Zygmunt Krasiński, Przedświt,

oprac. Juljusz Kleiner, wyd. 2 przejrz., Kraków 1922, BN I 18.

WSTĘP.

1. Znaczenie Przedświtu.

• poemat szczęścia, wyśpiewany przez jednego z najnieszczęśliwszych ludzi; radosny, trium-falny hymn narodowy, stworzony na tle straszliwej tragedji narodowego męczeństwa.

2. Geneza Przedświtu na tle życia i twórczości poety.

• ustawiczna choroba, zniewagi kolegów, powstanie, tyrania ojca; bogactwo, ciągłe podróżowa-nie, przyjaźń, miłość; twórczość myśli i fantazji.

• spotkanie Delfiny Potockiej w Neapolu 24 grudnia 1838, w lutym podróż na Sycylię, opty-mizm; przyjaciele: Konstanty Danielewicz, towarzysz i opiekun, oraz August Cieszkowski, filo-zof polski-heglista; miłość ku Delfinie i rozwijanie systemu filozoficznego 1839-1841.

• stadja przygotowawcze Przedświtu: Modlitwy 1837, Pokusa 1837 / pocz. 18338, Trzy myśli Ligenzy 1839-1840, Fantazja konania (1840, potem przerobiona - Dzień dzisiejszy).

• silny zwrot ku formie wizji, wzmożenie się czynnika malarskiego, spotęgowanie liryzmu; ko-chanka przewodniczką w drodze do ideału (Faust Goethego, Boska komedia Dantego).

• trylogia: tzw. Niedokończony poemat, Nie-Boska Komediczęści trzeciej - uwielbienie ko-biety.

• dwie miejscowości włoskie: Molo di Gaëta („Grobla Gaecka) w pobliżu Neapolu i Varenna, osada nad jeziorem Como.

• wytężona praca twórcza na początku 1842 w Monachjum; śmierć Danielewicza w marcu, zbliżający się ślub Krasińskiego ( utrata kochanki), jesienią w Nicei 1842 u boku Delfiny.

• myśl o połączeniu Przedświtu ze Snem o piekle ziemskim i o czyśćcu - odrzucona.

• druk w 1843 (kwiecień / maj?) w Paryżu.

3. Przedświt jako poemat o wartościach życia.

• Przedświt jest poetyckiem rozwinięciem wspomnienia ekstazy; pierwszy akord pieśni - pięk-no i miłość; w naturze cudnej widzi przejaw Boga, w ukochanej natchnienie wcielone; budzi się nadzieja, budzi się pewność urzeczywistnienia pragnień najdroższych.

• Przedświt zamknął w jednolite przeżycie najwyższe wartości życia, indywidualnem piętnem twórcy nacechowane.

4. Filozofja mesjanistyczna Krasińskiego.

• Przedświt dla epoki najjaśniejszem, najdobitniejszem i najskrajniejszem ujęciem nadziei me-sjanicznych.

• mesjanizm jest to wiara w epokę nową, którą z woli Bożej sprowadzić ma na ziemię narzę-dzie wybrane; filozofja piszącego po francusku myśliciela polskiego Hoenego-Wrońskiego; Mickiewicz w Księgach Narodu i Pielgrzymstwa i w Widzeniu księdza Piotra, zwiastunem Bro-dziński; Andrzej Towiański, Mickiewicz naukę swoją i towianizm w Wykładach, Królikowski, Bukaty, Słowacki.

• mesjanizm narodowy u Krasińskiego: traktat O stanowisku Polski i Psalmy przyszłości; sys-tem: hegeljanizm, neoschellingjanizm, kierunek historjozoficzno-mesjanistyczny Fichtego, Wrońskiego i Cieszkowskiego, mickiewiczowska teoria posłannictwa Polski, teorie Lamen-nais'go, Bouchera de Perthes i Stoffelsa.

