E. Curtius: Topika

• w retoryce starożytnej - skład podręczny, pomysły do układania mów - skromne przedstawienie się, wprowadzenie, formuły wstępne i kończące;

• topika mowy pocieszającej - wszyscy muszą umrzeć, nawet najwięksi, podaje się przykłady długowiecznych a sławnych albo przedwcześnie zmarłych;

• topika poetycka - należy do niej piękno natury.

Afektowana skromność:

• we wstępie trzeba życzliwie nastawić słuchaczy przez skromne zachowanie. Gdy zwróci się uwagę na skromność, skromność staje się afektowana. Mówca ma okazać pokorę i uległość (na przykład - że obawia się krytyki wykształconych, nie ośmiela się mieć nadziei, że osiągnie cel, nie dorówna zadaniu, użala się nad swą nieuczoną wymową, zapewnia, że się boi). Topos skromności przeplata się z formułą „piszę, bo poprosił mnie przyjaciel / opiekun / przełożony”, „piszę na rozkaz kogoś”. W toposie skromności - zapewnienia, że autor chciał oszczędzić czytelnikowi przesytu i nudy.

Topika wstępu:

• służy uzasadnieniu określonej kompozycji tekstu: a) „przynoszę coś, czego nikt jeszcze nie mówił”, b) topos dedykacji, c) „posiadanie wiedzy sprawia, iż obowiązkiem jest dzielić się nią”, d) „bezczynności należy unikać” - i dlatego ma się tworzyć;

• podaje się szkodliwe skutki próżnowania;

• s. 96 przekształcenie toposu lenistwa umożliwiało także zalecenie, aby uprawiać twórczość poetycką jako środek przeciwko zgnuśnieniu i występkowi.

Topika zakończenia:

• zakończenie powinno zawierać podsumowanie głównych punktów i myśli wystąpienia, a potem odwołać się do uczuć słuchacza (wzbudzić u niego entuzjazm albo współczucie) - to niemożliwe w poezji, stąd w poezji urywane zakończenia. W średniowieczu - powód zakończenia to zmęczenie. Czasem - pragnienie odpoczynku. Topos „musimy już kończyć, bo noc się zbliża”.

Inwokacja do natury:

• pierwotnie miała znaczenie religijne;

• u Sofoklesa - siły przyrody są uczłowieczone, współczujące, pomogą opłakiwać zmarłych. Pomogą wyrazić uczucia bohaterskie i sytuacje tragiczne.

Świat na opak odwrócony (z adynat wergiliańskich):

• narzekanie na czasy, wszystko jest na opak;

• walka między pokoleniami;

• motywy komiczne mają większą żywotność niż inne;

• świat na opak dotyczy też zwierząt.

Chłopiec i starzec:

• topos starego chłopca albo młodego starca;

• wyrósł z sytuacji psychologicznej późnego antyku;

• wychwalanie młodości i cześć dla starości jednocześnie;

• czasem topos odwrócony - „stary człowiek jako chłopiec”;

• żywy do XVII wieku jako schemat pochwalny;

• archetyp, wyobrażenie należące do nieświadomości zbiorowej.

Stara kobieta i dziewczyna:

• matrona pełna żywotności, ale jednocześnie stara;

• żywotna staruszka - Filozofia u Boecjusza - wrażenie wybawicielki;

• atrybuty postaci kobiecej korespondują z językiem snów - we śnie kobiety mogą być równocześnie młode i stare;

• zjawisko odmłodzenia starej kobiety - symbol pragnienia odrodzenia osobowości.

1