Jean Delumeau, Cywilizacja Odrodzenia,

przeł. Eligia Bąkowska, Warszawa 1987.

1. Wprowadzenie.

• nieadekwatny termin „odrodzenie” - to nie wskrzeszenie starożytności.

• za Kalwinem „Starałem się o prostotę”.

2. Linie kierunkowe: polityczne, ekonomiczne, kulturowe i religijne.

Wielokrotne zmiany XIV w. - 1620 r.

1. Polityczne:

• jednoczenie się państw:

• XIV w. Węgry, Serbia. Turcja, wzrost znaczenia Polski i upadek Krzyżaków.

• XVI w. wciąż silna Hiszpania, Francja, zjednoczenie Anglii i Szkocji.

• Habsburgowie i Hohenzollernowie.

• upadek Hanzy.

• Turcja, Polska, coraz silniejsze Szwecja i Rosja.

• wojny francusko-cesarskie o Włochy.

• wojny francusko-angielskie (Joanna d'Arc).

• pojawiają się stereotypy narodowe i świadomość narodowa.

• XIV w. uniwersytety.

• XVI nobilitacja języków narodowych.

2. Ekonomiczne:

• XIII w. Marco Polo w Chinach.

• XIV w. arcybiskup w Pekinie.

• Sumatra, wędrówki na Wchód, Indie (Vasco da Gama), XV w. Sahara, Wyspy Kanaryjskie, wybrzeża Afryki, jeszcze funkcjonują starożytne mity.

• Kolumb i Ameryka.

• postęp techniczny: igła magnetyczna a mapa żeglarska, obliczanie szerokości geograficznej ulepszone, ok. 1420 r. karawela (statek, który może płynąć pod wiatr), zbadanie pasatów.

• wyprawy portugalskie, hiszpańskie, angielskie, francuskie.

• ceny o 300% w górę.

• Czarna Śmierć.

3. Kulturowe:

• Petrarca twórcą określenia „czasy ciemnoty” na średniowiecze.

• realizm w malarstwie, „zeświecczenie”, rola przyrody, nastrój grozy i tajemniczości, operowa-nie światłem.

• w średniowieczu „odpowiednio” tłumaczone dzieła Owidiusza, Horacego i innych dla mniszek, „umoralnione” teksty z realiami średniowiecznymi.

• humaniści spróbowali poznać starożytność bardziej autentyczną - wyprawy w poszukiwaniu dzieł starożytnych, greckich rękopisów, próba czytania w oryginałach, okrycie na nowo Plato-na, zapał do studiowania greki, studia hebraistyczne, rozwój uniwersytetów (np. w Hiszpanii i Portugalii).

• archeologia, muzea Paweł II, Sykstus IV, Juliusz II (Muzeum Belwederskie - wykopaliska ar-cheologiczne).

• katalogi z objaśnieniami.

• turystyka humanistyczna, wycieczki po Rzymie, rekonstrukcje pałaców, miast.

• dopiero od XV w. w sztuce naśladowanie starożytności, tryumf aktu, harmonijne proporcje ciała, groteska, początkowo ozdoby i dekoracja do sztuki gotyckiej, potem pamięć sztuki go-tyckiej się zaciera, w początkach XVII w. opera włoska.

• antyk przyswajany powierzchownie - Michał Anioł, da Vinci i Szekspir, 1000 lat traktowane ja- ko jednorodny styl.

• lepsza technika niż u starożytnych (światło, perspektywa, światłocień).

4. Religijne:

• XV w. rozłam, wojny religijne, schizma zachodnia, dążenie do odnowy Kościoła i reform.

• krytyka wad duchownych - Erazm z Rotterdamu, Małgorzata z Nawarry, Sebastian Brant…

• XV w. - 1648 r. polowanie na czarownice.

• zagrożenie ze strony Turcji.

• 1517 r. Luter, 1523 r. Zwingli, 1534 r. Thomas Cromwell, Jan Hus, John Knox w Szkocji.

• sobór trydencki (trwał 18 lat!) reformy: siedem sakramentów, realna Obecność w Euchary-stii, redakcja katechizmu, biskupi mają obowiązek przebywać w swoich siedzibach, potępie-nie heretyków, małżeństwo księży i dwie postaci eucharystii, kult świętych, Wulgata i łacina, pierwszy indeks ksiąg i autorów.

• rola bractw świeckich.

• w XIV w. indywidualizm religijny, koniec XVI w. mistycyzm (Teresa z Avila, Jan od Krzyża; Jo-anna d'Arc była za wcześnie, by mogła być zaakceptowana przez współczesnych).

• ars moriendi.

3. Warunki życia codziennego.

1. Postęp techniczny.

• szersze stosowanie szyb, szafy zamiast skrzyń, widelce.

• posąg konny (Donatello, pierwszy rzeźbiarz posągów konnych od starożytności).

• broń palna, hutnictwo, nawigacja, wynalazki Leonarda da Vinci, kotwica (już nie , ale ), ster zawiasowy na rufie, mapy, karawela.

• przemysł włókienniczy, tkaniny półbawełniane, krosna mechaniczne, jedwabne pończochy.

• XIV w. zegary mechaniczne.

• pociski metalowe zamiast kamiennych.

2. Ekonomia.

• banki, ubezpieczenia, weksle, 1401 r. Barcelona Taule de Canvi - pierwszy publiczny bank na świecie, rewersy i kwity.

• sieci przedsiębiorstw handlowych, kompania - spółka akcyjna.

• częste bankructwa banków prywatnych (Medyceuszy…) .