• heglizm: dzieje świata rozwojem ducha, który zdobywa sobie coraz pełniejszą świadomość; istotą świata duch myślący; byt (teza), niebyt (antyteza) i stawanie (synteza) trójca dialek-tyczna.

• przyszłość jest poznawalna.

• przejawy ducha: fizyczny (ciało i dusza = byt = materja) i psychiczny (myśl = świadomość); nowa epoka: uświęcenie i unieśmiertelnienie narodów; Polska: ofiara za grzechy świata, obja-wicielka nowej prawdy (wzór, nie apostołka).

• jako wychowawca społeczeństwa - Krasiński chciał wmówić narodowi, że Polska jest anio-łem.

TEKST

• w dedykacji Konstanty Gaszyński - rzekomy autor.

• „Za dni Cezara, poprzedzających wielki dzień Chrystusa”, „Krytyka rozumu zniszczyła wszelką wiarę dawną, wszelkie życie żywiące śród ludów, a nic równie żywotnego lub żywot-niejszego na to miejsce nie postawiła”, swawola, „Quot capita, tot sensu” (Co głowa, to ro-zum).

• „Discite historiam exemplo moniti” (Uczcie się z historii, ostrzeżeni przykładem), „ostatnie podrzuty rzeczypospolitej rzymskiej odbiły się w strasznem, epileptycznem zadrgnieniu rewo-lucji francuskiej”, Napoleon - chrześcijański Cezar; „obraz umysłowej sfery czasów naszych”; „Anarchja to taka okropna, że koniecznie dąży do przesilenia”; „Wszyscy wiecie, bracia moi, żeśmy się urodzili na łonie śmierci”, ból wieczny i niepewność.

• „Chrystus objawił ludziom ideę ludzkości”; „Nic w nas naszego niemasz - wszystko od Stwór-cy, myśl i ciało”, tylko czyn nasz; „Świat już dzisiaj pojmuje ku czemu garnie się historja; wie, że nią rządzi mądrość Boża i że celem jej jest Ludzkość czyli cała powszechność, zgodna z wolą Bożą”; „Jedno z dwojga - albo święta przyszłość ludzkości przepada, albo warunkiem jej dopełnienia się jest życie Polski”; „Dnia 17 marca 1843 roku”.

• „Z ojców mych ziemi przez wroga wygnany”, „Jak Dant przez piekło przeszedłem za życia”, zwątpienie, tez miał swoją Beatricze, pochwała jej.

• „Z harfą stoisz na mej łodzi, / Gwiazd już kilka drży na Niebie, / Z nad Alp szczytu księżyc wschodzi”, „Światłokręgiem twoje skronie / Rozanielił blask księżyca”, „Płyńmy, płyńmy, tak bez końca / W ciszę - w jasność - w błękit - w dal!”.

• dzieci zabitej matki, wezwanie „siostry” do modlitwy, wiara i ufność w Boga, „Bóg wie dobrze, że westchnienie / Dziś Ojczyzny twej imieniem!”.

• „i widziano / Śród narodów Polski marę, / Zstępującą w grób na trzy dni; / Dnia trzeciego się rozwidzi / I na wieki będzie rano!”; ranili tylko ciało, „Prawda z Polską”, „O Aniele mój niewie-ści, / Słuchaj jeszcze… słuchaj jeszcze!…”.

• „Znasz ty miłość, która nęci / Wiecznie duszę w kraj pamięci?”, „Znasz zimowy step ten głu-chy, / Gdzie śpią w grobach ojców duchy?”, „Choć wzrok próchnem błękitnieje, / Znać w nim Wiarę i Nadzieję!”, , „Za co życie w życia chwili / Z taką pychą roztrwonili, / Że potomkom nie zostało / Ni potęgi, ni puścizny, / Jedno w zamian ich ojczyzny / Rozebrane kraju ciało?”, du-chy przodków (antenatów), Hetman (Stefan Czarniecki): „Ani z soli, ani z roli, / Ale z tego, co mnie boli, / Ja wyrosłem - i snać, tuszę, / Że ból tylko tam, na świecie, / Kiedyś pysznych w piekło zmiecie”, wola Boska, niech autor nie bluźni i nie oskarża przodków.

