9. Myśl historyczna polskiego Oświecenia

DUMA - W poezji polskiej gatunek epicko-liryczny również o tematyce historycznej. Duma wywodzi się z tradycji ludowej, gdzie prawdopodobnie występowała jako pieśń związana z pogrzebem rycerskim. Rozkwit gatunku przypada na przełom XVIII i XIX w. Wykształciły się dwie jej odmiany: historyczna, opiewająca bohaterów narodowych - J. U. Niemcewicz Śpiewy historyczne - oraz liryczna, refleksyjna. Z wzorów dumy korzystała romantyczna ballada.

WAŻNE!!! Polskie dumy odznaczały się często erotycznym zabarwieniem motywów fabularnych wziętych z historii.

1. Dumy polskie jako wyrazicielki oświeceniowej myśli historycznej - ogólne informacje:

• rozwój dumy historycznej (XVIII w., J.U. Niemcewicz),

• z inicjatywy Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Niemcewicz podejmuje się stworzenia pięcioksięgu utworów poetyckich opartych na motywach historycznych,

• zbiór ten nazwano Śpiewami historycznymi (przeznaczone były do śpiewania),

• rozwinął się także inny typ dumy - liryczno-refleksyjny,

• przedstawicielami tego typu dum byli: K. Tymowski (Duma żołnierza polskiego w starożytnym zamku Maurów na Tagiem), M. Rajmund (Dumania na Górze Zamkowej w Krzemieńcu), A. Zarzecki (Duma o Zamku Krakowskim), J. Lewicki (Duma o Zamku Wawelskim), A. Brodziński (Dumy wojownika kochanka),

• motywacją podjęcia tego rodzaju dumań bywały zazwyczaj ruiny starych budowli, groby poległych rycerzy itd. - nasuwały bowiem myśli o świetnych tradycjach narodowych,

• dumy tego typu stanowią istotny nurt polskiej odmiany gotycyzmu,

• dumy historyczne realizowały zazwyczaj utarte, powtarzalne schematy fabularne,

• motywami schematów fabularnych były: heroizm rycerski, odjazd rycerza na bój i wierność jego ukochanej,

• postaci bohaterów oraz historyczne i przyrodnicze tło ich działań zarysowane są dość ogólnikowo,

• główny cel dum - wzruszenie odbiorców poprzez fatalne sploty przedstawianych wydarzeń oraz liryczne wynurzenia czułych bohaterów,

• utwory tworzone były z myślą o czytelnikach poszukujących wzruszeń i emocjonalnego nastroju; interesująca akcja odgrywała tu drugorzędną rolę,

• aby utwory odnosiły zamierzony skutek, musiały charakteryzować się emocjonalnym epitetem, ozdobną peryfrazą, wyrazami silnie nacechowanymi uczuciowo oraz personifikacją,

• dumy łączyły patos rycerskich deklamacyjnych przemówień z prostymi wylewami uczuć.

2. Julian Ursyn Niemcewicz jako przedstawiciel oświeceniowej myśli historycznej - kilka faktów z życia poety, które z pewnością miały wpływ na jego twórczość i poglądy:

• świadek upadku I Rzeczpospolitej i prób odzyskania niepodległości,

• aktywny uczestnik wydarzeń historycznych na przełomie XVIII i XIX w.,

• uczęszczał do Szkoły Rycerskiej, w której panowały idee oświeceniowe i kult patriotyzmu,

• aktywny działacz wojskowy (był m.in. adiutantem generała ziem podolskich, Adama Aleksandra Czartoryskiego),

• dużo podróżował po Polsce i poza granicami państwa - nabywanie doświadczenia pisarskiego, znajomość innych kultur, poznał wybitne osobistości,

• uczestnik życia publicznego, znakomity mówca sejmowy (m.in. poseł w Sejmie Wielkim 1788)

• zwolennik reform,

• działacz Towarzystwa Przyjaciół Nauk,

• zajmował się głównie problematyką historyczną,

• zagorzały patriota,

• jego utwory poświęcone są głównie ojczyźnie, czyhającym na nią zagrożeniom, nadziejom na odzyskanie wolności,

• opisuje często spustoszenia, jakie wywołały kolejne klęski,

• jego utwory cechuje niejednolitość nastroju, która znajduje przyczynę w historycznym kontekście ich powstawania.

3. J.U. Niemcewicz, Śpiewy historyczne:

• cykl pieśni historyczno-patriotycznych,

• dzieło pisane na zamówienie Towarzystwa Przyjaciół Nauk, którego zresztą Niemcewicz był prezesem,

• opublikowane w 1816 r.,

• Niemcewicz skomponował dzieło tak, aby dawało syntezujący obraz dziejów Polski,

• Śpiewy… napisane są precyzyjnym, jednoznacznym językiem,

• Śpiewy… to patriotyczna wersja historii Polski >> Niemcewicz ukazuje tu bohaterów narodowych i chwalebne wydarzenia z przeszłości kraju,

• autor w przedmowie wyraża intencję, aby lektura zbioru pozwalała „młodzieży wspominać o dziełach jej przodków” celem „zaszczepiania w narodzie silnego przywiązania do kraju” >> nie chciał, by jego utwory postrzegano w kontekście dopiero co rozegranych wydarzeń, gdyż mogłoby to zawiesić nadzieje na odzyskanie niepodległości,

• Niemcewicz dokonał tu zwrotu ku narodowej przeszłości >> poeta uważał bowiem, że historia i tradycja są czynnikami warunkującymi przyszłe odrodzenie Polaków,

• zbiór realizuje postulat klasycystycznego dydaktyzmu uwidaczniającego się w podtrzymaniu świadomości narodowej poprzez aktualizację wiedzy o przeszłości Polski >> przypominanie opierało się na kształtowaniu obrazu uproszczonego, dzięki czemu łatwiej zapadał w pamięć a jego popularyzacja stawała się szersza

• konstrukcja pieśni ma charakter nieskomplikowany >> dążenie do prostoty znamienne dla oświeceniowego klasycyzmu,

• niektóre z utworów zbioru początkowo nosiły nazwę „dumy” (np. Duma o Bolesławie Chrobrym), ale w istocie były to utwory w założeniach i celach odmienne od dum,

• w każdym utworze występuje narrator, który jest nietożsamy z autorem - opowiada o czynach tytułowego bohatera, narratorem może być każdy - nawet bohater >> nadaje to całości bardziej subiektywny charakter,

• Śpiewy… kończą się „pieniem żałobnym” napisanym w hołdzie Józefowi Poniatowskiemu, który dla Niemcewicza był postacią łączącą szlachetną tradycję rycerską z patriotyzmem pokolenia, które przeżyło upadek państwa,

• Śpiewy.. były symbolem niezłomności Polaków w ich niezgodzie na zabór wolności i tłamszenie narodowych aspiracji.

wiersze osnute na tle rozmyślań nad grobami rycerzy były w istocie żalami i często przypominały elegie, np. P. Sosnowski, Duma - utwór poświęcony pamięci księcia Józefa Poniatowskiego; S. Starzyński, Duma historyczna o Tadeuszu Kościuszce