Temat: “Ku pokrzepieniu serc”.
Odwołując się do dzieł literackich i malarskich
wyjaśnij, jak ową ideę realizowała polska sztuka XIX wieku.
Jak człowiek w trudnej chwili potrzebuje pocieszenia, tak naród umęczony jarzmem wieloletnich porażek w walce z najeźdźcami w efekcie prowadzącymi do rozbioru tego narodu, upadku jego państwowości i suwerenności, potrzebuje pokrzepienia. Adam Mickiewicz, Henryk Sienkiewicz, Maria Konopnicka, Jan Matejko chcąc pomóc swoim rodakom tworzą: „ku pokrzepieniu serc”. Utwory pisane w taki sposób, by podnieść na duchu naród przygnieciony brzemieniem narzuconym przez okupantów. Dzieła, które miały przypomnieć spektakularne sukcesy z historii, pokazać piękno: przyrody, obyczajów, odwoływały się do wartości najwyższych, jak: patriotyzm, tożsamość narodowa i miłość do ojczyzny. Artyści poprzez ukryta w symbolach przed cenzurą historię, czy obraz chcą zmotywować Polków, którym przyszło żyć w czasach dramatycznych i jakże beznadziejnych. „Pan Tadeusz”, „Potop”, „Nad Niemnem”, „Rota” - to są znaczące dzieła literatury polskiej, które winny być bliskie sercu każdego Polaka. Owe utwory miały za zadanie mobilizować i dopingować poprzez uderzenie w czuły punkt jakim jest honor i wolność ojczyzny, aby Polska choć wymazana z map Europy żyła nadal.
Gdy zastanawiamy się jak ideę: „ku pokrzepieniu serc” realizowała polska sztuka XIX wieku niemal od razu nasuwa się na myśl dzieło Adama Mickiewicza pt. „Pan Tadeusz”. Mickiewicz pisał „Pana Tadeusza” podczas pobytu w Paryżu, kiedy rząd francuski odmówił pomocy Polakom. Jego celem było przywrócenie u Polaków nadziei z przed upadku powstania. Chciał wskrzesić dawną epokę i nastrój optymizmu. Zrozpaczony nie wiedząc jak pomóc rodakom postanawia krzepić ich wiarę pisząc budujący utwór, w którym wraca do czasów świetności polskiej szlachty. Jacek Soplica - Ksiądz Robak - bohater, jest tak wykreowany przez autora, że agituje polską szlachtę do walki z Moskalami. Używając konkretów - pokazuje płaskorzeźbę na tabakierce, opowiada o Kościuszce i Napoleonie - zagrzewa Polaków do walki. Również scena koncert Jankiela, który w swej muzyce przedstawia dwadzieścia lat historii narodu polskiego, ma charakter „krzepiący serce”. Przypomina rodakom takie wydarzenia jak: tragizm targowicy, rzeź Pragi, utworzenie legionu Polskiego we Włoszech… Aczkolwiek nie samą historią, czy bohaterami chce trafić do serc Polaków. Utwór pisany jest w sposób optymistyczny i budujący, a Mickiewicz pisze piękną poprawną polszczyzną wzorując się na „Iljadzie” Homera. Chcąc zwrócić uwagę na piękno ojczystego języka i zapobiec jego zapominaniu. W epopei starannie i realnie opisuje piękne obrazy przyrody, celowo pomijając jesień, zimę a kładąc nacisk na lato, by pobudzić tęsknotę za ojczyzną. Mickiewicz „krzepi serce” również poprzez przedstawienie obrazu pięknych, ojczystych krajobrazów. Nie gdzie indziej, tylko właśnie tu - w Polsce jest pięknie.
Motyw pokazania piękna „naszych” krajobrazów jest zarówno obecny wielu dziełach malarskich. Szczególnie znane są ilustracje do „Pana Tadeusza” Michała Andriolli. Artysta wykonywał ilustracje do epopei, namalował między innymi „Dwór w Soplicowie”. Obraz wydaje się być prostym. Na pierwszym planie widzimy płot, przy którym stoją dwie postacie i wejście do ogrodu, który otacza duży dom. Dom otoczony dużym ogrodem i wieloma drzewami jest bardzo okazały, a jego główne wejście jest bardzo reprezentatywne. Dworek w Soplicowie to miejsce zupełnie fikcyjne, a jednak uważane za ostoję polskości, krainę, w której życie mieszkańców współgra z naturalnym biegiem natury. „Pan Tadeusz” tym, którzy przebywali na obczyźnie przypominał o ukochanym kraju. Tym, którzy żyli pod zaborami o czasach wolności.