• duchy, autor wzywa siostrę, by zagrała Jeszcze nie zginęła!…, „Patrzaj, patrzaj: w dziwnej chwale, / Wszyscy z trumien polskich rodem, / Idą”, „Pani, Pani! / Wszak z pomarłem sług plemieniem / Ty zstępujesz do otchłani / Po raz drugi zdeptać węża! / Wszak z nowego wieku dnieniem / Sprawiedliwość się odnowi / I Ty powiesz szatanowi, / Że Lud polski Twój - zwy-cięża!”, „Noc minęła - lecz z jej cieni / Wiara w piersiach się została, / Ni tej wiary los już zmieni; / Naszą, naszą przyszłość cała!”, „Ja ci mówię - żem szczęśliwy! / Polska moja - Pol-ska będzie!”.

• „Patrzaj, patrzaj! Z chmur powodzi / Coraz więcej widm tych wschodzi, / Na ich skroniach ró-że wiosny - / Maj nadziei - maj żywota - ”, duchy narodów ukoronowały Polskę, jej imię: „ludzkość cała”.

• „Zrzuć więc smutek - zrzuć więc trwogę”, „Duch twój nigdy już nie skona, / Polsko moja prze-mieniona!”, „Ty nie jesteś mi już krajem, / Miejscem - domem - obyczajem, / Państwa sko-nem - albo zjawem, / Ale Wiarą - ale Prawem! / Ten już odtąd Bogu kłamie, / Kto cię zdradzi - kto cię złamie; / Bo myśl Boga w twojem łonie / I los świata - w twym zakonie!”, pochwała Boga, „Darmo- darmo nasze wrogi / Ach! bluźniły - żeś bez serca, / I mówiły - żeś morder-ca!”.

• „Tak śród przedświtów lepszego poranka / Marzył wygnaniec - marzyła wygnanka”, „Zgińcie, me pieśni - wstańcie, Czyny moje!”.

DODATEK I. (Szkic pierwotny wizji przodków).

• „widmo ujęło go za rękę”, Dantemu przykazano pokazać mu Czyściec, „Śmierci niema - ale są straszne marzenia o niej - Pan nigdzie i nigdy jej nie pomyślał, ni stworzył, bo wszędzie i zawsze sam żyje”, Mistrz-hetman - jeszcze nie czas wstawać z grobu.

DODATEK II. Wiersze, łączące się genezą Przedświtu.

• [Nowe czasy się zbliżają…] - „Jak sen znika już świat stary!”, „23 nowembra 1841, Munich”.

• [Gdy się przeszłość w duszą wnęci…] - „Bo, jak gwiazdy, rozłączeni, / My szukamy się w przestrzeni / I na naszem dusznem niebie / Wiecznie ciężym my do siebie - ”, „1841, 24 de-cembra”.

• [Tam, gdzie jezior trzy na dole…] - „1842, Munich, 5 stycznia”.

• [Znów wraca wiosna…] - płyną w stronę Mola di Gaëta, „Każda nam chwila dobra i szczęśli-wa, / Milczenie nawet nam pieśnią, co śpiewa”, „Bóg, co nas stworzył, stworzył nas na bogi / I stopom naszym poddał mleczne drogi - / Duch, co nam dzisiaj już tu w piersiach gości, / Nie Duchem ziemi, lecz nieskończoności! // I przez te wschody świata djamentowe / Wstępować będziem na Królestwo nowe…”.

Zachowana pisownia Kleinera!

Prozą, italikiem.

Wierszem.

Krasiński nie był wygnańcem, wracał do polski, bał się jednak ustawicznie, że zostanie zesłany na Syberię.

Prozą.

3