Wstęp

Na początku naszych ćwiczeń chciałabym Was bardzo serdecznie przywitać. Dziś zajmiemy się pedagogiką serca. Po tej 45 minutowej lekcji będziecie wiedziały: kim jest Maria Łopatkowa, poznacie jej poglądy na temat wychowywania dzieci, będzie wiedziały czy zajmuje się pedagogika serca oraz poznacie główne założenie tego współczesnego nurtu, a także będziecie miały szansę przekonać się ile zapamiętałyście z naszych zajęć rozwiązując, w końcowej części ćwiczeń, krótką, sprawdzającą wiedzę, krzyżówkę. Wszystkie niezbędne wiadomości potrzebne do wypełnienia krzyżówki będą podane w naszym wykładzie.

Maria Łopatkowa urodziła się 28 stycznia 1927 roku w Radziejowicach. Jest pedagogiem, pisarką, polską działaczką społeczną. Studiowała w latach 1948 - 1952 na Uniwersytecie Łódzkim filologię polską. W 1968 roku uzyskała promocję doktorską na Uniwersytecie Warszawskim. Pracowała jako nauczycielka w latach 1947 - 1969 w szkole podstawowej w Łodzi, w szkole wiejskiej w Modlicy oraz w szkole podstawowej w Ołtarzewie. Prowadziła amatorski zespół teatralny i ognisko przedszkolne. Od 1969 do 1971 roku była redaktorem naczelnym Przyjaciela Dziecka. Uczestniczyła w pracach eksperymentalnego warszawskiego Zespołu Ognisk Wychowawczych. Jest działaczem oświatowym, rzecznikiem i obrońcą praw dziecka w Polsce. Współtworzyła i przewodniczyła Polskiemu Komitetowi Praw Dziecka w latach 1981 - 1993. W 1988 roku powołała również Towarzystwo Pomocy Młodzieży. W okresie PRL-u była posłanką i przewodniczącą Podkomisji Opieki na Dzieckiem. Ekspert „Solidarności” do spraw negocjacji z Ministerstwem Oświaty w 1981 roku. Polityk, współzałożycielka i przewodnicząca Partii Dziecka, która powstała w 1993 roku, a w późniejszym okresie została przekształconą w Partię Dzieci i Młodzieży, która nie podjęła jednak czynnej działalności politycznej. Maria Łopatkowa jest również założycielką pierwszego w Polsce ogniska przedszkolnego, a także autorką takich inicjatyw służących dzieciom jak: „wychować bez bicia”, „otwarte drzwi do szpitali dziecięcych”, „do przedszkola bez płaczu”, „o prawną ochronę więzi uczuciowej dziecka” i wielu innych. Doktor Łopatkowa była także senatorem, a za razem przewodniczącą senackiej komisji Nauki i Edukacji Narodowej w Sejmie Rzeczpospolitej Polskiej II kadencji w latach 1993 - 1997. Jest Kawalerem Orderu Uśmiechu i członkiem Międzynarodowej Kapituły Orderu Uśmiechu. W 2002 roku była członkiem rządowej komisji na sesji ONZ dotyczącej dzieci. Na forum sesji przewodnicząca polskiej delegacji rządowej z trybuny ONZ dziękowała Marii Łopatkowej za jej wieloletni wkład w obronę praw dziecka.

Dzieło Marii Łopatkowej zatytułowane Pedagogika serca powinna zainteresować każdego pedagoga, ze względu na głęboko humanistyczny charakter, który jest wciąż niepopularny, również w naukach o wychowaniu. Maria Łopatkowa zdaje sobie sprawę z tego, że człowiek jest tajemnicą i tak naprawdę nie zna do końca sam siebie. W swojej książce stara się odpowiedzieć na pytania: Kim jest człowiek wobec drugiego człowieka i jaki być powinien?, Co robić, aby człowiek stał się homo amans - człowiekiem miłującym?

Ten nurt we współczesnej pedagogice, który został określony przez jego animatorkę mianem pedagogiki serca, zasługuje na uwagę. Pedagogika serca jest definiowana jako nurt mający na celu rozwijanie u dzieci uczuć wyższych, zwłaszcza zdolności do kochania. Postawa Łopatkowej wobec drugiego człowieka jest zbliżona do optymistycznego przeświadczenia psychologów humanistycznych, między innymi A. Malowa, C. Rogera.

