6 og BIOMEDYCZNE PODSTAWY WYCHOWANIA

Moduł 1: Rozwój fizyczny i motoryczny

1. Hierarchia potrzeb Maslowa i znaczenie zaspokojenia potrzeb biologicznych dla prawidłowego funkcjonowania organizmu

Hierarchia potrzeb Maslowa:

• Potrzeby fizjologiczne: jedzenie, woda, sen, odpoczynek

• Potrzeby bezpieczeństwa: posiadanie domu, wolność od lęku i przemocy

• Potrzeby miłości i przynależności: bycie członkiem rodziny, grupy, akceptacja społeczna

• Poczucie własnej wartości: docenienie przez innych świadomość własnych zalet i wad

• Samorealizacja: realizacja zdolności indywidualnych i działalność twórcza

• Potrzeby wyższego rzędu: poszukiwanie wiary, pokoju, sprawiedliwości

Zaspokojenie potrzeb fizjologicznych jest warunkiem wykształcenia się potrzeb wyższych rzędów. U osoby głodnej, zmęczonej, spragnionej nie wykształca się potrzeba samorealizacji czy przynależności. Dlatego zapewnienie dziecku warunków do prawidłowego funkcjonowania i rozwoju na poziomie biologii jest warunkiem jego prawidłowego rozwoju emocjonalnego i intelektualnego.

2. Rozwój osobniczy (ontogenetyczny) i rozwój rodowy (filogenetyczny) - definicja

Rozwój osobniczy (ontogeneza) - ogół procesów i zjawisk zachodzących od zapłodnienia aż do śmierci organizmu. Pierwszy etap rozwoju od bruzdkowania zygoty do narodzin nazywamy rozwojem zarodkowym, czyli embriogenezą. Na tym etapie powstają i różnicują się tkanki i narządy. Dalszy rozwój polega głównie na wzroście rozmiarów ciała i zmianie jego proporcji oraz na zmianach fizjologicznych i związanych z dojrzewaniem płciowym.

Rozwój rodowy (filogeneza) - ogół procesów, czynników i wydarzeń powodujących powstanie jakiegoś gatunku, jego zmiany i ewentualne wymarcie. W przypadku człowieka (antropogeneza) obejmuje on powstanie pierwszych hominoidów w połowie trzeciorzędu, utrata ogona, „zejście z drzewa”, przyjęcie wyprostowanej postawy ciała przez pierwszych hominidów, opanowanie zdolności łowieckich, wytwarzania narzędzi i broni, powiększenie się mózgu, wytworzenie mowy itd.

3. Czynniki wpływające na rozwój fizyczny

Czynniki zewnątrzpochodne:

• Wpływ zanieczyszczenia (spaliny, odpady przemysłowe, skażenie środowiska)

• Palenie tytoniu (zarówno przez rodziców dziecka jak i przez samego małoletniego)

• Spożywanie alkoholu

• Brak dostępu do światła

• Niedobory żywieniowe i brak czystej wody pitnej

Czynniki wewnątrzpochodne:

• Czynniki genetyczne (wrodzone możliwości rozwojowe dziecka)

• Układ hormonalny (wpływ zaburzeń w gospodarce hormonalnej np. insuliny, hormonu wzrostu, estrogenu)

• Układ nerwowy (zły przepływ informacji, uszkodzenia neuronów, zaburzenia kontroli)

• Narządy i tkanki (na skutek oddziaływań czynników genetycznych, układu hormonalnego i układu nerwowego narządy i tkanki mogą działać mniej lub bardziej poprawnie, a wadliwa praca narządów odbija się na rozwoju całego organizmu)

4. Rozwój motoryczny i warunkujące go czynniki

Rozwój motoryczny - ciąg przemian zachodzących na przestrzeni życia człowieka dotyczących jego możliwości ruchowych, precyzji i koordynacji ruchów, ich celowości i rozmachu.

Czynniki wpływające na rozwój motoryczny:

- Wrodzone możliwości dziecka (niepełnosprawność ruchowa wrodzona lub nabyta, choroby takie jak dystrofia mięśniowa Duchenna, wrodzone wady serca, achondroplazja itp.)

