Untitled

Używany jest jeszcze drugi gatunek herbaty - Camellia assamica, znany jako herbata indyjska, z Birmy oraz prowincji Assam w Indiach.

Uzyskiwanie herbaty czarnej: liście suszy się w suszarniach i poddaje zwijaniu za pomocą maszyn lub ręcznie. Potem surowiec przepuszcza się prze sita. Taki materiał poddaje się fermentacji w komorach o dużej wilgotności. Nabiera on tu ciemnego zabarwienia i specyficznego aromatu. Przyrządzoną masę poddaje się suszeniu - ze 100 kg świeżych liści otrzymuje się 20-30 kg produktu. Wysokość temperatury i czas suszenia decydują o jakości produktu.

Produkcja zielonej herbaty jest prostsza: zebrany surowiec poddaje się działaniu bardzo gorącej pary, która unieczynnia enzymy, w skutek czego liście pozostają zielone.

Herbata ma działanie pobudzające. Zasadniczym związkiem powodującym to działanie jest alkaloid kofeina (zawartość jej jest 3-krotnie wyższa niż w kawie, jednak występuje tu jeszcze adenina będąca antagonistą kofeiny i przez to łagodzi jej działanie na organizm człowieka.

Ponadto występują tu jeszcze 2 alkaloidy: teobromina i teofilina. Ponadto w herbacie występują jeszcze olejki eteryczne. Herbata ma działanie przeciw utleniające (wymiatanie wolnych rodników, przy nowotworach - głównie zielona herbata). Barwa herbaty i jej gorzkawy, ściągający smak spowodowane są obecnością barwników.

Rodzaj Theobroma obejmuje 20 gatunków, z tego rośliny użytkowe to 3 gatunki, a najważniejsze to T. cacao, niewielkie drzewo do 12 m wysokości. Kwiaty wyrastają w pączkach bezpośrednio na pniu lub gałęziach, w miejscach tak zwanych pąków uśpionych.

Tu też rozwijają się owoce długie (15-20 cm) jagody, podobne do ogórków z mięsisto -włóknistą owocnią barwy od zielonej, żółtej do czerwonobrązowej. Wewnątrz znajdują się duże nasiona pogrążone w soczystej masie, w jednym owocu znajduje się 20-40 bezbielmowych nasion. Pierwsze owoce pojawiają się na roślinach 3-letnich, jednak pierwszy plon zbiera się w 5 roku życia rośliny. Najwyższy plon kakaowiec daje między 10-30 rokiem życia. Z owoców wydobywa się nasiona wraz z miąższem, składa na hałdy gdzie poddaje się fermentacji.

Wtedy zachodzą w nasionach bardzo ważne zmiany, znikają substancje gorzkie, natomiast powstają brązowe barwniki i specyficzny aromat. Po kilku dniach fermentacji nasiona płucze się; poddaje prażeniu, wtedy odpada łupina nasienna a pozostaje samo wnętrze nasienia (zarodek z liścieniami).

Zostaje ono zmielone i odtłuszczone. Odtłuszczone nasiona wykorzystuje się do produkcji kakao i czekolady. Kakao zawiera białko, tłuszcz, węglowodany oraz alkaloidy teobrominę i trochę kofeiny, dzięki czemu ma działanie pobudzające.

Uzyskany z nasion tłuszcz (oleum cacao), zwany masłem kakaowym używany jest w farmacji (do sporządzania maści, czopków) i w kosmetyce do wyrobu kremów nawilżających, szminek, farb do powiek.

Do rodziny Cola należy około 50 gatunków, z których 2 mają znaczenie użytkowe. Są to C. acuminata - Kola zaostrzona i C. nitida (vera) - k. Błyszcząca, obie pochodzą z Afryki zachodniej.

Są to drzewa 6-15 metrów wysokie o skórzastych liściach. Kwiaty jednopłciowe. Owocem są zdrewniałe mieszki, zwykle niepękające ok. 10 cm długie, zrastające się u podstawy i tworzące gwiazdkowaty owoc zbiorowy (złożony). W ich wnętrzu znajdują się 5-9 czerwonych lub białych nasion, nasiona są bezbielmowe, a zarodek opatrzony 3-7 liścieniami. Surowcem są nasiona (Semen Colae, Embryo Colae), zwane orzeszkami kola, zawierają kofeinę i teobrominę, pobudzają system nerwowy, działają moczopędnie, stosowane są w stanach przemęczenia umysłowego i fizycznego.

W Europie orzeszki kola używa się jako dodatek do wzmacniających win i czekolady. Używane są do wyrobu napojów orzeźwiających jak np. coca - cola, pepsi - cola.

Drzewa i krzewy (liany), około 1500 gat. Głównie w krajach tropikalnych (w Polsce tylko 1 gat.). Kwiaty promieniste, 4-5 krotne. Korona zrosłopłatkowa. Owocem mieszek, torebka lub pestkowiec. Zawierają rury mleczne. Rośliny trujące, zawierają alkaloidy, glikozydy, kardenolidowe i kauczuk.

