ĆW. 6

PIĘCIOCZYNNIKOWY MODEL OSOBOWOŚCI (PMO)

• do rozwoju PMO przyczyniły się leksykalne badania Allporta i Odberta oraz hipoteza leksykalna sformułowana przez Cattella.

• Badania prowadzone w ramach PMO:

1) charakter leksykalny (w literaturze polskiej opisane przez- Szarotę)

2) badania kwestionariuszowe (Zawadzki, Szczepańska i Strelau)

3) swobodne opisy osobowości (Marszał- Wiśniewska i Jarmuż)

I. Badania leksykalne prowadzone w ramach PMO

• punkt wyjścia: dane empiryczne uzyskane przez Cattella

a) Pierwszy etap badań

• D. Fiske: badania oparte na samoopisie i szacowaniu cech wyodrębionych przez Cattella=> redukcja do pięciu czynników:

- adaptowalność społeczna

- konformizm

- wola osiągnięć

- kontrola emocjonalna

- poszukujący intelekt

• E. Tupes i R. Christal: analiza czynnikowa matryc korelacyjnych z ośmiu badań leksykalnych => WNIOSEK: struktura osobowości składa się z pięciu czynników:

- surgencja

- ugodowość

- niezawodność

- stałość emocjonalna

- kultura

• W. Norman:

I faza: analiza czynnikowa: 5 czynników (Tupes i Christal)+ do każdego z nich cztery opisy z listy Cattella => podstawowa TAKSONOMIA OSOBOWOŚCI:

- surgencja

- ugodowość

- sumienność

- stałość emocjonalna

- kultura

II faza: badanie od podstaw: lista Allporta i Odberta uzupełniona nowymi terminami ze słownika Webstera- wykluczył terminy wieloznaczne, oceniające, trudne i słowa odnoszące się do opisu anatomicznego i fizycznego- selekcja oparta na podstawie obiektywnych kryteriów i zgodności ocen sędziów kompetentnych.

Wyselekcjonowane terminy zredukowano do 8081 i posortowano na trzy kategorie:

1. stałe cechy (różnice indywidualne w zachowaniu, w funkcjonowaniu poznawczym i emocjonalnym) * (to na nich Norman się skoncentrował)

2. czasowe stany

3. role społeczne

• wyodrębnił ok. 1600 terminów- cech; posortował na 10 klas (po jednej klasie dla każdego z dwóch biegunów pięciu czynników Tupesa i Christala)

• wyodrębnił 75 kategorii cech, które stanowiły poziom pośredni między wyróżnionymi dziesięcioma klasami a opisami szczegółowymi

• etap podporządkowywania terminów klasom i kategoriom- subiektywny.

b) Drugi etap badań

• badania leksykalne nad osobowością: Briggs, Digman, John, Peabody, Takemoto- Chock i Wiggins

• L. Goldberg:

- autor terminu „Wielka Piątka”

- odmienna (od Cattella) hipoteza leksykalna: różnice indywidualne między ludźmi znajdują swój wyraz w języku; „im większe znaczenie mają te różnice, tym częściej ludzie będą na nie zwracali uwagę i tym częściej będą o nich rozmawiać, aż w końcu wynajdą opisujący je termin”

- w badaniach posługiwał się za Normanem tymi samymi nazwami czynników, poza piątym, który nazwał intelektem- czynnik ten charakteryzuje się mądrością, oryginalnością, obiektywnością, refleksją i zamiłowaniem do sztuki

- zaproponował listę stu przymiotników- identyfikatorów (markerów): po dwadzieścia na każdy czynnik charakteryzowany dwubiegunowo;

• Europa: Niemcy- A. Angleitner; Holandia- W. Hofstee;

• niemieccy badacze skupili się na opracowaniu założeń metodologicznych, leżących u podstaw badań nad leksykalną taksonomią osobowości

• Holendrzy podjęli próbę opisania osobowości oddzielnie na podstawie przymiotników, rzeczowników i czasowników; analiza czynnikowa przeprowadzona na samoopisie opartym na:

- przymiotnikach=> doprowadziła da rozwiązania pięcioczynnikowego

- rzeczownikach=> rozwiązanie czteroczynnikowe (brak czynnika związanego z charakterystyką emocjonalną)