Na podstawie budowy utworu, obszernych opisów przyrody, postępowania i czynów Jacka Soplicy widać, iż Mickiewicz napisał „Pana Tadeusza”, aby „krzepić serca” rodaków, nie skupiając się jedynie na rodakach przebywających w kraju, ale przede wszystkim tych, którzy pozostają skłóceni na wielkiej emigracji i pragną wolności dla siebie i dla ojczyzny. Utrwalał ponad to przekonanie w Polakach o ich wyjątkowości, zdolności do heroicznej walki i poświęcenia oraz sile drzemiącego w narodzie ducha. „Pan Tadeusz” stał się wykładnią polskości, niemalże encyklopedią zawierającą drobiazgowe opisy przeszłych tradycji.
Mickiewicz nie był jedynym realizatorem idei: „ku pokrzepieniu serc”, czołowym realizatorem był Henryk Sienkiewicz. W wielu utworach można odnaleźć elementy, w których autor chce podnieść na duchu rodaków. Idea ta jest myślą przewodnią i głównym celem powstania całej trylogii (czyli: „Ogniem i mieczem”, „Potopu”, „ Pana Wołodyjowskiego”), co autor skrupulatnie podkreślił na końcu ostatniej części „Pan Wołodyjowski”. Całość powstała, tak jak dzieło Mickiewicza, czy Orzeszkowej w trudnym dla Polski okresie rozbiorów, co nie sprzyjało optymizmowi narodu, zwłaszcza po klęsce dwóch kolejnych powstań. Głównym celem Sienkiewicza było poprawienie tego nastroju i pokazanie, że to nie może być koniec. Poprzez ramy historyczne trzech krytycznych dla Rzeczpospolitej wydarzeń, autor stara się ukazać dawną świetności i wielkości kraju, oraz jego znaczenie na arenie międzynarodowej. Sienkiewicz ukazuje, że Polacy mogą się zjednoczyć i zwyciężyć nawet wtedy, gdy sytuacja wydaje się być beznadziejna. W ten sposób chce dodać otuchy na przyszłość i pokazać, że istnieje realna szansa na odrodzenie kraju. Ukazuje pozytywne wzorce, godne do naśladowania, pojawia się koncepcja bohatera, który mimo popełnionych błędów ma szansę pełnej rehabilitacji. Szczególnie przyciąga uwagę najazd szwedzkim z XVII wieku, akcji z „Potopu” - gdyż wprost opisuje walkę wrogiem. Walka ze Szwedami przypomina ogólnonarodowe powstanie - wielki narodowy zryw Polaków, według autora ważniejsze są te niższe stany. Mimo, iż są zdrajcy to są jednak jednostki wybitnie patriotyczne. Sienkiewicz w utworze pokazuje potrzebę przywódcy duchowego i ideowego, obrazuje zmiany nastawienia społecznego po powrocie króla. Jest on wzorem wszelkich cnót sprawiedliwości Sienkiewicz pokazuje w scenie obrony Częstochowy jednoczącą rolę religii. Powieść kończy się optymistycznie - odkupieniem win. Sienkiewicz w „Potopie” wprost opisuje walkę z wrogiem z czasów świetności Polski. Utwór sugeruje, że pojedyncze jednostki muszą się włączyć do walki, bo ta ma znaczenie. I to jest konkretna rada dla rodaków. Powieść opisuje zwycięstwo Polski, zwycięstwo dobra nad złem - w ten sposób zachęca do walki, krzepi, daje nadzieje. Pokazuje inną Polskę od zastanej, Polskę silną, Polskę żywą. Sienkiewicz chce dodać wiary, zmusić do refleksji, odsunąć złe myśli w sposób wręcz terapeutyczny, „uzdrowić” myślenie rodaków.
