Teatr i widowiska kulturowe
Teatr - widowisko - cultural performance
Definicja Rollanda Barthesa
Widowisko jest pojęciem ogólnym, które określa wszelkie zjawiska, jakie oglądamy.
Widowiskowość - wszystko, co poddane jest oglądowi obserwatora zewnętrznego.
Widowisko od łac. spectaculum
Widz od łac. spectator
Warunki konieczne widowiska
przedmiot obserwacji (zdarzenie)
odbiorca / obserwator
wspólnota przestrzenna
natychmiastowość komunikacji (z wyłączeniem filmu, tv, wideo etc.)
Przyczyny trudności w klasyfikacji widowisk
cel estetyczny - cel pozaestetyczny
świat fikcyjny - zdarzenia realne
Próba klasyfikacji widowisk
Sztuki sceniczne, oparte na fikcji (teatr, pantomima)
Sztuki widowiskowe, nie oparte na fikcji, popis siły, zręczności, umiejętności (cyrk, sport, fajerwerki)
Cultural performances, sposoby zachowań, działania i praktyki kulturowe (obrzędy, święta, ceremonie, gry i zabawy)
Teatr (sztuki sceniczne)
Komunikacja ostensywna, bezpośrednia i natychmiastowa
Elementy konieczne komunikacji teatralnej: tekst (lub zapis działań), aktor, scena, widz
Stwarzanie świata przedstawionego w oparciu o fikcję
Naśladowanie (mimesis) jako podstawa działań teatralnych
Wszelkie zdarzenia i obiekty w przestrzeni gry mają charakter znaczący
Widowisko
Nie operuje fikcją, lecz prezentuje w warunkach szczególnych elementy świata realnego
Wykonawca nie odgrywa roli, lecz pokazuje swoje umiejętności, siłę, zręczność
Celem jest wzbudzenie zachwytu u widza (cyrk), emocji zbiorowych (sport)
Cultural performances
Zachowania i działania kulturowe oraz praktyki kulturalne (obrzędy, ceremonie, gry, zabawy i role społeczne) o charakterze ostensywnym
Wyrażane za pomocą elementów teatralnych, widowiskowych
Stwarzane przez grupę społeczną lub jej przedstawiciela w celu zaspokojenia potrzeb tej grupy (ludycznych, religijnych, etnicznych)
Zbigniewa Raszewskiego „Teatr w świecie widowisk”
Układ jako typ obecności wytworzonej przez pewną sytuację, w jakiej znalazła się pewna zbiorowość (plaża, autobus)
Układ rozpraszający - wspólnota miejsca, odrębność celów (plaża)
Układ skupiający - wspólnota miejsca, wspólnota celów (autobus)
Układ „S”
Biegunowy: niewymienność funkcji
Dynamiczny: pod wpływem wydarzeń
Układ skupiający, biegunowy, dynamiczny = układ „S”
Spectamus aliquem quia spectandus est eoque nos spectatores fecit.