Maria Łopatkowa sądzi, że rozwój uczuć moralnych dziecka zaczyna się już w okresie niemowlęcym, gdy dziecko zaczyna uzewnętrzniać swoje pragnienia wrzaskiem czy chęcią gryzienia. Emocjonalna więź z matką utrwala się na podstawie obustronnego obcowania na zasadzie wzajemnego odczuwania siebie. Ważny jest tutaj ścisły związek między sferą psychiczną i fizyczną dziecka a suwerennością jego osoby. Bez empatycznej i naturalnej więzi pomiędzy dzieckiem a jego rodzicem nie jest możliwe, ani jego aktualne i przyszłe zdrowie psychiczne, ani rozwój jego zdolności do kochania. Niezaspokojenie u dzieci i młodzieży potrzeby miłości, przynależności i bezpieczeństwa rodzi negatywne skutki psychiczne, takie jak:

wzorami do „rozwiązywania” problemów codzienności za pomocą bicia. W ten sposób uczą je, że można bić słabszych, być niesprawiedliwym, nie przyznawać się do błędów, nie przepraszać. Jedynie miłość uniemożliwia zadawanie bólu „na zimno”. Łopatkowa zwraca uwagę na to, iż linia rozgraniczająca bicie i maltretowanie jest płynna. W dużym stopniu odpowiedzialnością za destrukcyjne postawy dzieci i młodzieży wobec siebie, innych ludzi i wobec świata należałoby obciążyć właśnie rodziców naturalnych, opiekunów dzieci, nauczycieli i cały system edukacyjny.

Założenie, że rodzic jest zawsze podmiotem w stosunku do wychowanka a ten jest przedmiotem jego oddziaływań przyczyniło się to tego, że osoby dorosłe przywłaszczyły sobie prawo do decydowania o losie wychowanków, co w efekcie doprowadziło do adiaforyzacji, czyli ustawiania pewnych typów działań lub pewnych obiektów, na jakie działania się kierują, jako moralnie neutralnych i nie podlegających ocenie w kategoriach moralnych. To, co jest zabronione jednym, dozwolone jest drugim. Występuje tutaj kategoria w postaci władzy rodzicielskiej.

Podobnie jest z zasadą respektowania podmiotowości dziecka w toku jego edukacji i wychowania. Zasada ta jest najmniej uznawana w domu i w szkole, czyli w tych miejscach, gdzie istnieje władza rodzicielska i władza nauczycielska. Maria Łopatkowa opowiada się przy tym za tak zwanym wychowaniem rozumnym jako pomoc w rozwoju dziecka. Tylko w warunkach wolności i swobody można poznać indywidualne cech wychowanka i pomagać mu je rozwijać. Osoby dorosłe sprawując władzę rodzicielską nad dzieckiem mogą naruszać jego dobra osobiste, w szczególności jego prawo do godności, nietykalności osobistej, wolności, twórczości, tajemnicy korespondencji, prawa do miłości. Zatem nie powinna występować władza człowieka nad człowiekiem, która by utrwalała relacje między nimi na zasadzie pana i podwładnego. Ludzie niezależnie od wieku są w świetle prawa równi.

Pedagogika serca jest definiowana jako nurt mający na celu rozwijanie u dzieci uczuć wyższych, zwłaszcza zdolności do kochania. Pedagogika Marii Łopatkowej w miejsce władzy rodzicielskiej wprowadza kategorię pieczy rodzicielskiej. W stosunkach miedzy rodzicami a dziećmi powinna występować mądra, wymagająca miłość, nie odwołująca się do władzy, siły czy poczucia wyższości. Dziecko powinno podlegać opiece rodziców, ich troskliwości, autorytetowi ich serc i ducha, a nie rodzicom jako osobom fizycznym z prawni instrumentem władzy. Fenomen pieczy zawiera w sobie komponent troskliwości, opiekuńczości, pielęgnacji i jest na tyle jednoznacznie pozytywny, że nie można go wkomponować w totalitarne struktury czy władzę. Rodzice sprawujący pieczę, mogą służyć jedynie dobru swojego dziecka, troszcząc się zarazem o siłę duchową swojego autorytetu wobec niego.

Opisana pedagogika poprzez włączenie do polityki opiekuńczej państwa wobec pokolenia nieletnich, stała się zarazem pedagogiką stosowaną. Maria Łopatkowa sprawując urząd senatora, zainicjowała próbę zmiany dotychczasowego prawa opiekuńczego i rodzinnego, wychodząc od przesłanek pedagogicznych. Pedagogiczny dyskurs wychowawczy został przekształcony w inicjatywę ustawodawczą dotyczącą tak radykalnych kulturowo zmian w ustawie Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz proponując nową regulację stosunków między rodzicami i dziećmi w duchu pedagogiki serca.