- czasownikach=> wyodrębnienie dwóch czynników: ugodowości i stałości emocjonalnej

• koncepcje umieszczające wyodrębnione czynniki osobowości w przestrzeni kołowej, gdzie byłyby charakteryzowane na podstawie ich położenia kątowego w dwuwymiarowej przestrzeni=> MODEL INTERPERSONALNY Jerry'ego Wigginsa

• Pięciowymiarowa- kołowa taksonomia osobowości (AB5C): Hofstee, de Raad i Goldberg- integracja podejścia opartego na prostej stukturze i na modelu kołowym; pozwala na opis każdego czynnika i jego składników w relacji do pozostałych czynników i reprezentujących je składników

- model AB5C nie jest uniwersalny, gdyż w zależności od wersji językowej przymiotniki zmieniają w kołowej przestrzeni swoją pozycję i tylko niewiele ponad 20% miało te same pierwotne i wtórne ładunki czynnikowe

• P. Szarota opracował Polską Listę Przymiotnikową (PLP):

- składa się z 60 przymiotników- po 12 na skalę

- lista przymiotników charakteryzuje czynniki jednobiegunowo (p. ujemne nie doprowadziły do rozwiązania pięcioczynnikowego)

* UGODOWOŚĆ: wielkoduszny, uczynny, ufny, wyrozumiały, dobroduszny, troskliwy, czuły, szczodry, gościnny, ofiarny, szlachetny, szczery

* SUMIENNOŚĆ: staranny, skrupulatny, dokładny, systematyczny, solidny, pilny, obowiązkowy, sumienny, precyzyjny, pracowity, rozważny, odpowiedzialny

* DYNAMICZNOŚĆ: szybki, obrotny, śmiały, zwinny, operatywny, odważny, dynamiczny, energiczny, przedsiębiorczy, aktywny, zręczny, ruchliwy

* POBUDLIWOŚĆ: wybuchowy, impulsywny, pobudliwy, gwałtowny, porywczy, zapalczywy, narwany, popędliwy, emocjonalny, nieopanowany, choleryczny, nerwowy

* INTELEKT: inteligentny, uzdolniony, twórczy, pojętny, oczytany, bystry, myślący, mądry, rozumny, zdolny, utalentowany, odkrywczy

II. Psychometryczne podejście do badań nad PMO- kwestionariusze

• P. Costa i R. McCrea:

- zredukowali 16-Czynnikowy Kwestionariusz Osobowości Cattella do trzech czynników: (Eysenckowskiej) neurotyczności i ekstrawersji oraz do wyobraźni, którą nazwali otwartością na doświadczenie=> trójczynnikowy model osobowości NEO;

- pod wpływem badań leksykalnych rozszerzyli model o dwa kolejne czynniki: sumienność i ugodowość

- do pomiaru wyodrębnionych czynników skonstruowali Kwestionariusz Osobowości NEO- PI: pięć skal do pięciu czynników- trzy pierwsze NEO zawierały podskale, stanowiące odpowiednik składników definicyjnych skal; skale ugodowość i sumienność miały charakter ogólny, bez rozbicia na podskale

- Zmodyfikowany Kwestionariusz Osobowości NEO-PI-R: składa się z trzydziestu skal- po sześć na każdy z czynników=> umożliwia opis osobowości na poziomie czynników pierwszego rzędu oraz czynników drugiego rzędu („wielka piątka”)- NEOAC; pomiar czasochłonny.

- Kwestionariusz NEO-FFI- skrócona wersja NEO-PI-R; składa się z 60 pozycji (12 na skalę); pozwala na ogólną diagnozę pięciu czynników.

• Zuckerman i Kuhlman- Kwestionariusz Osobowości ZKPQ; reprezentuje wyodrębnione przez nich czynniki: towarzyskość, aktywność, neurotyczność (lęk, agresywność), wrogość i psychotyczność (impulsywne poszukiwanie doznań)

Argumenty na rzecz traktowania czynników NEOAC jako podstawowych wymiarów osobowości- zdaniem Costy i McCrea

• czynniki NEOAC istnieją realnie: badania, potwierdzające istnienie tych czynników, zarówno wtedy gdy diagnozuje się je metodą samoopisu, jak i szacowania; badania podłużne- duża stałość czynników; znaczenie w procesie adaptacji jednostki do środowiska(otwartość- predyktor zainteresowań zawodowych, sumienność- wyznacznik jakości wykonywanej pracy zawodowej; str.554)