Zamknięty - widzowie nie są konieczni, ale mogą być dopuszczani (sala sądowa)
Otwarty - z góry zakłada się uczestnictwo widzów (parada wojskowa)
Każde widowisko korzysta z układu „S”, nie każdy układ „S” prowadzi do widowiska
Podstawą klasyfikacji widowisk jest kryterium oceny:
• Ocena wyniku
• Ocena przebiegu
Podział widowisk wg skali
wynik - przebieg
zawody popisy przedstawienia
gry woltyżerka teatr
wyścigi akrobacja film
pojedynki klown telewizja
Teatr jako widowisko
Pochodzenie terminu „teatr”
od gr. theatron = miejsce do oglądania
pierwotnie: miejsce i określona forma percepcji
Podstawowe znaczenia pojęcia „teatr”
pewien rodzaj sztuki widowiskowej
budynek lub miejsce prezentacji teatralnej
instytucja, której zadaniem jest tworzenie przedmiotów sztuki teatralnej
Przenośne znaczenie pojęcia „teatr”
Twórczość literacka przeznaczona do wystawienia scenicznego (jako składnik widowiska teatralnego); synonim terminów dramaturgia, dramat, np. teatr Brechta, teatr Wyspiańskiego
Działania ludzkie oν znamionach udawania, pozoru, hipokryzji (gr. hypokratos = aktor) lub widowiskowość zjawisk naturalnych, społecznych, która przyciąga uwagę (spojrzenie)
Koncepcja theatrum mundi
Traktowanie świata jako teatru zakłada wiarę w istnienie transcendencjiν
• zakłada się, że istnieje obserwator
• koncepcja możliwa w ramach teologicznej wizji świata
• jeśli świat jest teatrem (sceną), to istnieje Wielki Spectator
Metafora teatru świata
źródło: sentencja Petroniusza Arbitra
Św. Augustyn: życie to komedia rodzaju ludzkiego
John z Salisbury: totus mundus iuxta Petronium exerceat histrionem
Montaigne: Mundus universus exercet histrionemν
Teatr the Globe: Totus mundus agit histrionem
Shakespeare: All the world's a stageν
Calderon: Wielki teatr świataν
Złożoność pojęcia „teatr”
Fenomenologiczna i terminologiczna niejednoznacznośćν
Przedmiot nauki o teatrze nie jest ściśle zdefiniowanyν
Teatr jest przedmiotem zainteresowania różnych dyscyplinν
• Teoria dramatu i dramaturgia - dział literaturoznawstwa
• Architektura teatralna i scenografia - dział historii sztuki
• Publiczność i recepcja - socjologia, kulturoznawstwo
• Historia teatru - filologia, historia
Wizualność i tekstowość
Wizualność jako konieczny warunek widowiska (ikona, znak ikoniczny - zasada podobieństwa przedmiotu i znaku)ν
ν Tekstowość (audialność) jako dodatkowy element (znak językowy, symboliczny, arbitralne wyznaczenie relacji, brak podobieństwa)
• istnieją bezsłowne/bezdźwiękowe formy teatru, np. pantomima)
• większość form teatralnych ma charakter wizualno-audialny
Relacja: wizualność/tekstowość
ν Inscenizacja tekstu polega na ustanawianiu wzajemnych relacji między dwoma rodzajami znaków, których odbiór następuje równocześnie
ν Rezultat - powstanie znaku teatralnego (jako konstruktu hipotetycznego, gdyż nie da się wyodrębnić jako jednostki minimalnej)
Hipotetyczny charakter znaku teatralnego
Znaczenie tworzone jest jednocześnie przez elementy różnych systemówν
Czasowy i procesualny charakter widowiska uniemożliwia wyodrębnienie minimalnej jednostki sensuν
Ikona a teatralizacja rzeczywistości
- w teatrze zachodzi proces upodobnienia znaków ikonicznych i językowychν
- nadawanie rzeczywistej przestrzeni, przedmiotom i osobom znaczeń dodatkowych (aktor-Hamlet, krzesło-tron)ν
