Od Shakespeare'a do Szekspira,

red. Jan Ciechowicz, Zbigniew Majchrowski,

Gdańsk 1993.

1. Dlaczego Szekspir?

1. Zbigniew Majchrowski, Pytania o polskiego Szekspira.

• pierwsze przekłady z francuskich przeróbek.

• różne tłumaczenia i inscenizacje.

• romantycy rozczytują się w Szekspirze - korespondencja.

2. Szkoła tłumaczy.

1. Krystyna Berwińska, Łapka na tłumaczów.

• fascynacja Szekspirem od dzieciństwa; tłumaczenie w latach 50., problemy z tłumaczeniem: kalambury, zagadki; archaizować? (współcześni tłumacze zbyt unowocześniają: „Kurczę” itp.), rytm, rym; tłumaczenie dłuższe niż oryginał (wyrazy w języku polskim są dłuższe niż w języku angielskim); nieustanne wybory tłumacza.

2. Stanisław Barańczak, Jak tłumaczyć humor Szekspira?

• „Tak, aby śmieszył”, ewolucja języka i pozajęzykowej rzeczywistości - niezrozumiały komizm słowny; albo dosłowność (niezrozumienie), albo własny komizm (krytyka), zasada wierności z niewielkimi odstępstwami - Paszkowski.

• kalambur - świadomie, malapropizm - nieświadomie, niechcący/

3. Marta Gibińska, Elżbieta Tabakowska, Duch ojca Hamleta a duch tekstu.

• propozycja zemsty - punkt wyjścia do wszystkich ważnych pytań dotyczących kondycji ludz-kiej.

• porównanie tłumaczeń Paszkowskiego (1862), Słomczyńskiego (1978) i Barańczaka (1990).

3. Polski Szekspir. Dyskusja panelowa.

4. Myślenie Szekspirem.

1. Barbara Lasocka, Polski Szekspir klasyczny (i romantyczny).

• Szekspira odkryli klasycy, Stanisłąw August Poniatowski, Czaroryski, Ignacy Bykowski… Szekspir geniuszem.

• przekład Hamleta w 1798 (Wojciech Bogusławski - z przeróbki Schrödera, przekładu Schle-gla i fragmentu tekstu nierozpoznanego pochodzenia.

• Osiński - podziw - wiedza Szekspira o naturze i kondycji człowieka, pytanie o grę aktorską.

• Mochnacki 1830 artykuł-manifest Szekspir + recenzja do Makbeta.

2. Ewa Nawrocka, Szekspir Słowackiego.

• Słowacki zetknął się z Szekspirem wcześnie, w okresie wileńsko-krzemienieckim, na wykła-dach uniwersyteckich, scena wileńska, warszawska i londyńska. Od 1828 liczne cytaty i para-frazy fragmentów w listach, pamiętniku, tekstach.

• Mickiewicz „zabity szekspirysta” - domagał się dramatu historycznego; Słowacki szukał w Szekspirze prawdy ludzkiego serca i współbrzmienia swoich myśli i stanów psychicznych z przeżyciami szekspirowskich bohaterów, Szekspir - pisarzem prawdy psychologicznej, stano-wił rodzaj literackiej podpórki dla procesu samoświadomości.

• akt II Kordiana: bohater czyta fragmenty Króla Leara (scena 6 aktu IV) w Dover o przepaści, Szekspir rodzajem zwierciadła prawdy demaskującego marności; nicość i słabość człowieka XIX wieku, odczuwającego ból świata, nudę egzystencji, brak wzniosłości tragicznej, marną przepaść rzeczywistości; niedościgły ideał, poeta symboliczny.

• w latach 40. nie literatów, ale wieszczów i proroków potrzebowano.

• wg Rymkiewicza Słowackiemu brakowało u Szekspira uduchowienia, metafizyki i wiekuistej prawdy, dlatego go zdradził i porzucił dla Calderona.

• Krasińskizarzucał Szekspirowi to, co niegdyś klasycy: zrujnował tragedię, umieszczając czło-wieka w porządku zmiennej historii, pozbawionej odniesienia do wieczności, do Losu, bo tylko nieuchronna wieczność, ład świata jako całości nadaje śmierci ludzkiej wymiar tragiczny.

• Słowacki tłumaczył ok. 1840 Makbeta, niewiele się zachowało, bieg życia ludzkiego jest za-projektowany przez moce duchowe; raczej „pisał na nowo” niż tłumaczył.

3. Dobrochna Ratajczakowa, Polski Hamlet czyli „Bitwa nad Mozgawą”.

• Szekspir i Schillerowskie ujęcie Szekspira.

• Józef Korzeniowski - lata 30. tłumaczenia, wątki i postaci do swoich dramatów - stworzenie polskiej tragedii romantycznej, w Anieli „pierwszy polski Hamlet w miniaturze”, w Bitwie… dru-gi polski Hamlet, pełen rozterek młody potencjalny buntownik, scena traktowana po Schille-rowsku, książę Bolesław, średniowieczny królewicz, sielski duch narodowy, zaprzepaszcza wszystko w imię moralnych powinności.