-Dostęp do stymulacji (zabawki interaktywne, możliwość uczestniczenia w zabawach ruchowych, sporcie, zajęcia muzyczne, rytmika, taniec itd.)

- Poziom rozwoju kośćca i mięśni

- Dieta (wpływa na rozwój kości i mięśni, a przez określenie zasobów energetycznych na wytrzymałość i potencjał poznawczy dziecka)

• Dostęp do światła słonecznego (zapobieganie krzywicy)

• Choroby i schorzenia przebyte i obecne (osteoporoza, otyłość, złamania kości, choroby stawów)

5. Znaczenie aktywności fizycznej dla rozwoju i zdrowia człowieka

→ patrz „Profilaktyka…”

6. Fazy rozwoju wewnątrzmacicznego

• Wyróżniamy dwie fazy rozwoju wewnątrzmacicznego:

Faza zarodkowa (0-8 tyg.) - wytwarza się cewka naczyniowa, z której powstaje serce (bije od 5 tyg.) oraz cewa nerwowa, z której powstaje mózg i rdzeń kręgowy (4-5 tyg.). W 6. tyg. powstają zawiązki kończyn, tworzy się jelito pierwotne (z którego powstanie układ pokarmowy) i powstaje pranercze (z którego powstaną nerki i nasieniowody u chłopców). Ok. 7-8 tyg. powstaje twarz (język, szczęki, mięśnie twarzy i podniebienie z łuków skrzelowych, i oczy). Pojawiają się pierwsze ruchy. Kończy się organogeneza - dziecko ma już wątrobę, nerki, płuca, serce, mózg.

Faza płodowa (8-40 tyg.) - dziecko rośnie, powiększa się jego mózg (są już dwie półkule i móżdżek) i rozwijają się kości. Pojawia się zarys nozdrzy i górnej wargi. U chłopców ok. 9. tyg. wykształcają się jądra. Ok. 10. tyg. zanikają błony między palcami rąk. Powstają paznokcie, powieki, Ok. 12. tyg. wykonuje się pierwsze USG. W tym czasie u chłopców wydłuża się penis (u dziewcząt w tym czasie nie zachodzą w kwestii narządów płciowych istotne zmiany). Zaczynają działać nerki. Dziecko robi też miny i rozwija mu się zmysł smaku: połyka słodkie wody płodowe. Ok. 15. tyg. zaczyna działać wątroba. Ok. 17. tyg. szpik kostny produkuje już krwinki. W 18. tyg. zaczynają się intensywnie rozwijać jajniki i macica u dziewczynek. Dziecko zaczyna ćwiczyć płuca wciągając i wypuszczając wody płodowe. Dziecko ma już regularny rozkład dnia i na zmianę śpi i kopie. W 23-24. tyg. ciąży dziecko reaguje już na dźwięki. Ok. 30 tyg. fałduje się mózg i dziecko coraz energiczniej reaguje na dźwięki i światło, dziecko jest bardzo ruchliwe. Ok. 32. tyg. dziecko obraca się główką w dół do porodu. Od 22. tyg. dziecko obrasta w tłuszcz, gromadzi go coraz intensywniej od 34. tyg. ciąży. Ok. 37. tyg. nadnercza wytwarzają kortyzol, który umożliwi dziecku oddychanie po porodzie. Ok. 40 tyg. dziecko przychodzi na świat.

7. Przebieg okresu noworodkowego i adaptacja do życia pozamacicznego

• Noworodkiem nazywamy dziecko do ukończenia 28 dni.

• Przebieg okresu noworodkowego:

• Następuje fizjologiczny spadek wagi (o ok. 10%), który z czasem wyrównuje się i ok. 7.-10. dnia życia noworodek waży znowu tyle, co przy urodzeniu.