• gra o pieniądz: XVI w. loterie i zakłady.

• od XIII w. nowy system ekonomiczny (pełnia rozwoju XIX w.) - kapitalizm.

3. Wsie i miasta.

• wojny, zarazy (nawet 1/3 ginie), wzbogacenie tych, którzy przeżyli, po 1600 r. znów zbiednie-nie społeczeństwa.

• hodowla, ubóstwo chłopów.

• melioracje i budowa kanałów, wiatraki do pompowania wody, ogrodnictwo i pierwsze ogrody botaniczne (we Włoszech 1528 r. Ferrara).

• marchew, burak, kalafior, karczoch, goździki, cynamon, topola, fasola, ziemniaki, pomidory.

• miasta w niebezpieczeństwie: bandytyzm, epidemia, rozwój miast zwłaszcza XVI w. (epoka wyżu demograficznego), miasto ośrodkiem życia i myśli.

• dążenie do geocentryzmu.

• w miastach plan szachownicy, piękne i praktyczne, uroczystości miejskie, zamki i parki, ogro-dy (kwietniki i aleje), wieś w malarstwie, na wsi dwór, rozwój stolic XVI w.

4. Ruch społeczny, bogaci i biedni.

• renesans umocnił hierarchię tradycyjną.

• w połowie XIV w. mężczyźni przestają ubierać długie szaty (dotąd wspólne dla obu płci), stro-ją się.

4. Życie duchowne.

1. Marzenia renesansu.

• krucjaty.

• szczęśliwe krainy: Państwo Księdza Jana (w Etiopii), wyspy na morzu Cipangu, Wyspy Szczęśliwe (Antyle).

• kariera romansów: „Don Kichot”.

• „Utopia” Morusa 1516 r.

• popularność sielanek i dramatów pasterskich, tematyka: raj ziemski, powrót do mitologii, złoty wiek.

2. Jednostka i wolność.

• zakwestionowanie prawomocności władzy głów państwa i wartości szlachectwa dziedziczne-go, powrót do antycznego pojęcia sławy, trwającej przez wieki.

• wielu artystów (np. Michał Anioł) melancholikami.

• akcenty romantyczne w sztuce (głównie XVI w.), obecność śmierci - ars moriendi.

• samobójstwa, temat rozpaczy (Hamlet „Być albo nie być”), pesymizm, kwestionowanie rozu-mu i moralnych zalet człowieka, wiara w gwiazdy, astrologia, filozofia wolności wybitne osobowości.

3. Dziecko i wychowanie.

• odkrycie dziecka, także w sztuce, ikonografia rodzinna.

• od XVI w. pogrzeby i nagrobki dzieci, opłakiwanie zmarłych dzieci (Kochanowski), wizja dzieci w raju, szkolnictwo (średniowieczny system sztuk wyzwolonych).

4. Wykształcenie, kobieta i humanizm.

• od renesansu nauczyciel ma wychowywać, dyscyplina, program zajęć, kary cielesne, obowią-zkowy dyplom z łaciny do kariery.

• Alcala początek XVI w . pierwsza szkoła żeńska.

• 1574 r. Awinion - urszulanki zakładają francuskojęzyczny zakład dla uczennic.

• od XVII w. powszechna nauka dziewcząt.

• w XVI w. więcej wykształconych kobiet niż kiedykolwiek wcześniej: córki Tomasza Morusa; siostra matematyka Pirckheimera (greka); Perrette Backe, żona drukarza, robiła korekty ła-cińskie, jej synem był Montaigne; Vittoria Colonna,markiza Pescara, poetka; Małgorzata z Na-warry - rozpowszechnienie pism Platona w Europie, pisarka; pierwsze salony paryskie - żo-na Jeana de Morel, koniuszego Katarzyny Medycejskiej; Joanna d'Arc.

• władczynie: Izabela Katolicka w Hiszpanii, Katarzyna Medycejska we Francji, Elżbieta w Ang-lii, Teresa z Avila.

• kobiety na dworze maniery i ucywilizowanie szlachciców.

• „amours d'alliance”.

• rewaloryzacja małżeństwa - reformacja, Kalwin: „Miłość do żony jak do siebie samego - na-turalne”, wielokrotnie o małżeństwie wypowiadał się Erazm z Rotterdamu, małżeństwo z miło-ści - baron de La Manssaye (16 lat po ślubie żona umiera), Vittoria Colonna (miała 37 lat, gdy zmarł jej mąż, więcej za mąż nie wyszła), Jan Kochanowski o swojej Dorocie.

5. Odrodzenie a poganizm.

• pożądanie, zmysłowość, rozpusta, homoseksualizm w modzie, kazirodztwo.

• Wenus w sztuce, trzy Gracje, nagość.

• odrodzenie sztuki chrześcijańskiej, restauracja kościołów.

• potępienie wojny u Erazma z Rotterdamu i jego ucznia, Rabelais'a oraz u innych.

6. Od czarów do wiedzy.

• satyryczny stosunek do starości i antyfeminizm.

• 1400-1650 palenie czarownic.

• astrologia, demonologia, istnienie dusz planet, które odpowiadają poszczególnym chorobom, cechom charakteru, itp.

• doktor Faust.

• bunt przeciwko Arystotelesowi.

• o dziele Kopernika.

• chęć zorganizowania i opanowania przestrzeni.

• piękno ziemskie jest dobre, jest odbiciem Boga.

• przykazanie miłości głoszone przez Erazma z Rotterdamu.

opracowała Aleksandra Araszkiewicz

1