Michał Sienkiewicz

KEIRETSU-JAPONSKIE KONGLOMERATY PRZEMYSLOWE

Keiretsu to wielka piramida przedsiębiorstw i instytucji powiązanych w jedną grupę. Myśląc kategoriami europejskimi można porównać keiretsu do megaholdingu z wyraźnie zarysowanymi zasadami współpracy i hierarchii. Na szczycie tej piramidy przemysłowej znajdują się: bank i wielka firma dystrybucyjna. Pociąga to za sobą, powiązania przemysłu z sektorem finansowym i polityka, Struktura keiretsu stada się z długiej listy przedsiębiorstw działających w parze ze swoimi zleceniobiorcami, dostawcami i odbiorcami. Tak rozbudowane rodziny firm prowadza wspólne interesy, razem planują, rozwój, posiadają nawzajem swoje akcje lub udziały, wymieniają się pracownikami, technologią i wspierają nawzajem finansowo. Te więzy 34 dwuwymiarowe. Z jednej strony mówimy o keiretsu poziomym - dużych firmach rożnych branż skupionych wokół banku i firmy dystrybucyjnej. Z drugiej - o keiretsu pionowym, w którym firmy układają się w piramida hierarchii. Wielkie, prestiżowe, znane na całym świecie przedsiębiorstwa japońskie są na szczycie tej piramidy, a małe i słabe - na dole. Ten pionowy podział narzuca wzajemne relacje i metody współpracy miedzy firmami o rożnej wielkości.

Analiza obu wymiarów struktury keiretsu i sieci powiązań miedzy firmami należącymi do tego samego keiretsu jest niezbędna przy rozpatrywaniu współczesnych problemów gospodarczych Japonii.

Keiretsu są strukturą powojenną, która ma swoje korzenie w przedwojennych wibatsu - rodzinnych holdingach, gigantycznych finansowo-przemysłowych konglomeratach, które dominowały w gospodarce przedwojennej Japonii.. W 1935 roku wartość produkcji trzech największych wibatsu - Mitsui, Mitsubishi, Sumitomo stanowiła dziesięć procent produkcji całej gospodarki japońskiej. Rozrost tych kombinatów został zahamowany dopiero przez wojnę i okupacje amerykańską. W ramach reform okupacyjnych osiemdziesiąt trzy przedsiębiorstwa holdingowe zostały wytypowane do rozwiązania, a rodziny zaibatsu zostały odsunięte od zarządzania nimi. Własność udziałów w tych holdingach została im odebrana i przeszła w ręce Komisji Likwidacji Przedsiębiorstw Holdingowych.. Przedwojenne wibatsu nie zostały jednak całkowicie rozwiązane. Z powodu przemian politycznych w Azji porzucono proces rozwiązywania wibatsu i w zasadzie uległy one jedynie transformacji. Nowe grupy przemysłowe - keiretsu - pozbawione były przywództwa holdingów i wpływu rodzin wibatsu. Jednak schemat pozostał ten sam. W 1954 roku ponownie zintegrowała się grupa Mitsubishi, a w 1959 - grupa Mitsui. Powróciły w nowym wcieleniu tez inne grupy, a równolegle powstawały nowe. Koordynacje nad procesem integracji grup przemysłowych sprawowało Ministerstwo Przemysłu i Handlu (MITI).

W schemacie organizacyjnym keiretsu wyraźnie można wyróżnić dwa oddzielne układy.

Całe keiretsu składa się z kilku rodzin przemysłowych oraz wielu poziomów poddostawców głównych członków ke­iretsu.

W układzie horyzontalnym duże firmy utrzymują, swoją niezależność decyzyjną we wszystkich aspektach prowadzonej działalności. Więzy je łączące są więzami wyłącznie finansowymi; powszechna praktyka jest, ze firmy te wymieniają miedzy sobą akcje lub udziały. Taki sposób funkcjonowania na rynku ma na celu zapewnienie bezpieczeństwa finansowego oraz ochronę przed wykupieniem którejś z firm przez podmiot spoza danego keiretsu.