Jak już wcześniej mówiłem, nie tylko poeci motywowali naród do walki poprzez przypominanie spektakularnych zwycięstw i lat świetności, ta idea była obecna w całej sztuce polskiej XIX wieku. Jan Matejko w celu podniesienia na duchu Polaków namalował wielkich królów polskich, Hołd Pruski, Bitwę pod Grunwaldem. Przyjrzę się jednak „Bitwie pod Grunwaldem” ponieważ o ile można nie pamiętać daty chrztu Polski, czy I wojny światowej, datę 1410r. zna chyba każdy Polak. Obraz ten Matejko malował w zaborze pruskim w 1878r. Malarz korzystając z opisów bitwy w „Kronice Polski” Jana Długosza namalował zwycięstwo pod Grunwaldem symbolizując potęgę narodu wobec Niemców. W centrum obrazu znajduje się litewski książę Witold. Ubrany jest w czerwony żupan, w ręce trzyma uniesiony do góry miecz. Jest to znak gotowości do zadania ostatecznego ciosu. Mistrz krzyżacki ubrany jest w biały płaszcz z czarnym krzyżem na piersi. Siedzi na białym koniu, który z przerażenia stanął na tylnych kopytach. Pośrodku, u góry widać opuszczona chorągwie krzyżacką i poniszczona, lecz wzniesioną chorągwie polską, która oznacza ostateczne zwycięstwo Polaków. Nad tłumami walczących, w chmurach widać postać świętego Stanisława, który czuwa nad przebiegiem walki. Matejko szczegółowo dopracował każdy element, który ma konkretne znaczenie - ku pokrzepieniu serc.
Kolejnym utworem o charakterze bardzo patriotycznym jest „Rota”, poetycki utwór Mari Konopnickiej. Powstała pod wpływem oburzenia prześladowaniami polskości w zaborze pruskim. Wiersz składa się z 6 zwrotek, z czego trzy stanowią kanon jednej z polskich pieśni patriotycznych pod tym samym tytułem, do której muzykę napisał Feliks Nowowiejski. Wiersz rozpoczyna się od słów: " Nie rzucim ziemi, skąd nasz ród" -ma charakter przysięgi. Autorka wyraża przywiązanie do tradycji, języka, religii. Rota jest przeciwko protestom niewoli i wynarodowieniu, podkreśla narodową dumę, gotowość do walki o wolność. Szósty wers w każdej strofie to wykrzyknienie będące bezpośrednim zwrotem i prośbą do Boga o pomoc. Pieśń ta towarzyszy Polakom we wszystkich trudnych momentach życia ojczyzny oraz we wszystkich ważnych uroczystościach. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości była kontrkandydatem Mazurka Dąbrowskiego do określenia mianem hymnu narodowego. Bardzo bogate piękno tego utworu, czyli patriotycznego tekstu z połączeniu z mocną wzruszającą melodią trafia chyba do każdego polskiego serca. „Rota” jeszcze bardziej niż dzieła Mickiewicza, Sienkiewicza, Orzeszkowej, czy innych poetów trafia do rodaków gdyż jest krótka, a jednak bogata w treść. O ile nie każdy czytała „ Pana Tadeusza”, czy „Potop” z „Rotą” spotkał się niemal każdy. Odsłuchaniu tego utworu zawsze towarzyszą silne emocje i fizyczne odczucia, dlatego też uważam, że ta prosta, a zarazem bogata treść utwór ma charakter „krzepiący serce”.
