t
oraz postępowanie lekarskie.
Świnie
Przebieg zatrucia: moŜe być ostry lub przewlekły Objawy zatrucia ostrego - pojawiają się po kilku godzinach W pierwszym okresie: brak apetytu, pragnienie, ślinotok, wymioty, bóle, wodnisty kał, przyśpieszenie tętna, duszność lekko obniŜona temperatura
W drugim okresie objawy nerwowe: podniecenie, zgrzytanie zę
z b
ę ami
m , drg
r awk
w i trw
r a
w jące
c
e od 0,5 d
o 3
mi
m n, ataki s
k
s urc
r z
c ó
z w
w co
c
2-4 godz. stopniowo zwiększające częstotliwość, parcia do przodu, wytrzeszcz oczu, ślepota, ruchy maneŜowe, następnie osłabienie bezruch, chwiejny chód, brak równowagi, poraŜenie języka, pozycja siedzącego psa, śmierć po 1-2 dniach Objawy zatrucia przewlekłego
Objawy podobne do zatrucia ostrego, lecz słabiej zaznaczone i występują później, apetyt jest zmienny, okresowo występują biegunki, słabe przyrosty lub spadek masy ciała
mało charakterystyczne
p. pokarmowy - przekrwienia bł. śluzowej, wybroczyny, zwiększenie śluzu, czasami nadŜerki w Ŝołądku,
wątroba, nerki - przekrwienia,
płuca - obrzęk , przekrwienia,
mózg
óz - pr
p ze
z krwi
w eni
n e, wyl
, w ewy
w pod
p
op
od
on
op
ow
on
e
ow ,
obrzęk, nekroza, rozmiękanie kory mózgowej mogą
pojawić się po 3-6 dni od momentu wystąpienia zatrucia histopatologiczniestwierdza się okołonaczyniowe
nacieki histiocytów oraz obecność zmian zapalnych mózgu i opon, którym towarzyszą eozynofile (eozynofile pojawiają się po 12 godz. i znikaja po 24-36 godz.)
• wywiad,
• objawy kliniczne i zmiany anatomopatologiczne,
• w badaniach laboratoryjnych bada się
przyŜyciowo - stęŜenie jonów sodowych w osoczu
pośmiertnie - ustala się głównie poziom jonów
chlorkowych w treści przewodu pokarmowego
UwaŜa się, ze zatrucie solą występuje u świń :
gdy przyŜyciowo - w osoczu stęŜenie jonów Na+ wynosi od 150 do 180 mEq/L (norma 135-145 mEq/L),
gdy pośmiertnie -stwierdzi się następujący udział
procentowy chlorków w treści : Ŝołądka <0,32%, jelita cienkiego< 0,30%, jelita grubego< 0,20%, lub w wątrobie
- <0,27%
zapewnienie swobodnego dostępu do wody, !!
w cięŜkich przypadkach - nawadnianie małymi porcjami poniewaŜ przy podaniu większej jej ilości istnieje moŜliwości zwiększenia obrzęku mózgu,(podaje się wodę w porcjach ok. 0,5% masy ciała - co 60 min.)
przeciwobjawowo stosować moŜna leki osłaniające, przeczyszczające (oleje), uspokajające, nasercowe, sole wapnia
Rokowanie: ostroŜne, przy nasilonych objawach nerwowych - złe
Objawy: posmutnienie, intensywne pragnienie, biegunki, zaburzenia równowagi, niemoŜność utrzymania się w pozy-cji stojącej, zwiotczenie mięśni szyi, trzepotanie skrzydłami, poraŜenie kończyn.
Zmiany anatomopatologiczne - (mało charakterystyczne) p. pokarmowy - przekrwienia bł. śluzowej, wybroczyny, zw
z i
w ększe
z ni
n e śluz
u u
z ,
u w
ą
w t
ą rob
r
a
ob - pr
p ze
z krwi
w ona
on i k
ruc
u ha,
h
serce - wybroczyny, mózg , płuca - obrzęki, nerki - zmiany zapalne
Rozpoznanie: wywiad, objawy, zmiany anatomopatologiczne, badania laboratoryjne - poziom jonów chlorkowych w mózgu powyŜej 0,26%
Leczenie: zapewnienie wolnego dostępu do wody
Rokowanie : przy nasilonych objawach nerwowych - złe
PrzeŜuwacze
Objawy: zatrucie ma zazwyczaj przebieg ostry - występuje po ok. 3 godz. ,
bydło wykazuje posmutnienie, ślinotok, łzawienie, silne pragnienie, spadek produkcji mleka, biegunki, wynicowanie odbytu,
silne podniecenie, czasami z atakiem furii, w późniejszym okre
r sie os
łabi
ab eni
n e, n
, i
n edow
d
ł
ow ady
ad , por
, p
aŜ
a e
Ŝ ni
n a, ut
a, u ratę p
r
p zyt
z omno
n ś
o ci
Zmiany anatomopatologiczne (mało charakterystyczne) przedŜołądki - przekrwienia bł. śluzowej, wybroczyny, martwice, trawieniec- krwotoczny stan zapalny, jelito cienkie -
nieŜyt, zwiększenie ilości śluzu, wątroba - przekrwiona i krucha, obrzęk , serce - wybroczyny w rowku wieńcowym, mózg - obrzęk, przekrwienie histopatologicznie: rozmiękanie tkanki nerwowej - polioencephalomalatio
Rozpoznanie: wywiad, objawy, zm. anatomopatologiczne, badania laboratoryjne zawartość Cl w jelicie cienkim 0,36% treści,
przyŜyciowo poziom sodu w osoczu < 160 mEq/L
Leczenie: zapewnienie wolnego dostępu do wody, nie stosowa
ow ć soli p
r
p ze
z czys
z zc
z zaj
z ąc
ą ych
h z
z pow
p
od
ow
u
od
u moŜ
o l
Ŝ iwo
w ś
o ci
pogłębienia odwodnienia
(dawniej polecano podawać zatrutym krowom ok. 200 ml 10 % chlorku potasowego)
Rokowanie : przy nasilonych objawach nerwowych - złe
Psy
Objawy: wymioty, obfita wodnista biegunka, intensywne pragnienie, nadpobudliwość nerwowa , drgawki, ślepota, ataksja, śmierć
Zmiany anatomopatologiczne- mało charakterystyczne p.
p p
. ok
p
armowy
ow - gastritis, w
, ą
w trob
r
a
ob i ne
n rki -
pr
p ze
z krwi
w one
on ,
płuca - przekrwione zapadnięte,
Rozpoznanie: wywiad, objawy, zm. anatomopatologiczne, badania laboratoryjne poziom jonów chlorkowych w wątrobie powyŜej 0,21% (norma - 0,15%)
Leczenie: dootrzewnowa powolna infuzja izo- lub
hypotonicznego roztworu glukozy