Występuje w strefie tropikalnej i subtropikalnej, jego ojczyzną jest Madagaskar. W Polsce jest uprawiany jako roślina 1-roczna, ale nie można w ten sposób otrzymać nasion. Jest to krzew płożący o wysokości 30-120 cm.

Liście naprzemianległe, kwiaty pojedyncze, obupłciowe. Płatki korony różowe z purpurowym odcieniem. Zainteresowanie tą rośliną związane było początkowo z jej walorami ozdobnymi, do momentu gdy w latach 50 wyizolowano z niej alkaloidy odznaczające się zdolnością hamowania nowotworów u zwierząt.

Te właściwości cytostatyczne wykorzystywane w lecznictwie posiadają 2 alkaloidy: winkrystyna i winblastyna - wytwarzane w liściach rośliny w bardzo małej ilości. Oprócz nich jeszcze około 100 innych alkaloidów znaleziono w tej roślinie - występują głównie w liściach i korzeniu, kwiaty i nasiona są prawie zupełnie pozbawione alkaloidów. Roślina głównie uprawiana w Indiach. W Polsce występuje Vinca minor - barwinek pospolity, krzewinka o liściach zimotrwałych i niebieskich kwiatkach.

Mały krzew z sokiem mlecznym, dostarcza korzenia - Rauwolfiae radix, skąd pozyskujemy alkaloidy np. rezerpina, stosowana w kardiologii, obniża ciśnienie tętnicze krwi, działa uspokajająco. Ojczyzną tej rośliny są Indie. Uprawiana jest w Sri Lance i archipelagu malajskim.

Krzew do 5 m wys., występuje w krajach śródziemnomorskich. U nas często hodowany jako roślina ozdobna. W Liściach zawiera glikozydy nasercowe.

Liana w lasach tropikalnych Afryki Zachodniej. Dla lecznictwa ważne są 2 gat.: S. gratus - s. wdzięczny i S. komte - s. komte, nasiona tych roślin dostarczają glikozydów nasercowych (8-10%) w tym strofantyny - często izolowaną dla celów leczniczych.

Liany afrykańskie, dostarczają bassa (kauczuk naturalny pozyskuje się z Herea brasilensis - kauczukowiec brazylijski z rodziny wilczomleczowate - Euphorbiaceae), drzewa (30 m), w stanie naturalnym występują w dorzeczu Amazonki. Kauczuk występuje w soku mlecznym, rury znajdują się w korze. Korę nacina się nie za głęboko, żeby nie uszkodzić miazgi. Po pewnym czasie kora regeneruje się.

Półpasożyt, najczęściej na topoli, wierzbie, brzozie, grabie, drzewach owocowych i sośnie. Nie jest spotykana na buku i dębie. Ze swojego gospodarza czerpie jedynie sole mineralne i wodę, nie doprowadza drzewa do zniszczenia. Zimotrwałe liście, białe owoce (jagody zawierające 1-3 nasiona) są trujące. Jemioła kwitnie raz w lutym i marcu. Osiedla się w ten sposób, ze dojrzałe nasiona przenoszone przez jemiołuszki (jedzą owoce) są bardzo lepkie i przyczepiają do gałęzi. Surowcem jest ziele jemioły pozyskiwane ze stanu naturalnego. W zielu występują flawonoidy, lektyny (glikopideiny) o właściwościach cytostatycznych. Ziele jemioły wykazuje działanie oczyszczające organizm, działa na układ krążenia - obniża ciśnienie krwi. Ma działanie moczopędne. Obniża poziom kwasu moczowego.

Działa przeciwnowotworowo, ale nie wyciągi z jemioły, gdyż lektyny nie rozpuszczają się w wodzie, działają bezpośrednio po wstrzyknięciu do guza nowotworowego.

Jednoroczna roślina zielna, uprawiana w krajach obszaru okołorównikowego i strefy podzwrotnikowej (Indie, Chiny, Japonia, Egipt). Dostarcza oleju sezamowego - Sesami oleum - otrzymywany z dojrzałych nasion przez wyciskanie lub ekstrakcje, a następnie raktyfikację. Nasiona zawierają 45-50% oleju. Olej stosowany przeciw zaparciom, zewnętrznie do okładów zmiękczających. Izolowana z oleju sezamina (lignan) dodawana jest do preparatów owadobójczych. W przemyśle farmaceutycznym olej sezamowy stosowany jest jako rozpuszczalnik przy wyrobie leków, a także do wyrobu mazideł i plastrów. W przemyśle kosmetycznym do produkcji mazideł i plastrów. W przemyśle kosmetycznym do produkcji mydeł, kosmetyków, w przemyśle spożywczym do wyrobu margaryny. Sproszkowane nasiona sezamu stosowane do wyrobu chałwy i sezamek.

Bylina występująca na półpustynnych sawannach południowej Afryki. W lecznictwie stosowany jest bulwiasty korzeń boczny - Harpagophyt radix. Surowiec zawiera irydoidy o działaniu przeciwzapalnym (gł. Harpagozyd i harpagoid). Wyciągi z korzenia działają przeciwbólowo, przeciwzapalnie, przeciwreumatycznie. Stosowane również w niestrawności - pobudzają wydzielanie żółci, wzmacniają apetyt.