Wielu artystów zaangażowało się w pomoc swoim rodakom. Eliz Orzeszkowa także pisze: w latach zaborów i „ku pokrzepieniu serc”, ale odnajduje inne motywacje i inne pomysły na odzyskanie upragnionej wolności. Autorka pokazuje wizję odbudowy Polski poprzez „uzdrowienie” ludu polskiego narodu, przywrócenie poczucia wspólnoty społecznej i patriotyzmu. Skupia się na pracy, którą uważa za najważniejszą, bowiem praca daje człowiekowi godność. Dzięki pracy mamy pieniądze i szacunek. Jeżeli pracujemy nad sobą możemy się zmienić. W celu uzdrowienia narodu należy pracować na rzecz przyszłych pokoleń, aby stworzyć im warunki do wywalczenia wolności. Praca organiczna (czyli wysiłek na rzecz rozwoju gospodarczego) i praca u podstaw (czyli praca natury oświatowej nad podniesieniem poziomu życia, a także walki z germanizacją i rusyfikacją) miały być według niektórych postępowych bohaterów „Nad Niemnem” drogą do odbudowy państwa polskiego. Edukacja jako czynnik kształtujący świadomość niższych grup społecznych niezbędna była do jarzma zaborów i godnego życia „na swoim”. Dlatego właśnie Justyna Orzylska popełnia mezalians (czyli wychodzi za mąż z osobą niższego stanu) i gotowa jest wnieść w szeregi chłopstwa „kaganek” oświaty. Orzeszkowa ukazuje czytelnikom niewyczerpalny zasób energii tkwiący w drobnej szlachcie zaściankowej i fakt, że zbratanie się z nią uratuje warstwę wyższą. Chłopi tryskają chęcią do pracy, która stanowi cel ich życia, a także owo życie im umożliwia, właśnie dzięki pracy nie popadają w marazm. Mimo trudnej sytuacji w jakiej się znajdują kroczą przez życie z podniesioną głową oraz uśmiechem na twarzy. Eliza Orzeszkowa całość utworu utrzymuje w optymistycznym nastroju i zmierza ku szczęśliwemu zakończeniu chcąc w ten sposób pokazać ówczesnym czytelnikom, że poprzez pracę są w stanie walczyć i wygrać z okupantami, a wszystko może się dobrze zakończyć „happy endem”. Autorka przywołuje obraz powstania styczniowego. Pokazuje, że choć zryw okazał się klęską, były i pozytywy tego przełomowego w dziejach wydarzenia. W imię walki o wolność nastąpiło braterstwo klas społecznych. Chłopi mężnie walczyli u boku szlachciców. Jerzy i Andrzej polegli i byli pogrzebani w jednej mogile, która stała się symbolem pojednania, odrodzenia nadziei, obrony ideałów, dla których warto poświęcić życie. Powstanie, mimo że przegrane, stało się symbolem honoru. W utworze znajdują są obszerne opisy krajobrazów nadniemeńskich. Autorka uważa, że nie powinno nas interesować chociażby lazurowe wybrzeże, a nasza piękna nadniemieńska przyroda. Uzupełnieniem literackiego obrazu natury polskiej są dzieła malarskie, które „krzepią” za pomocą wizualizacji tego polskiego piękna wzniecają tęsknotę za ojczyną.
Chełmoński namalował „Kaczeńce” , w których poprzez błękit nieba wypełniający niemal połowę kompozycji podkreśla bezmiar przestrzeni. Powietrze przenika blade rozproszone światło poranka potęgując wrażenie integralnej jedności. Wiosenny widok łąk , w którym nad tony zieleni, błękitów i szarości wiodącym staje się „gorąca” barwa kaczeńców. Dzieło emanuję ciszę i niczym nie zakłócony nastrój sennego bezruchu. Taki sielankowy obraz ma jeszcze dosadniej uzmysłowić odbiorcy jaka jest nasza Ojczyzna.
Reasumując zatem moje powyższe rozważania należy podkreślić, iż literatura czy to romantyzmu, czy pozytywizmu obfitowała w teksty pisane "ku pokrzepieniu serc". Każdy zaś z przedstawionych przeze mnie utworów w specyficzny dla siebie sposób wyzwalał ducha patriotyzmu w sercach Polaków, którzy stanęli w obliczu utraty przez ich państwo niepodległości. Orzeszkowa podobnie jak Mickiewicz poświęca swą uwagę opisom przyrody, utwór utrzymuje w optymistycznym nastroju, zwraca uwagę na fakt, iż klasy społeczne powinny się połączyć i razem walczyć. Niezależnie jednak od wskazanych możliwości trzeba zauważyć ogromną wartość literatury "ku pokrzepieniu serce", która nie pozwalała zapominać o miłości do ojczyzny. Wzywała do walki o to, co w życiu człowieka bardzo ważne, bo o wolności narodu i samego siebie.
Prezentacja maturalna z jęz. polskiego
Strona 1