• Mogą ujawnić się wady wrodzone i urazy okołoporodowe

• Może pojawić się fizjologiczna żółtaczka spowodowana niewydolnością wątroby, która musi rozkładać zarówno zbędne hormony jak i najchętniej krwinki (→ patrz poniżej)

• Dziecko najchętniej przebywa z matką, zasypia najchętniej słuchając bicia jej serca

• Dziecko jest wrażliwe na zimno, hałas, niewygodę, głód, a reakcją na problemy jest płacz

• Dziecko widzi wyraźnie na ok. 20-30 cm, czyli na odległość do twarzy matki w czasie karmienia

• Pojawiają się odruchy atawistyczne (odruch pełzania, chodzenia, chwytny, ssania, Moro)

• Adaptacja do życia pozamacicznego:

• Przełom hormonalny - dziecko pozbywa się hormonów, które w czasie życia płodowego dostało od matki. Obecność hormonów objawia się obrzękiem sutków i narządów płciowych, rozszerzeniem gruczołów łojowych skóry.

• Rozpad czerwonych krwinek - dziecko pozbywa się nadmiaru czerwonych krwinek, które były mu potrzebne w czasie życia płodowego do lepszego wychwytywanie tlenu w krwi matki przez łożysko (w czasie ciąży noworodek znajduje się w warunkach względnego niedotlenienia).

• W czasie ciąży zaczyna się u dziecka przygotowanie płuc do oddychania: dziecko wciąga i wypuszcza wody płodowe.

8. Wzrastanie, rozwój motoryczny i potrzeby dziecka w okresie niemowlęcym, poniemowlęcym, przedszkolnym, młodszym szkolnym, dojrzewania płciowego

• Okres niemowlęcy (od 4. tyg. do końca 1. roku)

• Dziecko podwaja swoją urodzeniową długość i potraja urodzeniowa wagę

• Dziecko dużo je, początkowo mleko matki, a kilkumiesięczne dziecko (5-6 miesięcy) je już w miarę normalnie

• W połowie pierwszego roku wyrzynają się pierwsze zęby mleczne

• Następuje pionizacja postawy ciała (9-11 miesięcy) i dziecko zaczyna chodzić (pod koniec pierwszego roku życia)

• Dziecko uczy się mówić (w wieku 5 miesięcy wypowiada pierwsze sylaby, w wieku 12 miesięcy wypowiada ze zrozumieniem słowa takie jak mama i tata)

• Dziecko opanowuje zwieracze

• Pojawia się zdolność chwytania (odruch chwytny zanikł i dziecko uczy się chwytania ponownie)

• Wykształca się więź emocjonalna dziecka z matką (a także z innymi osobami, jeśli je często widuje i uczestniczą one w pielęgnacji dziecka)

• Dzieci w tym okresie dość często chorują, łatwo zarażają się chorobami

• Okres poniemowlęcy (2.-3. rok życia)

• U dziecka pojawia się głód ruchu i wrażeń, jest bardzo ruchliwe, nie lubi monotonnych czynności

• Dziecko często choruje ze względu na łatwość zakażenia i urazy spowodowane dużą ruchliwością dziecka i brakiem rozwagi

• Dziecko doskonali motorykę, wyrabia sobie mięśnie

• Dziecko doskonali mowę, zaczyna składać krótkie proste zdania.

• Wiek przedszkolny (3.-6. rok życia)

• Następuje dość szybki wzrost długości ciała (dziecko jest zazwyczaj dość wysokie i szczupłe)

• Mogą pojawić się wady postawy

• Układ limfatyczny ulega przerostowi w obronie przed infekcjami

• Głód ruchu rośnie, dziecko opanowuje czynności takie jak skakanie, pływanie, bieganie, taniec, wspinanie się itp.

• Dziecko ma skoordynowane ruchy i umie już wchodzić po schodach, ubrać się, zapiąć guziki, włożyć buty, umyć ręce itd.

• Ustala się prawo- lub lewostronna lateralizacja, czyli dominacja jednej ręki i nogi

• W układzie nerwowym obserwuje się przewagę pobudzenia nad hamowaniem, dziecko reaguje na wszystko bardzo żywo, ale łatwo przechodzi też od jednej reakcji do drugiej

• Dziecko opanowuje umiejętność bawienia się w grupie, kształtują się uczucia wyższe i przystosowanie społeczne

• Dziecko ma wiele zainteresowań, szybko zmienia swoje pasje, ale uczy się z czasem dyscypliny, wykonywania poleceń i przestrzegania zakazów