- teatralizacja rzeczywistości opiera się na arbitralnym tworzeniu znaków symbolicznych z elementów rzeczywistościν
Język a teatralizacja rzeczywistości
- użycie słowa w teatrze jest naśladowaniem rzeczywistego aktu komunikacji językowejν
- znaki językowe w teatrze na zasadzie analogii odnoszą się do rzeczywistościν
- znaki językowe w teatrze mają charakter znaków ikonicznych (przez podobieństwo)ν
Odbiór widowiska
to odczytywanie znaków teatralnych jako rezultatuν
• ikonizacji słowa
• symbolizacji ikon
Teatr jako widowisko
Warunki konieczne widowiskaν
• wydzielona przestrzeń
• obecność obserwatora
Wyjątkowość teatru jako widowiskaν
• stwarzanie symbolicznej relacji wobec świata rzeczywistego
• aktor działa w imieniu „kogoś innego”, postaci scenicznej
• aktor jako źródło podwójnego komunikatu
informuje o swoich umiejętnościach zawodowychν
informuje o odgrywanej postaci fikcyjnejν
Kanały komunikacji teatralnej
Dwa poziomy komunikacji teatralnejν
• aktor ↔ widz
• postać → widz
Dwie postawy odbiorcze widzaν
• plan rzeczywisty („jak aktor gra”)
• plan fikcyjny („co aktor gra”)
„Sterowanie” odbiorem widza
Dwa podstawowe modele teatru, zakładające postawęν odbiorczą widza
• teatr iluzyjny eksponujący informacje o świecie wykreowanym (fikcyjnym)
• teatr antyiluzyjny eksponujący informacje o rzeczywistości teatralnej
Teatr na granicy sztuka/realność
wkraczanie teatru w realność grozi unicestwieniem teatru, gdyż narusza podstawową zasadę teatruν
• teatr to świadome nadawanie znaczeń realności
semantyzacja przestrzeni (Wawel = Elsynor; zespolenie sfery życia i sfery fikcji)ν
ν aktor jako znak innej postaci (Jacek Poniedziałek = Hamlet; artysta tożsamy z dziełem sztuki; płynność granicy fikcja/realność)
ν czas kreacji jest tożsamy z czasem odbioru (co odróżnia teatr od filmu, ale jest wspólne wszystkim typom widowisk; płynność granicy fikcja/realność)
Typy teatru i konwencje teatralne
Typy widowisk w tradycji europejskiej
Podział ze względu na wykonawcęν
• Teatr dramatyczny
• Teatr muzyczny
• Teatr baletowy
• Teatr lalkowy
Teatr dramatyczny
Teatr dramatyczny to rodzaj widowiska, w którym napisany wcześniej dramat zostaje wystawiony na scenie.ν
Teatr słowa
ν Teatr słowa to wszelkie formy teatru „mówionego” (często mieszane), które nie opierają się na istniejącym tekście dramatycznym
• kabaret
• wodewil, rewia
• teatr dziecięcy, młodzieżowy
• teatr eksperymentalny
• teatr improwizacji
Teatr muzyczny
1. wszystkie formy teatru, w których dominuje element muzycznyν
ν 2. styl inscenizacji XX w. polegający na przenoszeniu do teatru operowego zasad inscenizacji teatru dramatycznego (cel: uwolnienie się od konwencji operowej)
Formy teatru muzycznego
opera (od. XVI w.)ν
operetka (od XIX w.)ν
musical (od. XX w.)ν
• szereg form pośrednich i historycznych odmian gatunkowych
Taniec w teatrze i teatr ruchu
Taniec w teatrze - wszystkie formy tańca teatralnegoν
• balet klasyczny
• taniec nowoczesny (modern dance)
np. taniec wolnyν
taniec wyrazistyν
taniec postmodernistycznyν
• teatr tańca (powst. w XX w.)
• teatr ruchu - dominacja ekspresji cielesnej aktora
Teatr lalek
Wszystkie formy teatru, w których na scenie nie występuje żywy wykonawca.ν
Formy teatru lalekν
• teatr lalek we wszystkich odmianach historycznych
• teatr przedmiotów (performing objects)
• teatr form animowanych
Sztuka performance