Maria Łopatkowa przyznaje również, że pomimo pozytywnych oddziaływań zewnętrznych dorosłych na młode pokolenie niektóre dzieci mają wrodzoną skłonność do czynienia zła oraz tzw. dzieci „wychowalne”, „dzieci trudne”. Istnieją także źli nauczyciele, rodzice, wychowawcy i instytucjonalne złe rozwiązania systemu oświatowego. Wychowanie afirmujące miłość powinno zatem zmienić w propagandzie, w polityce, szkole i rodzinie „wroga na przyjaciela”.

Pedagogika Łopatkowej bazuje zatem na ufności w rozwój i obronę człowieczeństwa, których mieliby dokonywać pedagodzy posiadający moc miłości, siłę dążącą do uczynienia świata lepszym. Ma zatem nadzieję, że wystarczy zmienić kryteria przyjmowania do zawodu pedagoga (umiejętność nawiązywania z dziećmi kontaktu emocjonalnego, postawa moralna nauczyciela, jego zaangażowanie, ciekawość, aktywność społeczna na rzecz dzieci czy młodzieży, doskonalenie swojego charakteru, twórczość, umiejętność organizowania życia kulturalnego) i zmienić nieco obowiązujące prawo, by zatryumfowała w codziennym życiu miłość. Bez „mądrej miłości” dziecko nie stanie się dobrym człowiekiem, ani wówczas, gdy będzie ku temu wychowane.

U postaw jej założeń pedagogicznych leży hipoteza, że w naturze ludzkiej jest dobro i zło, toteż trzeba zarazem przewidywać niechęć dzieci do popierania kreowanych czy uznawanych przez dorosłych wzorców życia. Wychowanie jako działanie celowe jest jej zdaniem niezbędne. Musi jednak odwoływać się do dobrej woli wychowawców, ich autentycznej postawy miłości wobec dziecka, z czego zrodzi się respekt wobec podmiotowości dziecka. Powinno się usunąć nauczycieli nie mających serca dla ucznia i znieść środki na indywidualizację wychowania w systemach oświatowych.

Szczególnie w instytucjach edukacyjnych czy opiekuńczo - wychowawczych potrzebni są nauczyciele/wychowawcy kochający dzieci, skłonni odpowiedzieć „sercem na serce”, nie obawiający się z tego tytułu zarzutu, że kogoś faworyzują lub się z kimś spoufalają. Nauczyciel jako homo amans nie musi bać się emocjonalnego kantaku z uczniem, gdyż ten typ interakcji może mu bardzo pomóc w wychowaniu i nauczaniu, w dotarciu do jego osobowości nawet jeśli została już częściowo zdeformowana w toku socjalizacji w środowisku rodzinnym. Dzięki temu mogą ulec poprawie także osiągnięcia szkolne dziecka.

Autorka pedagogiki serca dostrzega pozytywną rolę wzorów osobowych w kształceniu i wychowaniu, przy tym ma tu na uwadze zarówno bycie naturalnym wzorem osobowym dla dziecka, jak i wychowanie poprzez wzory osobowe. Jest jednak przeciwna zobowiązywaniu dzieci do wzorowania się na określonych przez pedagogów osobach znaczących. Źle jest kiedy nauczyciele, postrzegają siłę zafascynowania się ich osobowościami przez dzieci i zaczynają grać kogoś kim w rzeczywistości nie są. Rezygnują wówczas z własnej indywidualności.

Powinniśmy pamiętać, że dziecko jest człowiekiem i wszystkie prawa należne człowiekowi są należne również jemu. Jest to logiczne i sprawiedliwe. Szczęśliwe dzieciństwo, a tylko takie przyczynia się do prawidłowego fizycznego i duchowego rozwoju człowieka, swą szczęśliwość w dużej mierze zawdzięcza mniejszym obowiązkom, mniejszej odpowiedzialności i mniejszemu zakresowi uprawnień od tych, jakie przysługują wiekowi dojrzałemu. Owa nierówność jest warunkiem istnienia tak ważnej cechy dzieciństwa, jaką jest beztroska. Nie ma nic przeciwko temu, by dziecko miało wpływ na dobór i zwalnianie dyrektora szkoły i nauczycieli, natomiast nie zgodziłaby się na przyznanie dzieciom prawa do czynnego udziału w życiu politycznym i to nie tylko dlatego, że dziecko nie jest w stanie pojąć i obiektywnie ocenić, co się w tej dziedzinie dzieje.

Szanowne koleżanki, bardzo dziękujemy Wam za udział w naszych zajęciach. Mamy nadzieję, że wiele nowych informacji dziś nam się udało przekazać. Żywimy także nadzieję, iż ćwiczenia przygotowane przez naszą grupę nie były nużące i monotonne. Starałyśmy się przekazywać treści w przystępny i zrozumiały sposób. Dziękujemy za udział, zaangażowanie i współpracę na dzisiejszej lekcji.