Koncepcja badawcza jest to ogół ustaleń dotyczących celu głównych faz i aspektu procesu badań, z wykorzystaniem wyników włączn

Koncepcja badawcza jest to ogół ustaleń dotyczących celu głównych faz i aspektu procesu badań, z wykorzystaniem wyników włącznie. Ustalenia mają postać twierdzeń, dyrektyw lub pytań. Ustalenia powinny tworzyć zwartą całość. Koncepcja stanowi główną część projektu badań. Rodzaje koncepcji badawczej zależą od typu badań, źródłowe badania społeczne opierają się na źródłach, a nie na wynikach innych badań, statystykach. Badania właściwe obejmują badania wyłącznie opisowe, badania prognostyczne oraz badania stosowane. Badania te zalicza się do tzw. inżynierii społecznej, służyć mają socjotechnice i praktyce.

Problematyka badań: To ogół pytań, na które badacz chce dostarczyć odpowiedzi, jak najlepiej uzasadnionych. Stanowią one główne wnioski i zarazem rezultaty badań. Istnieją pytania źle postawione, najczęściej II rodzaju - zakładają one jakiś stan rzeczy, który nie występuje, fałszywe jest wtedy tzw. pozytywne założenie pytania. Inne złe pytania to błędne wyobrażenia o badanych ludziach, np. ich zainteresowania. Pytania dzielą się na pytania zamkinięte, ukierunkowane oraz otwarte. Pytania różnią się także stopniem ogólności określonym ze względu na stopień ogólności odpowiedzi. Pytania różnią się także stopniem bogactwa treściowego ze względu na znaczenie podstawowych terminów w pytaniu i odpowiedzi. Najważniejsze różnice między pytaniami odnoszą się do ich przedmiotu. Znaczna część pytań odnosi się do zbiorowości ludzkich grup. Te obiekty różnią się wielkością, różnym stopniem złożoności i hierarchizacją części składowych. Pytania mogą dotyczyć porównań obiektów, sprawy, podobieństw i różnic, ich zależności. Problematyka obejmuje wiele pytań powiązanych ze sobą. Wśród tych pytań można wyróżnić jedno lub więcej pytań naczelnych, głównych, które określają charakter pozostałych, podporządkowanych. Związek pytań naczelnych z podporządkowanymi może mieć różny charakter: naczelne dotyczy porównania jakiś obiektów, szczegółowe - obiektów porównawczych; naczelne dotyczy złożonego obiektu, przyporządkowane odnoszą się do części składowych; naczelne dotyczą zależności, podporządkowane poszczególnych cech; naczelne są bardziej ogólne i treściowo bogatsze, podporządkowane szczegółowe, mniej ogólne i uboższe w treść. Aby rozstrzygnąć pytanie naczelne trzeba najpierw odpowiedzieć na pytania podporządkowane. Powiązane między sobą mogą być także pytania i hipotezy naczelne.

Aparat pojęciowy: Pytania i hipotezy muszą być sformułowane w jakimś języku. Podstawowe rozróżnienie nauk empirycznych to podział na terminy teoretyczne i obserwacyjne. Terminy teoretyczne to terminy występujące w teoriach danej nauki i nie posiadają na ogól bezpośredniego odniesienia empirycznego. Terminy teoretyczne to tzw. terminy abstrakcyjne lub konstrukty. W praktyce badawczej wskaźnik to zjawisko, na podstawie występowania którego można względnie łatwo stwierdzić występowanie innego zjawiska, nazywanego indicatum, które są zjawiskami i kompleksami odpowiadające konstruktom. O zastosowaniu danego konstruktu w konkretnym przypadku decyduje fakt udzielenia określonej odpowiedzi na pytanie. Rodzaj odpowiedzi stanowi najczęstszy wskaźnik dla konstruktu i oznaczanego przez niego kompleksu zjawisk. W ten sposób abstrakcyjne pojęcia występujące w problematyce zostają zoperacjonalizowane. Operacjonalizacja to przetłumaczenie języka z reguły pojęcia abstrakcyjne, w których sformułowane są problemy, na język odnoszący się do odpowiedzi na pytania, język pytań zadawanych respondentom. Operacjonalizacja polega na wskazaniu zabiegów umożliwiających rozwiązanie problemów. Konkretyzacja pojęcia polega na tym, aby wskazać zjawiska, które występują w bezpośrednim doświadczeniu ludzi i do których w rozumieniu badacza powinien być stosowany dany termin.

Przedmiot badań: To ogól konkretnych zjawisk, oznaczonych przez terminy, które występują w pytaniach problemowych i których ostatecznie dotyczą wnioski. Przedmiot badań powinien być określony jak najdokładniej. W charakterystyce przedmiotu badań trzeba więc wykorzystywać rezultaty konkretyzacji pojęć. Przedmiot badań może pokrywać się z jakimś społecznym obiektem (systemem czy zbiorowością) lub zjawiska od siebie odmienne, oddzielone w czasie i w przestrzeni. Określenie przedmiotu badań powinno obejmować jego lokalizację czasowo-przestrzenną. Określenie ramy czasowej przedmiotu badań jest zawsze konieczne.

Podstawa źródłowa i techniki otrzymywania materiałów: W koncepcji badawczej musi być wskazana podstawa źródłowa dla rozwiązywania problemów. Źródłami są niekiedy same badane zjawiska, częściej fragmenty badanych zjawisk lub zjawisk innych, związanych empirycznie z badanymi. Źródłami bywają często także relacje o badanych zjawiskach, w których stwierdza się występowanie tych ostatnich. Wypowiedzi osób badanych w określonych warunkach traktowane są często jako źródła w badaniu ich opinii. Źródła można podzielić na wywołane i niewywołane oraz utrwalone i nieutrwalone. Materiałami nazywa się powszechnie wszelkiego rodzaju zapisy odnoszące się do badanych zjawisk, znajdujące się w pracowni badacza i w jego dyspozycji. Wszystkie techniki otrzymywania materiałów można podzielić na obserwacyjne i oparte na procesie wzajemnego komunikowania się: bezpośredniego (wywiadu) lub pośredniego (np. ankieta). Wybór techniki czy technik otrzymywania materiałów określa kierunek operacjonalizacji problemów i pojęć. Ważna jest różnica między źródłem a wskaźnikiem. Źródłami mogą być same badane zjawiska, gdy je obserwujemy, zaś wskaźniki powinny być zawsze od nich różne, choć mogą stanowić ich fragmenty.

Inne techniki badań: Zadania badawcze: otrzymywanie materiałów oraz przygotowanie technik w tym zakresie; dobór zjawisk, z którymi badacz wejdzie w kontakt przy otrzymywaniu materiałów i w stosunku do których zastosuje techniki otrzymywania materiałów; wstępne opracowanie materiałów (techniki kodowania i ilościowa analiza treści); właściwe opracowanie materiałów.

Metoda badań, jej uzasadnienie i ocena wniosków: Kompleks technik i sposobów stosowanych w danym badaniu lub w typie badań decyduje o jego metodzie. Uzasadnienie metody polega na wykazaniu, że w stosunku do danego przedmiotu badań, na podstawie danych źródeł i materiałów, dobranych, otrzymanych i opracowanych przy pomocy takich a nie innych technik i sposobów badawczych, można udzielić odpowiedzi na pytania problemowe, takich odpowiedzi, które będą uzasadnione w określonym stopniu, wystarczającym ze względu na założony cel i funkcję badań. Między tymi elementami musi występować zgodność.