ν Działanie na pograniczu teatru i sztuk plastycznych, wykorzystujące zasadę konfrontacji teatralnej wykonawca - widz - przestrzeń (sztuka akcji)
• event
• happening
• fluxus
Konwencja teatralna
Rodzaj niepisanej umowy między twórcami a odbiorcami przedstawienia teatralnego, pozwalającej na jego właściwy odbiórν
Zespół przeświadczeń ideologicznych i estetycznych, które pozwalają na zaistnienie komunikacji teatralnej.ν
Konwencje rzeczywistości przedstawionej
Umiejętność rozpoznawania przedmiotów składających się na świat przedstawionyν
• rozumienia psychologii postaci
• rozpoznawanie przynależności społecznej
• znajomość norm i zachowań właściwych środowisku
Konwencje odbioru
Sposoby i środki w celu uzyskania właściwej recepcji przedstawieniaν
• sposób przedstawiania zgodny z doświadczeniami widza
• prawa perspektywy (t. włoski)
• mówienie w sposób słyszalny dla widza
• mówienie w języku narodowym
• zgoda widza na fikcję i stwarzanie iluzji
Konwencje specyficzne dla teatru
czwarta ścianaν
monolog i apartν
użycie chóruν
konstrukcja dramaturgiczna czasuν
struktura prozodyczna (akcent, intonacja, metrum wiersza)ν
Konwencje stylistyczno-kulturowe
charakteryzacja aktorów (np. w commedia dell'arte)ν
symbolika kolorów (t. chiński)ν
scena symultaniczna (t. średniowieczny)ν
dekoracja słowna (t. Shakespeare'a)ν
Konwencje genologiczne
temat, typy postaci i rozwiązanie akcji w tragedii i komediiν
dialog śpiewany w teatrze muzycznymν
ν Każdy gatunek dramatyczno-widowiskowy może określać własną konwencję - zespół norm określających charakter poszczególnych składników
Rozpoznawalność konwencji możliwa jest tylko pod warunkiem znajomości tradycjiν
Teatr poza teatrem
Teatr pod gołym niebemν
• Teatr ogrodowy
• Teatr plenerowy
• Teatr uliczny
Teatr pod gołym niebem
Wszystkie pra- i parateatralne formy widowisk odbywały się pod gołym niebemν
• wydarzenia o rodowodzie religijnym, kultowym, ludowym, państwowym
• adresatem jest zbiorowość bez podziału społecznego
• przestrzeń ogólnie dostępna o układzie sprzyjającym oglądaniu zdarzenia
zbocze wzgórza, plac miejski, otwarta przestrzeń z wyeksponowanym podium-scenąν
Historyczne formy teatru pod gołym niebem
Teatr antycznej Grecji - amfiteatr na granicach miasta (np. Teatr Dionizosa w Atenach)ν
Teatr antycznego Rzymu - amfiteatry w miastach (np. Teatr Marcellusa)ν
Średniowieczne pasje i misteria na placach miejskich (np. w Luzernie)ν
Teatr jarmarczny, commedia dell'arteν
Teatr elżbietański w Londynieν
Corrales w Madrycie „złotego wieku”ν
Teatr plenerowy-ogrodowy w XVII-XVIII wiekuν
Wielka Reforma pocz. XX wieku - powrót do teatru pod gołym niebemν
Teatr ogrodowy
Forma teatru dworskiego z XVII i XVIII w.ν
Scena ogrodowa w ramach zabudowań pałacowychν
• Sceny na tle architektury pałacowej
• Sceny z kulisami z żywych roślin
• Sceny na wodzie
Repertuar: balety i komedio-balety, opery, sielanki, śpiewogryν
Teatr elitarny dla dworuν
Teatr plenerowy
Jedna z form teatru pod gołym niebemν
„Scena” w środowiskach naturalnych, na tle lasu, skał, ruin zamków etc.ν
Powstał w 2. poł. XIX wieku pod wpływem J.J.Rousseau i angielskich poetów natury w Niemczech i Francjiν
Miasto jako scena
Wielka Reforma Teatru (pocz. XX w.) odkrywa miasto jako scenęν
• Max Reinhardt i festiwal w Salzburgu, od 1920
• Emil Jacques-Dalcroze i Adolphe Appia - Święto młodości, nad Jez. Genewskim, 1914