4. Jarosław Komorowski, Polska Ofelia.

• po polsku Ofelia przemówiła po raz pierwszy 9 kwietnia 1798 we Lwowie (W. Bogusławski, przeróbka Schrödera), w Warszawie 28 marca 1799 (A. Horodyski, przeróbka Ducisa - szczęśliwe zakończenie), Bogusławski w Warszawie - Ofelię zagrała Józefa Ledóchowska ******, w 1815 zastąpiła ja Katarzyna Aszpergerowa, we Lwowie Apolonia Kamińska, 1816 w Kijowie Emilia Wiszniewska.

• Karusia, Aldona z Mindowe, w Beniowskim, w listach Słowackiego, Józef Korzeniowski w ko-medii Zaręczyny aktorki 1845, w dramacie Aniela 1825, Prakseda z Karpackich gór 1843, Go-neril w poemacie dramatycznym Pierwsze przedstawienie Hamleta 1847 T. Lenartowicza, Norwid Ziemia.

• Hamlet w tłumaczeniu księdza Ignacego Hołowińskiego w 1839, w 1844 Emilia Markowska ******, Paszkowski 1862 - 1867 Helena Modrzejewska (***), 1870 przekład Krystyna Ostrow-skiego - Ofelia, córka Poloniusza, była Polką, 1871 Helena Modrzejewska ******, wielki suk-ces, Maria Wisnowska 1888 *, Henryka Ładnowska 1892 *.

• K. Głiński 1882 Obłąkani, U progu sztuki Sewera, Ofelia Starży, Stary aktor Or-Ota, Dwie Ofelie J. Belejowskiej.

• większość wyobrażeń plastycznych Ofelii zaginęła.

• Wyspiański Śmierć Ofelii 1906 scena dramatyczna, wystawiona w Warszawie w 1907 Jadwi-ga Mrozowska.

• Pocałunek M. Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej.

• 1947 T. Peiper - Ofelia nie oszalała, jak Hamlet symuluje obłęd, by zdemaskować Klaudiu-sza; 1954 Hamlet chuligański J. Przybory - dla radia miniatura dramatyczna.

• esej Hamlet połowy wieku J. Kotta w 1959, poemat Rozmowa z księciem T. Różewicza 1960, Sowa, córka piekarza M. Hłaski, Jak być kochaną K. Brandysa 1960, Hamlet B. Drozdowskie-go 1975, Szkolne błędy A. Osieckiej, Ofelia A. Maleszki 1991, Kłamczucha M. Musierowicz 1979, List Ofelii E. Zdanowicza 1983.

• K. Wierzyński Poezja 1967 - Ofelia ucieleśnieniem poezji.

5. Próby całości.

1. Andrzej Żurowski, Mapa polskiego Szekspira.

2. Jan Michalik, Szekspir Koźmiana? Rekonesans.

• Heinrich Laube - dyrekcja w wiedeńskim Burgtheater (1849-1867), dziełom Szekspira trzeba nadać kształt odpowiadający wymogom współczesnego teatru.

• Stanisław Koźmian w Krakowie, zastępca dyrektora w latach 1871-1885 - 18 utworów Szek-spira).

3. Jan Ciechowicz, Żydzi i chrześcijanie, czyli o „Kupcu weneckim”.

4. Eleonora Udalska, Otello w trzech wcieleniach aktorskich.

• Ira Alridge - marzec 1828, Londyn, czarnoskóry debiutant, po śmierci Keana w 1833 stale grał Otella, do lipca 1867, w Lublinie i Piotrkowie Trybunalskim, wielokrotnie w Polsce.

• Bolesław Leszczyński - marzec 1871, przekład J. Paszkowskiego, grał m.in. z Heleną Mo-drzejewską.

• Kazimierz Junosza-Stępowski - artysta niedoceniony.

5. Lidia Kuchtówna, Szekspir Wilama Horzycy.

6. Marta Fik, Szekspir w teatrze aluzji.

• teatr aluzji - powojenne czasy, także stan wojenny (m.in. inscenizacja Wajdy).

6. Nowe czytanie.

1. Jan Kulczyński, Widowisko w pierwszej scenie „Hamleta”.

2. Miłosława Bukowska, Schielmann, O tyranii ducha ojca Hamleta.

3. Ewa Graczyk, Hiob, Lear i „Końcówka”.

• polemika z Janem Kottem.

4. Małgorzata Sugiera, „Hamlet” współczesny.

• polemika z Janem Kottem.

7. Szekspir a sprawa Gdańska.

1. Jerzy Limon, Co Szekspir mógł wiedzieć o Gdańsku?

• w scenie I aktu II Poloniusz mówi do służącego, Reynaldo: „Dowiedz się najprzód, jacy to Duńczycy / W Paryżu bawią”.

• Dank (Denmark) - znaczy zarówno Danię, jak i Gdańsk stąd rozważania na temat wiedzy o Gdańsku w XVI wieku.

2. Andrzej Januszajtis, Gdańsk Willera.

3. Marcin Końkowski, Szkoła Szermiercza w Gdańsku.

3