• niezmienność czynników NEOAC: ujawniają się w analizach badań przeprowadzonych innymi narzędziami

• uniwersalność czynników NEOAC: niezależnie od płci, rasy i kultury, w badaniach, w których zastosowano kwestionariusz NEO, uzyskano pięcioczynnikową strukturę

• podstawy biologiczne czynników NEOAC: wysoki stopień odziedziczalności(30-40%- dot. głównie ekstrawersji i neurotycznośći); LECZ nie należy szukać podstaw biologicznych czynników w mechanizmach anatomofizjologicznych, gdyż są to konstrukty psychologiczne (nie biologiczne!), gdyby ich jednak szukać- zależą od różnic indywidualnych sumarycznego efektu struktur mózgowych

Argumenty Zuckermana na rzecz PMO:

• kryteria dla cech traktowanych jako podstawowe wymiary osobowości:

1) rzetelna identyfikacja czynników (wymiarów) niezależnie od zastosowanej metody, płci i wieku osób badanych;

2) co najmniej umiarkowanie wysoki wskaźnik odziedziczalności;

3) występowanie podobnych rodzajów cech behawioranych w świecie zwierząt;

4) powiązanie cechy osobowości z identyfikatorami biologicznymi.

* 3) i 4) odmienne od tych, które zaproponowali Costa i McCrea, nie spełnione w odniesieniu do czynników NEOAC.

1. Swobodne opisy osobowości oparte na modelu PMO

• swobodne opisy- bezpośrednie odwołanie do języka naturalnego: używany do opisu różnic indywidualnych między ludźmi, także dzieci, lepiej niż pojedyncze słowa (przymiotniki, czasowniki i rzeczowniki) odzwierciedla stosunki międzyludzkie, ważność i kontekst, w którym opis się pojawia

• ZAŁOŻENIA badań prowadzonych metodą swobodnych opisów:

1) spontaniczne opisy osobowości z punktu widzenia dokonujących ich osób mają istotne znaczenie dla charakterystyki osobowości;

2) im ważniejsza jest określona cecha osobowości, tym częściej jest wymieniana w opisie;

3) swobodne opisy dokonywane w różnych językach i kulturach odzwierciedlają wpływ czynników kulturowych na kształtowanie się osobowości

* 4) niesformułowane wprost założenie: istnienie pięciu czynników osobowości (ekstrawersja, ugodowość, sumienność, stałość emocjonalna i intelekt-otwartość)

• badania na podstawie swobodnego opisu dzieci przedszkolnych przez ich rodziców lub nauczycieli („powiedz nam, jakie jest twoje dziecko”)

• różnie klasyfikowano wypowiedzi

• ważność czynnika określano na podstawie częstości opisów zaklasyfikowanych do danego czynnika

• z badań wynika, że ok. 80% podawanych opisów da się zaklasyfikować w ramach PMO (niezależnie kto opisuje: rodzic czy nauczyciel)

UWAGI KRYTYCZNE:

• W. Mischel: krytyka związana z koncepcją cech, które są fikcją i nie wyjaśniają zmienności zachowań ludzkich

• J. Block:

- model PMO jest ateoretyczny i jest obciążony wszystkimi niedostatkami metody analizy czynnikowej (ta sama krytyka skierowana pod adresem koncepcji osobowości Cattella);

- subiektywny dobór zmiennych stanowiących podstawę do wyodrębnienia czynników;

- opisy osobowości (typowe dla podejścia leksykalnego), oparte na pojedynczych słowach- nie ujmują dynamicznego charakteru relacji jednostki ze światem

- czynniki nie są ortogonalne w stosunku do siebie (dobór składników definicyjnych czynników NEOAC jest arbitralny)

• Eysenck:

- sumienność i ugodowość, są składnikami (ze znakiem przeciwnym) bardziej ogólnego czynnika psychotyczności

- czynnik intelekt (otwartość, kultura) nie należy do charakterystyk osobowości, lecz funkcjonowania poznawczego (np. Inteligencja)

- badania prowadzone w ramach PMO nie wykraczają poza opis i mają charakter czysto korelacyjny.