• Jacques Coppeau, Savonarola, Florencja, 1935
• Reduta, Książę niezłomny, Wilno, dziedziniec Uniwersytetu im. Stefana Batorego, 1926, reż. Juliusz Osterwa
Teatr uliczny
Ponadczasowa forma teatru jarmarcznego, spotykany we wszystkich epokach i kulturachν
Jako świadoma forma zdarzenia estetycznego w latach 20. XX wiekuν
• w Niemczech jako teatr robotniczego protestu
• w Rosji jako forma propagandy
• zmiana środków i celów na fali kontrkultury 1968 roku - teatr alternatywny wobec teatru instytucjonalnego, często jako element akcji protestacyjnych
• w latach 80. traci nacechowanie polityczne
Środki teatru ulicznego
• oszczędne i widoczne środki wyrazu
• redukcja tekstu na rzecz obrazu
• sztuka dużych form, przestrzeni, często w ruchu
• nawiązania do widowisk ludycznych, jarmarcznych (ogień, szczudła)
• Procesje, korowody, gra masek, numery cyrkowe, wciąganie widzów do akcji
Teatr w służbie ideologii
Teatr w służbie ideologii
Teatr jako narzędzie propagandyν
Zespolenie elementów rytualnych i teatralnychν
Realność zdarzeń zamiast iluzji przedstawieniaν
Teatralizacja przestrzeniν
Znoszenie indywidualności na rzecz powszechnej jednościν
Dążenie do stworzenia jedności sceny i widowniν
Widowiska rewolucji francuskiej 1789-1794
Teatralizacja rewolucji jako tworzenie nowego kultu (religia rewolucji)ν
Kalendarz masowych świąt rewolucjiν
Program i poetyka widowisk masowych określone w mowie Robespierre'a przed Konwentem (1794)ν
Święto Federacji, 14 VII 1790
Pierwsza rocznica zburzenia Bastyliiν
Przygotowania na Polach Marsowych z udziałem wielotyνsięcznych tłumów paryżan
Przebieg uroczystościν
• Przemarsz spod ruin Bastylii na Pola Marsowe
• Msza
• Przemarsz wojsk i straży narodowej
• Ślubowanie Króla i Lafayette'a
• Zabawa na ulicach i placach Paryża
Rocznica zdobycia Bastylii 14 VII 1790
Paryski Panteon jako miejsce kultu
Uroczysty pogrzeb Mirabeau, 5 IV 1791ν
Przeniesienie zwłok Voltaire'a, (zm. 30 V 1778) 11 VII 1791ν
Święto Wolności, 15 IV 1792
Uczczenie sankiulotów - żołnierzy skazanych 1790, uniewinnionych w 1791, uznanych za męczenników w 1792ν
Przemarsz ulicami Paryża na Pola Marsoweν
Główny atrybut: płyta z deklaracją Praw Człowieka i Obywatelaν
Wóz ciągnięty przez 20 koni symbolizujący Wolnośćν
Zabawa na Polu Marsowymν
Kodyfikacja świąt rewolucyjnych
Mowa Cheniera w Konwencie (1793): święta jako element Planu Wychowania Publicznegoν
• widowiska w teatrze (Teatr Równości)
• widowiska plenerowe
Mowa Robespierre'a w Konwencie (1794):ν
• ustanowienie kalendarza świąt „nowej religii” (obchodzonych co 10 dni)
Święto ku czci Najwyższej Istoty
7 VI 1794ν
Reżyseria - David, muzyka - Gossecν
Trasa: Tuileries - Pola Marsoweν
2400 śpiewakówν
wielotysięczny tłum uczestnikówν
Widowiska rewolucji październikowej, 1918-1924
Teatralizacja życia publicznego - wprowadzanie nowej estetyki rewolucyjnejν
Wykorzystanie funkcji propagandowej teatru dla utrwalenia władzyν
• Występy „brygad teatralnych” w fabrykach
• Manifestacje, pochody i święta uliczne
• Widowiska masowe
Manifestacje i pochody uliczne
Pochód 1 maja 1918 roku pierwsza zorganizowana manifestacja ulicznaν
• dekorowanie ulic gigantycznymi formami plastycznymi - dysonans z architekturą przeszłości, emblematy nowej władzy
• trybuna zbudowana z geometrycznych brył
• demonstracje, mityngi, pochody
