Trzy stylistyki greckie

Cz. III DIONIZJUSZ - O zestawianiu wyrazów

• Dedykacja dla Rufusa Metiliusa - ucznia Dionizjusza

• Każda mowa wymaga ćwiczenia w myślach (treść) i słowach (styl)

• Piękna mowa to dziedzina, w której szczególnie powinna być młodzież ćwiczona

• Rozprawa ta powstaje z natchnienia bóstwa

• Układ - jest to pewne umieszczenie obok siebie części mowy

• Człon - splot i umieszczenie obok siebie zasadniczych części

• Człony wypełniają okresy, na których opiera się cała mowa

• Do zadań układu należy zatem właściwe umieszczenie wyrazów obok siebie, odpowiednie powiązanie członów i trafne podzielenie mowy na okresy

• Nawet marne słowa przedstawione w pięknym układzie okazują się kunsztem i pieszczą ucho słuchacza

• Jeśli dobór wyrazów zostawia się nietknięty, a przekształci się tylko układ, zmienia się rytm wiersza, figury, koloryt, charaktery, wzruszenia i cała godność poematu

• Układ jest ważniejszy od doboru słów

• Piękny układ powstaje nie tylko wtedy, gdy przestrzegane są zasady składni, np. czasownik po rzeczowniku, przysłówki po czasownikach, zdarzenia późniejsze po wcześniejszych, jednak to nie jest konieczność. Piękne układy powstają także, gdy zasady te zostają zaburzone

• Poeci powinni przed napisaniem dzieła zastanowić się jakie układy wyrazów będą najlepsze, najpiękniejsze; potem powinni określić formę gramatyczna używanych wyrazów, na koniec zastanowić się czy niektórych wyrazów (imion itp.) nie należałoby zastąpić innymi, bardziej pasującymi

• Człony również należy łączyć tak, aby odczuwane były jako dobrane i zaprzyjaźnione

• Człony powinny być używane w możliwie najlepszej formie i długości

• Pewne człony dopuszczają przeróbki: wydłużenia i skrócenia nie konieczne w wyrażaniu myśli, jednak upiększające kompozycję, rytm itp.

• Celem układania wyrazów jest piękno i przyjemność

• Są cztery źródła pięknej i przyjemnej mowy: melodia, rytm, zmiana, dostosowanie do treści

• Przyjemność sprawiają: wdzięk, urok, miły dźwięk, słodycz, dar pociągania

• Piękno daje: wspaniałość, powaga, dostojność mowy, godność, archaiczny odcień

• Mowa potoczna nie narusza iloczasu i melodii wyrazów, natomiast muzyka i rytmika przemieniają je przez pomniejszenia i powiększenia

• Głoski mają rożne właściwości i mogą przybierać rozmaite postaci. Nie da się zmienić natury cząstek mowy, pozostaje zatem tylko ich mieszanie, zaprawianie i zestawianie, jako środki ukrycia rażącego charakteru niektórych (gładkie i chropowate, sztywne i miękkie, długie i krótkie, łatwe i trudne do wymówienia itp.)

• Mówca powinien używać słów przyjemnych dla ucha, albo jeśli musi użyć nieprzyjemnych, przeplatać i mieszać je z przyjemnymi, wtedy też będzie to mowa piękna

• Usuwać monotonnie, przez wprowadzanie zmian w odpowiednim momencie

• Dostosowywać formę do treści (odpowiednie układy stóp oddają konkretne stany emocjonalne, typy zdarzeń itp.)

• Samogłoski wywołują głosy, są samodzielne, wszystkie inne głoski (spółgłoski i półsamogłoski)- szmery

• Półsamogłoski w połączeniu z samogłoskami brzmią lepiej niż samodzielnie

• Spółgłoski nie są samodzielne

• Są 24 głoski, 7 samogłosek (ē, ě, ō, ŏ, y, i, a), 8 półsamogłosek (l, m, n, r, s, z, ks, ps), 9 spółgłosek (k, p, t, th, ph, kh, b, g, d)

• Z głosek powstają zgłoski

• Zgłoski są długie, krótkie, dłuższe od normalnych i krótsze od normalnych

• Długie zbudowane są z długich lub długo wymawianych głosek, kończące się na długą lub długo wymawianą samogłoskę, czy też na jakąś półsamogłoskę lub spółgłoskę

• Krótkie zbudowane są z krótkich lub krótko wymawianych samogłosek, albo mają je w wygłosie