Wymiana informacji, wiedzy i doświadczeń, jaka następuje na regularnych spotkaniach najwyższego kierownictwa horyzontalnie powiązanych firm (Klub prezydencki - Shacho kai) stanowi najwżniejszy kapitał danej grupy przemysłowej. W centrum każdego keiretsu znajdują się największe banki japońskie, dostęp do funduszy i kapitału jest ułatwiony, a wymagane zabezpieczenia kredytowe są gwarantowane przez pozostałych członków grupy.

Stały kontakt i bliskie więzy łączące członków keiretsu są gwarantem wysokiego poziomu zaufania i ścisłej współpracy w danej rodzinie firm. Przykładem tutaj może być sytuacja z początku lat 80-tych, kiedy główny poddostawca Mazdy - Toyo Kogyo znalazł się na skraju bankructwa, pracownicy całej grupy przemysłowej Sumitomo byli namawiani do szybkiego kupna samochodów Mazdy⁴ (średnia sprzedaż z poprzednich lat wśród pracowników wynosiła 3000 pojazdów, a w roku 1981 po apelu o pomoc dla Toyo Kogyo -sześciokrotnie więcej).

W układzie pionowym relacje miedzy firmami wyglądają całkiem inaczej. Nie są, to stosunki partnerskie i równorzędne, lecz zdecydowanie bardziej zdominowane przez większe firmy. Można wyróżnić trzy podstawowe typy relacji miedzy małymi a dużymi firmami w keiretsu. Każda firma, która w pięćdziesięciu lub więcej procentach jest własnością większej firmy nazywana jest kogais-ha -,,firma dziecko". Nie oznacza to, ze wydzieliła się ona z firmy-właścicielki, lecz ze została stopniowo przejęta. Należy w tym miejscu zaznaczyć, ze firmy nadrzędne wykupują. Udziały wyłącznie tych zleceniobiorców, którzy są wysoko-rentowni. Kogalsha podlegają całkowitej kontroli i nie posiadają swobody w swych decyzjach. Podmioty, w których udziały firmy-właścicielki nie przekraczają pięćdziesięciu procent to kigyo, co znaczy,,krewny". Mimo, iż firma nadrzędna nie posiada bezwzględnej większości udziałów, to w dużej mierze kontroluje bieżące funkcjonowanie swojego zleceniobiorcy poprzez m.in. umieszczanie w jego zarządzie lub radzie nadzorczej swoich zaufanych przedstawicieli, którzy pełnia role kanałów informacyjnych. Ostatni rodzaj relacji zachodzi po-miedzy zleceniodawca^ a najmniejszymi firmami zrzeszonymi w keiretsu. Jest to najliczniejsza grupa warsztatów, zatrudniających zwykle poniżej 30 pracowników, które zachowują najwiekszą niezależność.

W Japonii poszczególne firmy w gospodarce określa się terminem pierwszej, drugiej, trzeciej i czwartej wody. Obrazuje to podział na poziomy w gospodarce, analogiczne do odpowiednich poziomów w strukturze keiretsu. Im niższy poziom przedsiębiorstwa - tym jest ono mniejsze, mniej stabilne i tym gorsze warunki pracy oferuje swoim pracownikom.

Typowym keiretsu jest Mitsubishi. W 1974 roku posiada 4,4% całości japońskich aktywów w przemyśle, a ,,klub prezydencki" tego keiretsu liczy^ dwudziestu siedmiu członków. W 399 firmach Mitsubishi posiadał od 50% do 100% akcji/udziałów, w 1070 przedsiębiorstwach posiadał ich od 25% do 50%, a w 1460 firmach - od 10% do 25% akcji/udziałów.

Relacje pomiędzy nadrzędnym przedsiębiorstwem w ke­iretsu a podwykonawca są obopólnie korzystne. Większa firma-zleceniodawca dzieli się z mniejsza, podległą jej firmą technologia, doświadczeniem w zarządzaniu, zapleczem naukowo-badawczym. Pomaga mniejszym firmom wynegocjować z bankiem korzystniejsze warunki uzyskania kredytu, a nade wszystko - zapewnia swoim stałym zleceniobiorcom ciągły portfel zamówień i pewność jutra. W zamian otrzymuje części i podzespoły do swoich produktów wyprodukowane po najniższych możliwych kosztach..