• „żywe obrazy” na platformach ciężarówek
• zrytualizowane działania (palenie kukieł)
Święta „czerwonego kalendarza”
1 Majaν
Dzień Armii Czerwonejν
Rocznice Komuny Paryskiejν
Rocznice Rewolucji Październikowejν
Źródła teatru masowego w Rosji
Grecka tradycja antyczna, rzymski cyrk, średniowieczne misteria, widowiska rewolucji francuskiej, święta i obrzędy ludoweν
Idea Wiaczesława Iwanowa „sobornogo diejstwa” - działania zbiorowegoν
Płaton Kierżencew - Teatr twórczy: stworzyć warunki do udziału widza w akcji, do twórczości kolektywnejν
Przedstawienia masowe Aleksieja Granowskiego na wzór Maxa Reinhardta (1911)ν
• (Król Edyp, Makbet - Piotrogród, 1918, cyrk Cinisellego)
• Misterium buffo Majakowskiego, cyrk Salamoński w Moskwie (1921), III Kongres Kominternu
Meyerhold: „Wkrótce (…) wszyscy będą aktorami” (1921)ν
Widowiska masowe w Rosji
Obalenie samodzierżawiaν
• Piotrogród, 1919, reż. Nikołaj Winogradow
Misterium pracy wyzwolonejν
• Piotrogród, 1920, reż. Annienkow, Kugiel, Masłowska
Ku światowej komunieν
• Piotrogród, nabrzeże przed budynkiem giełdy, 19 VII 1920
• reż Adrian Piotrowski
• teatralizacja dużej przestrzeni miasta (nabrzeże, plac, most, Newa)
• spontaniczne reakcje tłumu, przemieszczanie się widzów wraz z akcją
• zacieranie granicy między wykonawcami a publicznością (35tys)
Zdobycie Pałacu Zimowegoν
• Piotrogród, plac przed Pałacem, 1920
• reż. Nikołaj Jewreinow, scen, Jurij Annienkow
• 8 tys. wykonawców
• 100 tys. widzów
• 320 ciężarówek i samochodów
• 400 ekranów do prezentacji pantomimy cieni
• wprowadzenie do akcji oddziałów wojskowych
• trzy sceny - 2 dla inscenizacji teatralnych
Zdobycie Pałacu Zimowego
Stopniowa rezygnacja z widowisk masowych w Rosji po roku 1921
Zmiana sytuacji politycznej (dyktatura ideologów)ν
Pogorszenie się warunków życia (głód)ν
Niebezpieczeństwo wybuchu kontrrewolucjiν
Ideologiczna kontrola widowisk i podporządkowanie władzyν
Separowanie wykonawców i widzów (kordon policji)ν
Spektakle zamiast masowego działaniaν
Masowe pokazy gimnastyczneν
Parady wojskoweν
Widowiska masowe w Niemczech
w latach 20. XX w. nieufność partii robotniczych wobec propagandy teatralnej (teatr edukacji społecznej)ν
widowiska masowe KPD, Lipsk 1920-1924ν
• Spartakus, 1920
• Biedny Konrad, 1921
• Obrazy rewolucji francuskiej, 1922
• Wojna i pokój, 1923
• Przebudzenie, 1924
Sprechchor (deklamacje chóralne)
Bewegungschor (gimnastyka zespołowa)
Idea Thingspiele
NSDAP: wykorzystanie sztuki jako narzędzia propagandyν
Sztuka jako misja, artysta - „wybrańcem Boga”ν
Teatr masowy jako środek manipulacji masamiν
Szerzenie idei przywódcy, za którym kroczą posłuszne masyν
Planowa organizacja Thingspieleν
• Thing - plemienne zgromadzenie wolnych ludzi
Organizacja Thingspiele
Powołanie Niemieckiego Związku Dramatopisarzy i Kierowników Scen Plenerowychν
ν Sieć organizacji politycznych i instytucji administracyjnych (zrzeszająca wszystkie grupy społeczeństwa) służąca przygotowywaniu przedstawień
Pięć kategorii przedstawieńν
• ogólnoniemieckie, krajowe (Land), lokalne, ze szczególnych okazji, przedstawienia poza Rzeszą
Akcja budowy Thingstätte
Plan budowy ok. 400 Thingstätte, w każdej miejscowości, regionieν
Widownia minimum dla 5-10 tys.ν
Każdemu teatrowi przyporządkowana grupa 500-1000 wykonawcówν
1934 - konkurs architektoniczny na budowę Thingstätteν