• Różnej długości głoski i zgłoski wywołują w prozie i w wierszu różne efekty brzmieniowe

• dzięki splotom głosek powstają rozmaite efekty zgłosek, dzięki układowi zgłosek różnorodna natura słów, z których rodzi się różnokształtność mowy

• z budowy głosek wywodzą się odmiany mowy, w których ujawniają się nastroje, namiętności, charaktery, postępowanie osób i związane z tym cechy (onomatopeje)

• połączenie pięknych słów daje piękny styl

• rytm utożsamia autor ze stopą, stopy mogą być długie i krótkie

• dwie krótkie( ̮ ̮ ) - pirichius - brak powagi i dostojności

• dwie długie ( _ _ ) - spondej - powaga i dostojność

• ( ̮ _ ) - jamb - nie jest podła

• ( _ ̮ ) - trochej - nieszlachetna

• ( ̮ ̮ ̮ ) - chorej - przyziemna, pozbawiona dostojeństwa

• ( _ _ _ ) - molossos - podniosła, godna, majestatyczna

• ( ̮ _ ̮ ) - amfibrach - zwiotczała, nieprzyjemnie niewieściała

• ( ̮ ̮ _ ) - anapest - dostojna

• ( _ ̮ ̮ ) - daktyl - majestatyczna

• ( ̮ ̮ _ ) - stopa cykliczna - piękna

• ( _ ̮ _ ) - kretyk - niepodła

• ( _ _ ̮ ) - bakchius - miękka i dostojna

• ( ̮ _ _ ) - hipobakchius godna i wielka

• Rytmy pełne godności nadają tę godność całemu układowi, a podłe odbierają ja

• Zasada urozmaicania dotyczy zmian rytmu i melodii w tzw. dośpiewach (urozmaicanie członów z których składa się okres poprzez nadawanie im innej postaci i wielkości aż zamkną okres)

• Urok zmiennych układów tkwi w tym, że człony nie wydają się sztuczne

• Są trzy ogólne odmiany układu (układania słów):

• Układ surowy: -mocne i wyraźne osadzenie wyrazów, tak by każdy wyraźnie się odcinał, -części mowy w znacznych odstępach, -zderzenia szorstkich i rażących głosek, -rozciągłość - długie i rozwlekłe wyrazy, -godne i wspaniałe rytmy, -człony stosowne, szlachetne, świetne, wolne - przypominające naturę, -nie stosuje zbędnych wyrazów, -nie stara się o gładkość klauzuli, -urozmaicone figury, -mało spójników, -nie jest kwiecisty, (Pindar, Tukidydes, Ajschylos)

• Układ gładki: -wyrazy nie odcinają się, -wyrazy nie opierają się na szerokiej i mocnej podstawie, -słowa dynamicznie się „poruszają”, -wyrazy stapiają i spajają się ze sobą, -słowa miłe dla ucha, gładkie, miękkie i urocze, -człony splatają się ze sobą i leżą w obrębie okresu, -człony mają długość średnią, -okres = pełny wydech człowieka, -rymy krótkie i średnie, -zakończenia okresów równe i rytmiczne, -nie posługuje się figurami, (Hezjod, Safona, Anakreont, Symonides, Eurypides)

• Układ pośredni: -jest pomieszaniem dwóch pośrednich, -wybór najlepszych składników z jednego i drugiego, -zawiera wiele odmian, -forma jego nie jest określona, (Homer, Sofokles, Herodot, Demokryt, Platon, Arystoteles)

• Żaden tekst prozaiczny nie może dzięki układowi zyskać uroku poezji czy śpiewu

• Proza jednak nie powinna wywoływać wrażenia, że jest w całości zmetryzowana i zrytmizowana

• Mowa zrytmizowana i zmetryzowana obejmuje podobne miary, zachowuje ustalony rytm, dopełnia się za pomocą tych samych schematów w wierszu, okresie, zwrotce

• Mowa, która mieści w sobie luźne miary, nieustalony rytm, nie okazuje ścisłego powiązania jest rytmiczna bo zachowuje pewien rytm, ale nie stały i nie w stałych miejscach

• Poezja podobna do prozy powstaje dzięki odpowiedniemu zestawianiu wyrazów, układowi członów oraz współmierności osi okresów

• Człony powinny być w tym przypadku nierówne i niepodobne do siebie

• Okresy przylegające do siebie mają niepodobny kształt i wielkość

1