Wśród zalet systemu keiretsu w układzie pionowym, opartego na relacjach podwykonawstwa wymienic mozna:

1. Obniżanie ryzyka działalności obu stron.

2. Gwarantowanie zleceniodawcy niezakłóconego procesu produkcyjnego

3. Zapewnianie dostępu podwykonawcy do rynku zbytu, do informacji technicznej, źródeł finansowania i wyspecjalizowanej kadry kierowniczej.

4. Umożliwianie zakupu przez podwykonawcę materiałów i surowców po obniżonych cenach, dzięki sile przetargowej i pozycji rynkowej zleceniodawcy.

5. Wyspecjalizowanie się mniejszej firmy w produkcji jednej lub najwyżej kilku części dzięki temu, ze większy partner-zleceniodawca zakupuje od niej duże ilości tego towaru.

Wśród najczęściej zgłaszanych zarzutów pod adresem swoich zleceniodawców małe firmy wymieniają:

1. Nieracjonalne zadania obniżki cen dostarczanych podzespołów.

2. Częste, nagłe i niekonsultowane zmiany wielkości zamówień.

3. Ingerencje w ich politykę wewnętrzną oraz przymus dostosowania jej do polityki zleceniodawcy.

4. Konieczność uzyskania zgody na wyemitowanie nowych akcji.

W analizie stosunków wewnątrz keiretsu nie mozna pominąć również wzajemnych relacji, jakie zachodzą miedzy wszystkimi podmiotami tej samej grupy przemysłowej. Cechuje je głęboka lojalność i poczucie rodzinnej wspólnoty. Wyraża się to najdobitniej w wierności pracowników wszystkich podmiotów keiretsu i ich rodzin wobec produktów danej grupy przemysłowej. Na przykład, jeżeli wśród firm stojących na najwyższym szczeblu hierarchii keiretsu znajduj, się: jedna firma motoryzacyjna, towarzystwo ubezpieczeniowe i duży browar, wówczas pracownicy danego keiretsu, łącznie z pracownikami najmniejszych warsztatów, kupują wstanie te samochody, polisy i piwo - oferowane przez ,,ich" keiretsu.

W latach powojennych w procesie formowania keiretsu rozwineła się w japońskim świecie gospodarczym zasada głównego banku. Firmy dbały o rozwijanie i umacnianie kontaktów z głównym bankiem swojego keiret­su. Pod zastaw aktywów własnych firma miała niemal nieograniczony dostęp do kapitału. Umożliwiało to długofalowe planowanie rozwoju i zapewnia to powodzenie projektów inwestycyjnych. Taka szczególna relacja miedzy przedsiębiorstwem a głównym bankiem rozwijała się jednak pod pewnymi warunkami, które dyktował bank. Przede wszystkim główny bank keiretsu miał wyłączność na bieżącą obsługę finansową przedsiębiorstw swojego keiretsu, obsługiwał wszystkie ich transakcje handlowe i finansowe.

Główny bank angażuje się również w konflikty interesów przedsiębiorstw swojego keiretsu. W przypadku nadużywania swojej pozycji przez firmę nadrzedną -zleceniodawcę, podwykonawca najczęściej zwraca się o pomoc do głów­nego banku. W sytuacji, kiedy to podwykonawca zgłasza potrzeby kredytowe, w roli pośrednika i gwaranta występuje zleceniodawca. Wspólnie z bankiem ustala on warunki kredytu dla swojego podwykonawcy. Jak widać, także w tego rodzaju relacjach przestrzegana jest scisła hierarchia zależności w keiretsu.

Wniosek:

Struktura keiretsu najlepiej zapew­nia osiągnięcie trudnego do uzyskania optimum miedzy zapewnieniem elastyczności i efektywności działania w burzliwym środowisku rynkowym - z drugiej często krytykuje się strukturę keiretsu zarzucając jej praktyki monopolistyczne i dążenie do kontroli nad mniejszymi, podległymi jej przedsiębiorstwami. Lecz jednak jako jedyna w takim stopniu przyczynia się do mi­nimalizacji kosztów produkcji i zachowania długoterminowej orientacji. Argumentem za tym jest niebywały sukces eksportowy gospodarki japońskiej, który Japonia w ogromnej mierze zawdzięcza wstanie swojej szczególnej strukturze gospodarczej.

Praca pochodzi z serwisu www.e-sciagi.pl

1