Powiastka filozoficzna - gatunek powstały w XVIII w. we Francji. Zrodzony przez absolutyzm, który uniemożli

wiał otwartą krytykę wszelkich niedorzeczności, nieprawidłowości i zła. Gatunek ten

przypomina trochę bajkę - nie można jego treści traktować dosłownie, ma też pewne

treści ukryte. Baśniowa fabuła powiastki służy krytyce pewnych przejawów życia, a

jednocześnie broni autora przed konsekwencjami głoszonych poglądów. Styl powiastki

jest jasny, język cięty i złośliwy.

„Kandyd” Wolter

Bajka - utwór z pogranicza liryki i epiki, o charakterze dydaktycznym i moralizatorskim. Kończy się morałem,

który ma pouczyć, przekazać jakieś doświadczenie moralne, ostrzec. Cechuje się alegorycznością, czyli

przedstawia pewne pojęcia abstrakcyjne za pomocą obrazu. Bajka wywodzi się ze Starożytności, z trady-

cji ezopowej. Bajki pisał w Starożytnej Grecji - Ezop, w Starożytnym Rzymie - Fedrus. Bajki oświece-

niowe były zazwyczaj krótkie, jasne, napisane prostym językiem. Myśli zawarte w bajkach mają charakter

uniwersalny. Często ukazują świat zwierząt, pod postacią których kryją się postacie ludzkie. Ze względu

na formę bajki dzielimy na:

• epigramatyczne - krótkie, zwięzłe, nie mające akcji, naśladujące bajki Ezopa;

• narracyjne - dłuższe, posiadają fabułę, przypominają krótką nowelę, naśladują bajki La Fontaine'a.

„Szczur i Kot” „Ptaszki w klatce”

„Filozof” „Jagnię i wilcy”

„Dewotka” „Groch przy drodze” Ignacy Krasicki

„Wół minister” „Malarze”

„Przyjaciele” „Kruk i lis”

Satyra - nazwa pochodzi od imienia greckiego bożka Satyra, który był bardzo złośliwy. Gatunek rozwinięty w

Starożytnym Rzymie, szczególnie przez Horacego. Pisali je także: Juwenalis i Lucyliusz. Utwór ten

ośmiesza lub piętnuje ukazane w nim zjawiska, np. wady i przywary ludzkie, obyczaje pewnych

środowisk, postawy modne w danym czasie. Satyra działa na zasadzie „krzywego zwierciadła” - defor-

muje rzeczywistość poprzez wyolbrzymianie lub pomniejszenie pewnej cechy lub zjawiska. Podejmują

najczęściej aktualną i różną tematykę z życia obyczajowego, kulturalnego i politycznego. Satyry

dzielimy na:

• konkretne - związane ściśle z wydarzeniami lub sytuacją współczesną autorowi;

• abstrakcyjne - ośmieszające wady ogólnoludzkie w oderwaniu od rzeczywistości.

Wyróżniamy różne rodzaje satyr: polityczne, społeczno-obyczajowe, literackie, osobiste.

„Do króla”

„Pijaństwo” Ignacy Krasicki

„Żona modna”

„Świat zepsuty”

Powieść - gatunek powstały w Polsce, w czasach stanisławowskich. Nazywano go wtedy awanturą, romansem,

przypadkami. Termin powieść wprowadzono w XIX w. Cechuje się swobodną kompozycją, rozbudo-

waną fabułą, którą tworzy wątek główny i wątki poboczne (wielowątkowość). Występuje duża ilość

bohaterów, jeden bohater główny. Cechuje się szeroko nakreślonym tłem historycznym, obyczajowym

lub geograficznym. Narracja w powieści może być:

• autorska - narrator jest wszechwiedzący i mówi w 3 osobie,

• pamiętnikarska - narrator mówi w 1 osobie;

• epistolarna - w formie listu.

„Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki” Ignacy Krasicki

„Nowa Heloiza” Jan Jakub Rousseau

Poemat heroikomiczny - gatunek powstały w Starożytności, będący parodią eposu bohaterskiego. Rozwinął się

dopiero w XVII i XVIII w. Oparty jest na sprzeczności między formą a treścią utworu.

Przyjmuje wzniosły, patetyczny styl narracji i łączy go z błahą, przyziemną treścią.

Słowo heroikomiczny to złożenie 2 słów: heroiczny - bohaterski (forma) i komiczny -

śmieszny (treść). Źródłem komizmu jest zestawienie heroicznych walk, niezwykłych

przygód, ze śmiesznymi postaciami, które w nich uczestniczą. Pisany jest oktawą,

czyli strofą 8-wersową.

„Monachomachia”

„Antymonachomachia” Ignacy Krasicki

„Myszeida”

Komedia - wywodzi się ze Starożytności. Gatunek dramatyczny o pogodnej treści, obfitującej w wydarzenia o

szczęśliwym zakończeniu, wprowadzający elementy komizmu, karykatury i satyry, mający na celu

wywołanie śmiechu. Występuje komizm: słowa, sytuacji, postaci. Istnieje wiele odmian komedii:

komedia charakterów, intrygi, obyczajowa, płaszcza i szpady, satyryczna, sytuacyjna.

„Powrót posła” Julian Ursyn Niemcewicz

Sielanka - utwór utrzymany na ogół w pogodnej tonacji, o tematyce zaczerpniętej z życia wsi. Utwór ten w sposób

wyidealizowany przedstawiał uroki wiejskiego życia, często zawierał sceny z życia pasterzy, rybaków i

rolników, oraz wątki miłosne. Sielanka pochodzi ze Starożytnej Grecji. Pisał je Teokryt (idylle),

Wergiliusz (bukoliki). Sielanka jest gatunkiem synkretycznym, czyli może zawierać elementy liryczne,

epickie i dramatyczne. Sielanki mogą być: realistyczne i konwencjonalne - idealizujące życie na wsi.

Ze względu na budowę sielanki dzielimy na:

• epickie - wyrażane monologiem;

• udramatyzowane - wyrażone dialogiem.

Sielanki dzielimy na:

• bukoliki - dotyczą życia i pracy pasterzy;

• georgiki - dotyczą życia i pracy rolników.

„Laura i Filon” Franciszek Karpiński

Żal - staropolskie określenie elegii, w której charakterystyczna jest tonacja smutku, rozpaczy, cierpienia.

„Żale Sarmaty nad grobem Zygmunta Augusta” Franciszek Petrarka

Pieśń - gatunek ten wywodzi się od Horacego, który pieśni nazywał carmina - co dosłownie znaczy pieśń.

Początkowo gatunek ten związany był z muzyką, potem stał się samodzielną formą literacką. Utwór

liryczny o charakterze refleksyjnym. Ma budowę stroficzną. Cechuje się melodyjnością i rytmicznością.

„Pieśń poranna” (Kiedy ranne wstają zorze)

„Pieśń wieczorna” (Wszystkie nasze dzienne sprawy) Franciszek Karpiński

„Bóg się rodzi”