WIZJE RZECZYWISTOŚCI MIĘDZYNARODOWEJ

1. Wizja realistyczna.

• inaczej: egoistyczna, państwowo - centrystyczna

• nawiązuje do Rousseau, Machiavellego, Spinozy

• sformułowana w latach 40. XX w. w polemice z wizją liberalną

• przedstawiciele: E. H. Carr, N. Spykmann, R. Niebuhr, H. Morgenthau

• Państwa podstawowymi uczestnikami życia m/n -> stosunki między nimi tworzą stos. m/n.

• pełna kontrola swego terytorium, ludności, zasobów i proc. wewn.

• integralne, suwerenne jednostki

• wzajemne stos. jedynie poprzez rządową polit. zagr.

• podmiotu pozapaństw. nie są samodzielnymi uczestnikami stos. m/n -> służą interesom państw

• Zdecentralizowana polit. organizacja świata

• brak „rządu światowego” wynikający z zasady suwerenności

• „anarchia m/n” (international anarchy, G. L. Dickinson) - państwa zdolne do użycia siły nie mają nad sobą władzy centr.

- nie oznacza chaosu, nieładu, lecz brak „nadrzędnej władzy”

- niezależność i brak nad sobą mocy powoduje stan ciągłej wojny, nie tylko zmagania, lecz także gotowości do niego (Hobbes)

• Permanentna „strukturalna nieufność” (J. B. Duroselle)

• brak czynnika określającego reguły zachowania, zapobiegającego konfliktom, broniącego przed napaścią

• niepewność wobec zamiarów i intencji innych

• kształtowanie się stos. „w cieniu wojny”

• ciągłe potencjalne zagrożenie -> brak bezp. absolutnego

• zapewnienie bezp. celem polit. zagr., integralność i niezależność najwyższymi wartościami

• Konieczność „samopomocy” (self - help)

• samodzielne zapewnianie sobie bezp.

• powodem nieufność i zagrożenie

• działania: zbrojenia, sojusz, hegemonia, neutralność, kompromis

• Kluczowe znaczenie „potęgi” (power)

• warunkuje sposób zapewnienia bezp.

• względny charakter - w odniesieniu do potęgi innych państw, dążenie do jej wzrostu względem innych, szczególnie sąsiadów

• niemożliwość osiągnięcia innych celów bez osiągnięcia odp. potęgi

• potęga jako „interes narodowy” -> polityka autonomiczną sferą działania, ciągłość polit. zagr.

• power politics - ciągłe dążenie do maksymalizacji potęgi

- wynika z anarchii, nieufności, zagrożenia (Waltz, Herz)

- egoist. natura człowieka - stałe dążenie do władzy i potęgi; efekt przeniesienia tych cech do polit. m/n (Morgenthau, Thompson)

- dążenie do potęgi kwestią konieczności, a nie wyboru

• państwo jako „kula bilardowa” - działa pod wpływem sił i czynników zewn. (anarchia m/n)

• Ciągła przeciwstawność interesów państw

• wynika z dążenia państw do potęgi w warunkach anarchii m/n

• wzrost potęgi jednego państwa wyzwaniem dla drugiego

• konfliktowy char. stos. m/n

• nie zawsze przeciwieństwa absolutne (gra o sumie zerowej) - możliwość współpracy, jeżeli zgodna z interesem nar., definiowanym w kat. potęgi

• niemożliwy jest rozwój społ. m/n, który doprowadzi o zmiany konfliktowego char. stos. m/n

• Nie wszystkie działania prowadzą do potęgi, nie wszystkie państwa w jednakowym stopniu uczestniczą w tym „wyścigu” (zależy od potęgi -> uczestniczą najsilniejsi; stąd tendencja do tworzenia bloków)

• wojna

- kontynuacja polit. zagr. środkami militarnymi (Clausewitz)

- ostateczny środek obrony interesów suwerennego państwa

- wynika z anarchii m/n

• „Równowaga sił” (balance of power)

• niedopuszczenie do sytuacji, w której jedno państwo ma pozycję hegemona -> dałoby to możliwość naruszania praw i interesów innych

• świadome działanie państw -> zbiorczy charakter tych działań

• skutki:

- zachowanie min. ładu i stabilności m/n

- zmniejszenie racjonalności wojny

- pozwala na funkcjonowanie systemu państw (alternatywą - imperium)

2. Wizja liberalna

• XIX w. z inspiracji racjonalistycznej filozofii, liberalizmu

• J. Bentham, R. Cobden, J.S. Mill

• po I WŚ - Wilson, LN

• Rozróżnienie interesu państwa (rządu) od interesu narodu (społ.)

• stos. między społ. = stos. między jednostkami na szerszą skalę

• patrzenie na te stos. przez pryzmat potencjalnego pokoju (realiści - przez pryzmat wojny)

• założenie harmonii interesów narodów i społ. -> wynika z liberalnego indywidualizmu i egoizmu jednostki (prowadzą do dobrego)

• real interests - służą całej społ. m/n -> harmonia

apparent interests - realizowane kosztem społ. m/n

• harmonia przede wszystkim w ekonomii

- rozwój więzi, handlu m/n, współpracy gosp.

- autarkia, nacjonalizm gosp. - nieracjonalne

• pokój rzeczywistym interesem społ. - to społ. ponosi wszelkie koszty wojny

• Przyczyną wojny siły polityczne poza kontrolą społ.

• wojna narzędziem polityki, realizowania ambicji polit.

• sprzeczne z interesami społ.

• zagrożeniem państwa niedemokrat. - brak kontroli społ.