• Dziecko zazwyczaj rzadziej w porównaniu z wcześniejszymi okresami jest głodne i odmawia jedzenia niektórych produktów

• Kształtują się nawyki higieniczno-kulturalne (mycie zębów, mycie rąk, zmiana odzieży)

• Wiek młodszy szkolny (6 - 10 (~14) lat)

• Pojawiają się zęby stałe (wszystkie oprócz ósemek)

• Rozwój motoryczny dziecka cechuje płynność, dokładność i zręczność ruchów i dziecko nabiera indywidualnego charakteru (dziecko można rozpoznać po ruchach)

• Doskonali się mowa, dziecko opanowuje budowanie zdań złożonych i poprawnie używa czasów

• Dziecko doskonali zdolności manualne i uczy się pisać

• Dziecko myśli coraz bardziej logicznie, umie dokonywać syntezy myśli i wyrażać je w formie ustnej i pisemnej

• Dziecko bardzo szybko i z dużą łatwością zapamiętuje nowe wiadomości

• Dziecko potrafi przestrzegać norm, nakazów i zakazów

• Dzieci łącza się w grupy, zawierają przyjaźnie

• Skok pokwitaniowy u dziewcząt przypada zazwyczaj na 10 - 13 rok życia i w tym czasie dziewczęta górują wzrostem nad chłopcami, zmieniają się rysy twarzy i dziewczęta wyglądają na dojrzalsze od chłopców

• Skok pokwitaniowy zazwyczaj chłopców przypada zazwyczaj na 13 - 15 rok życia i chłopcy doganiają a potem przeganiają wzrostem dziewczęta

1. Zachowania seksualne wobec dzieci i następstwa przemocy seksualnej

• Zachowania seksualne wobec dzieci praktykują najczęściej osoby o skłonnościach pedofilnych, ale także osoby nieodczuwające specjalnego pociągu wobec dzieci i traktujące je jako obiekt zastępczy w okresie, kiedy nie mają partnera seksualnego.

• Przemoc seksualna wobec dzieci obejmuje:

• Podglądanie nagiego dziecka, pokazywanie mu własnej anatomii, rozmowa o treści seksualnej bez kontaktu seksualnego

• Kontakty oralno-genitalne

• Stosunki udowe

• Penetracja seksualna (genitalna, z użyciem narzędzi lub palca)

• Wyzyskiwanie dzieci - prostytucja i pornografia

Moduł 3: Wybrane układy, funkcje i reakcje fizjologiczne organizmu

• Funkcje:

Ośrodkowy układ nerwowy: Zbiera informacje dotyczące docierających do organizmu bodźców i steruje reakcjami. Rdzeń kręgowy pośredniczy między mózgiem a efektorami. Reakcje zachodzące z pominięciem mózgu nazywamy odruchami rdzeniowymi. Mózg zajmuje się przetwarzaniem danych dotyczących bodźca i decyduje o reakcji na niego.

Obwodowy układ nerwowy: odbiera wszystkie bodźce ze skóry, narządów wewnętrznych, głowy, tułowia, kończyn itd. i pobudza do działania wszystkie narządy.

Neurony: dzielimy na czuciowe (odbiór bodźca), kojarzeniowe (należące do centralnego układu nerwowego) i ruchowe (przekazują impuls do efektorów)

1. Plastyczność mózgu i jej znaczenie dla człowieka

• Plastyczność mózgu (neuroplastyczność) to właściwość neuronów, dzięki której mózg jest zdolny do zmienności, przystosowania, samonaprawy, uczenia się i pamięci.

Moduł 4: Zdrowie i ochrona zdrowia dzieci i młodzieży

1. Definicja zdrowia i jego aspekty

• Zdrowie - stan dobrego samopoczucia fizycznego, psychicznego i społecznego, a nie tylko barak choroby czy niedomagania (ułomności)

• Zdrowie fizyczne - prawidłowe funkcjonowanie organizmu, wszystkich układów i narządów

• Zdrowie psychiczne:

• Umysłowe (mentalne) - zdolność do jasnego i obiektywnego myślenia

• Emocjonalne - zdolność do rozpoznawania własnych i cudzych uczuć, umiejętność ich wyrażania w odpowiedni sposób oraz umiejętność radzenia sobie ze stresem, napięciami, depresją i lękiem.