Surowcem są szyszki chmielowe - Lupuli strobilus FP IV. Chmiel jest pnącą się bylina. Roślina dwupienna. Kwiaty męskie tworzą luźne wierzchotki. Kwiaty żeńskie bez okwiatu, zebrane w kotkowate kwiatostany podobne do szyszek.

Te szyszkowate kwiatostany są podstawowym surowcem. W dolnej części ich łusek (podsadek) znajdują się gruczoły z żółtawą wydzieliną. Gruczoły te po usunięciu owocostanów dość łatwo odpadają dając żółtawy proszek zwany lupuliną, mający charakterystyczny aromat i gorzki smak. Lupulina zawiera olejek eteryczny. Szyszkowate kwiatostany dodawane są do beczki, a zawarte w nich substancje nadają piwu aromat i smak oraz działają konserwująco. Używane są także w lecznictwie - działają uspokajająco, nasennie, moczopędnie, stosowane w stanach niepokoju i zaburzeniach snu.

Dostarcza waty bawełnianej oczyszczonej (Gossypium depuratum) - odtłuszczone włoski nasienne różnych gatunków bawełny. Włoski składają się w 90% z celulozy. Wata bawełniana oczyszczona jest materiałem opatrunkowych, izolującym, chłonącym wodę. Służy też do wyrobu gazy opatrunkowej - Gossypi tela.

Są to krzewy lub półkrzewy, najczęściej roczne. Kwiaty duże, białe, żółte lub czerwone. Owocem torebka pękająca 3-5 klapami.

Epiderma nasion tworzy cenny surowiec. Co najmniej na 14 dni przed otwarciem torebek protoplast włosków zamiera i nasiona pokryte są już włoskami martwymi. Włoski są długie, płaskie, skręcone i łatwo zwijają się co jest ważne dla procesu przędzenia. Surowiec stanowią włoski pokrywające nasiona, które w odmianach uprawnych mają barwę białą.

Bylina sięgająca 1 m wys. Kwiaty w szczytowych kwiatostanach kłoskokształtnych. Owocem jest torebka. Roślina wykształca płaskie, silnie rozgałęzione kłącza, które są po wysuszeniu surowcem użytkowym, popularnie zwanym imbirem.

Imbir używany jest w przemyśle spożywczym do wyrobów cukierniczych, zaprawiania piwa (tzw. piwo imbirowe), do wyrobów preparatów farmaceutycznych. Roślina pochodzi z północnej części Azji, ale w stanie dzikim nie jest znana. Uprawiana w Chinach, Indiach, Japonii. Składnikiem czynnym jest olejek eteryczny.

Kłącze zawiera także żółty barwnik - kurkuminę - używany jako wskaźnik w laboratoriach chem. Kwiaty żółte, owoc torebka.

Pnącze wspinające się na podpory za pomocą korzeni czepnych. Liście mięsiste, kwiaty duże zapylane przez owady i kolibry. Owoc: długa (15-20 cm) torebka z bardzo licznymi nasionami.

Wanilia występuje w stanie naturalnym w lasach północno - wschodniego Meksyku, Ameryki Środkowej. Można ją też hodować poza jej naturalna ojczyzną, ale wtedy trzeba ją zapylać ręcznie (z powodu braku odpowiednich zapylaczy naturalnych).

Surowcem są odpowiednio spreparowane torebki - owoce zbiera się jeszcze przed pęknięciem (gdyż są żółte) i poddaje się procesowi fermentacji (trwa około 4 tygodni).

Podczas tego procesu znajdujący się w owocach glikozyd waniliowy rozkłada się na glukozę i wanilinę, która w postaci kryształków odkłada się na powierzchni i wewnątrz owoców.

Tak spreparowane owoce zawierają 3,2-3,7% waniliny, ale pełny i specyficzny aromat wynika z obecności olejku eterycznego. Dlatego syntetyzowana wanilina nie zastępuje zapachów w sposób naturalny. W handlu znajdują się całe owoce zwane laseczkami wanilii (lub wanilia sproszkowana).

Wanilia ma szerokie zastosowanie w przemyśle spożywczym. Jest wykorzystywana w przemyśle spożywczym (dodatek do żywności), perfumerii, farmacji (ma właściwości przeciwdrobnoustrojowe, antymutagenne, antyoksydacyjne).

Kwiaty pojedyncze, okwiat bardzo duży, różowy lub biały. Kwitnie jesienią, owocuje i wypuszcza liście następnej wiosny. Owoc: torebka. Trujący, zawiera alkaloid kolchicynę.

Bylina z pędową bulwa podziemną, z dużymi fioletowymi 3-krotnymi kwiatami. Owoc torebka. W stanie dzikim nie występuje, dostarcza szafran.

Otrzymuje się go z wysuszonych znamion słupka, które się wyrywa i suszy. Szafran jest bardzo silnym barwnikiem używanym do ciast, masła, likierów i kosmetyków. Jest to roślina lecznicza.