• Polityka zagr. funkcją polityki wewn. państwa

• wyeliminowanie wojny poprzez „pokój przez demokrację”

- demokratyzacja ewolucyjna „społ. i ekon. siłami historii” (Kant, Cobden)

- działania polit., ekon., milit. państw demokrat. (M. Mazzini, Paine, Wilson) -> „zasada interwencji”

• Usuwanie przeszkód utrudniających harmonię interesów:

• państwa niedemokrat.

• nacjonalizm

• stereotypy nar., uprzedzenia hist.

• rozwój wszelkich więzi i stos. m/społ. -> szczególnie stos. ekon.

• nie zostaje zlikwidowana anarchia m/n -> ale państwa (społ.) rozumieją wspólnotę interesów i kierują się zasadami „samoograniczenia” (self-restraint), umiarkowania i kompromisu (np. rozwiązywanie sporów)

• „Trzecia fala demokratyzacji” - nadal mniej niż połowa, ale najbardziej rozwinięte.

• Umacnianie bezp. i pokojowego char. stos. m/n (3 kierunki)

• rozwijanie możliwości już istniejących

• stworzenie nowych instytucji m/n zapobiegających agresji

• nowy system państw - stworzenie rządu światowego

* dwa pierwsze - liberałowie

Możliwości:

• rozwój prawa m/n

• rozbrojenia

• budowa syst. bezp. zbiorowego

• liberalizacja handlu m/n

• zwiększanie powiązań interesów państw z interesami społ. m/n (ekon.)

• tworzenie społ. i humanit. przesłanek pokoju i bezp. m/n -> m/n opinia publ., prawa człowieka

3. Wizja transnarodowa

• koniec lat 60. XX w. w polemice z realizmem (nie uwzględnia współczesnych zjawisk i procesów)

• K. Kaiser, J.S. Nye, R.O. Keohane, E. Morse, J.N. Rosenau

• „perspektywa transnarodowa”, „paradygmat polit. światowej”, „polityka transnar.”

1. procesy transnar.

2. wzrost współzależności w stos. m/n

3. globalizacja interakcji m/n

Krytyka realizmu:

• państwa podst. uczestnikami stos. m/n; konstytuują je

• państwa jako suwerenne jednostki, kontaktujące się jedynie kanałami rządowymi

• oddzielenie polit. zagr. od wewn.

• głównym nacisk w polit. zagr. na kwestie bezp.

• interes narodowy definiowany wyłącznie w kategoria potęgi -> power politics

• stały konflikt interesów między państwami

• układ sił w stos. m/n oparty na sile - państwa jedynymi jej nośnikami

• Wzrost liczby i aktywności niepaństw. uczestników stos. m/n

• rewolucja przem. i techn.

• powiązania transport. i komunik.

• pogłębienie więzi ekon. w skali m/n

• podmioty pozapaństw.:

- organizacje m/n, rządowe i pozarządowe

- korporacje m/n

- ruchy społ., ekolog.

- kościoły i grupy rel.

- międzynarodówki polit.

- organ. pryw. (np. fundacje)

• intensyfikacja stos. nie inicjowanych i nie kontrolowanych przez państwo -> stos. transnar. (co najmniej jeden podmiot nie powiązany z rządem; nie kontrolowane przez rząd. polit. zagr.)

• konsekwencje rozwoju stos. transnar.:

- „rozrzedzenie” granic państw -> „internacjonalizacja polit. wewn.”

- odpuszczenie przez rządy kontroli wszystkich stos. (bo to niemożliwe) -> współpraca

- pluralizacja stos. m/n (liczba, autonomia uczestników)

- wzrost znaczenie uczestników pozapaństw. -> osłabienie państw w stos. m/n

- państwo już nie w pełni integralne, suwerenne

• Wzrost współzależności państw - erozja suwerenności

• wysokie wewn. wrażliwość państwa na wyd. zewn.

• zerwanie stos. między państwami -> kosztowne

• zmniejszenie liczby wariantów działania w danej sytuacji wewn. i m/n

• zwiększenie wspólnoty interesów

• pokojowe rozstrzyganie sporów -> wojna zbyt kosztowna

• zwiększenie możliwości oddziaływania na inne państwa

• indywidualne działanie kosztowniejsze niż współpraca

• Powiązanie polityki wewn. z zagr.

• polit. zagr. już nie „dziedziną dla dyplomaty i żołnierza” (Hoffman)

• polit. zagr. -> zewn. wymiar troski o rozwój ekon. i dobrobyt społ.

• utrata znaczenia podziału realistów na

- high politics - bezp., zbrojenia, sojusze polit.-wojsk.,

- low politics - kwestie ekon. i społ.

• rozszerzenie spektrum celów w polit. zagr.

• wzrost liczby organów państwa uczestniczących w polit. zagr.

• Transformacja natury i roli potęgi (siły) w stos. m/n

• rozproszenie (dyfuzja) potęgi:

- państwa przestały być jedynymi nosicielami siły

- rozszerzanie się technologii milit. i współzależności m/n -> wzrost znaczenia państw słabszych

• dywersyfikacja źródeł potęgi

- źródła „miękkie”: ekon., sprawność organiz. i instytucjonalna, aktywność ideolog. i kult., potencjał naukowy i technolog. -> spadek znaczenia milit.

• Podsumowanie:

• wzrost znaczenia uczestników niepaństw. kosztem państw

• nowe obszary i poziomy interakcji na płaszczyźnie m/n

• wzrost współzależności państw -> erozja suwerenności

• powiązanie polit. wewn. i zagr.

• wzrost znaczenia kwestii ekon., społ., ekolog. kosztem milit.

• wzrost znaczenia „miękkich” składników potęgi kosztem siły milit.