Moduł 5: Środowisko fizyczne i społeczne szkoły, a zdrowie uczniów i nauczycieli

1. Środowisko fizyczne szkoły, jego składowe i wpływ na samopoczucie społeczności szkolnej

• Na środowisko fizyczne szkoły składa się:

• Budynek i jego zawartość:

• Dobry stan techniczny

• Odpowiednia do powierzchni szkoły liczba uczniów

• Dostosowany do potrzeb uczniów niepełnosprawnych

• Zgodna z normami liczba oczek ustępowych i utrzymanie łazienek w czystości, stały dostęp uczniów do mydła, ręczników papierowych/suszarek, papieru toaletowego

• Utrzymywane na bieżąco w czystości korytarze i klatki schodowe

• Czyste, estetyczne i dostosowane do potrzeb uczniów sale i ich umeblowanie

• Teren szkoły:

• Powinien być ogrodzony, dobrze utrzymany i umożliwiać rekreację i aktywność sportową

• Otoczenie szkoły:

• Czyste powietrze, jak najmniejsza ilość spalin i odpadów toksycznych z fabryk, ograniczony ruch uliczny prawidłowego małe stężenie hałasu

2. Cechy prawidłowego mikroklimatu w szkole

• Systematycznie wietrzone pomieszczenia

• Zakaz palenia tytoniu na terenie szkoły

• Naturalne oświetlenie + oświetlenie sztuczne

• Rolety, żaluzje

• Temperatura ok. 18˚C

• Zabezpieczenie przed hałasem

• Tablice bezpyłowe

3. Podstawowe zasady higieniczne układania planów lekcji i odrabiania lekcji

• Układanie planów lekcji:

• Lekcje każdego dnia powinny zaczynać się o tej samej godzinie

• Każdego dnia liczba godzin powinna być taka sama lub zbliżona

• Suma wagi przedmiotów każdego dnia powinna być zbliżona

• Należy unikać zdwajania lekcji

• Umieszczanie naprzemiennie lekcji o różnym stopniu trudności

• Organizowanie przerw co najmniej 10 minutowych

• Odrabianie lekcji:

• Organizowani przerw

• Praca w czystym, estetycznym pomieszczeniu

• Praca z dala od hałasu

4. Układ ciała przy prawidłowo dopasowanym stole i krześle

• W pozycji siedzącej stopy powinny spoczywać na podłodze, a uda podudzia powinny tworzyć kąt prosty. Stół powinien znajdować się na wysokości łokcia opuszczonej swobodnie ręki osoby znajdującej się w pozycji siedzącej.

5. Podstawowe zasady doboru mebli do wysokości ciała oraz rozmieszczenia uczniów w ławkach w klasie

• W każdej sali lekcyjnej powinny znajdować się meble w trzech rozmiarach oznakowane zgodnie z ich wymiarami

• Każdy uczeń powinien znać numer stołu i krzesła odpowiedniego dla jego wzrostu i numer ten powinien figurować w dzienniku przy nazwisku ucznia

• Najniższe stołu powinny znajdować się z przodu klasy a wyższe z tyłu

• O ile to możliwie uczniowie noszący okulary powinni siedzieć bliżej tablicy i najlepiej w środkowym rzędzie

6. Potrzeba spożywania posiłku w szkole i przyczyny trudności w jego organizacji

• Potrzeba spożywania posiłku w szkole:

• Jako że posiłek należy spożywać średnio co 4 godziny, a dzieci spędzają w szkole zazwyczaj więcej niż 4 godziny, należy zapewnić im możliwość spożycia posiłku.

• Dzieci powinny mieć prawo do wypicia w szkole nieodpłatnie jakiegoś napoju poza wodą z kranu.

• Dzieci z ubogich rodzin powinny mieć zapewnione w szkole posiłki, a dożywianie dzieci powinno odbywać się z poszanowaniem ich godności.

• Ze sklepików szkolnych powinno usunąć się produkty szkodliwe dla zdrowia dzieci takie jak słodycze, słodkie napoje gazowane.