Zbudowano ok. 40 Thingstätteν
Niepowodzenie idei Thingspiele
Trudności organizacyjne i repertuaroweν
Brak nośnych ideologicznie scenariuszy mimo szczegółowych wytycznych dla autorówν
Joseph Goebbels: „Thingspiele sind nicht mehr reichswichtig” (1937)ν
Teatr na granicy fikcji i realności
Sztuki performatywne (sztuki akcji)
Działania na pograniczu teatru i sztuk plastycznychν
Zasada konfrontacji teatralnej wykonawca - widz - przestrzeńν
Sztuki performatywne
Eventν
Happeningν
Fluxusν
Performance artν
Body artν
Początek sztuki akcji - event
ν Zdarzenia realne i autentyczne podejmowane w Black Mountain College przez Xanti Schawinsky'ego z Johnem Cagem i Merce Cunninghamem
Połączenie dźwięków, ruchów i obrazówν
Happening (z ang. dzianie się, zdarzenie)
Źródła: poszukiwanie interdyscyplinarnych form wyrazu w USA, Japonii i Europie w poł. XX w.ν
Tradycje: neo-dada, informel, nowy realizm, Bauhaus, ruch antyatomowy, ruch beatników, taniec nowoczesnyν
Rezygnacja z dzieła sztuki jako efektu końcowego, wystaw - galerii, tradycyjnych materiałów sztuk plastycznychν
Wyjście w miejsca „nieartystyczne”ν
wszelkie materiały i przedmioty jako tworzywoν
Proces, zdarzenie jako dzieło sztukiν
Przebieg zależny od reakcji publicznościν
Happening
Działania na granicy plastyki, muzyki, teatru - multimedialne i polisensoryczneν
Bezpośredniość działaniaν
Otwartość formy, improwizacjaν
Wyraz nieskrępowanej ekspresji twórczejν
Zaangażowanie widzaν
Sztuka jako narzędzie komunikacji społecznejν
Klasycy happeningu
Japońska grupa Gutai, zał. 1954 - ciała artystów aktywnym elementem instalacjiν
Allan Kaprow, 18 Happenings in 6 parts, Nowy Jork, 1959ν
John Cage - sztuka kompozycji pod wpływem buddyzmu zen i mistykiν
Wolf Vostell (Niemcy)ν
Jean-Jacques Lebel (Francja)ν
Happening w Polsce
Tadeusz Kantor, Cricotage (Warszawa, 1965), Koncert (plaża w Osiekach, 1967)ν
Włodzimierz Borowskiν
Pomarańczowa Alternatywaν
Akcja Alternatywna Naszość, Poznańν
Szymon „Saper” Maliszewskiν
Performance Art (z ang. przedstawianie, wykonanie)
Od l. 60. eksperymentalνne działania artystów skierowane na proces, nie na dzieło
Zniesienie teoretycznych i estetycznych granic sztuk i gatunkówν
Środkiem wyrazu mogą być elementy z wszystkich dziedzin sztuki i życiaν
Synonimy: akcja, akcjonizm, sztuka akcji, Live Art, Non Static Art, Body Artν
Wpływy etnologii, psychologii, teologii, mitologiiν
Współpraca artystów/specjalistów z wielu dziedzinν
Często performance jako etap poszukiwań artystycznychν
Performance Art (twórcy)
ν Wiedeńscy Akcjoniści (od 1958): Günter Brus, Otto Mühl, Hermann Nitsch (samookaleczenia, symulacja składania krwawych ofiar)
Carolee Schneemannν
Performance Group Richarda Schechnera (od 1967)ν
Marina Abramovicν
Zbigniew Warpechowskiν
Włodzimierz Borowskiν
Andrzej Partumν
Body art
Ciało jako przedmiot, pozbawione tożsamościν
Ciało jako tworzywo o wymiennych elementachν
Hormonalne, genetyczne i chirurgiczne ingerencje w ciałoν
Badanie uwarunkowań tożsamości seksualnejν
Granice wytrzymałości na bólν
Twórcy:
Franco B.
Orlan
Sukka Off
Widowisko jako popis
Widowisko jako popis
Przedmiotem widowiska prezentacja umiejętności, a nie budowanie iluzjiν
Wykonawca reprezentuje siebie, a nie rolę ani postaćν
Brak lub minimalizacja znaczenia fabułyν
Podziw widza jako cel widowiskaν
Wyraźna granica między wykonawcami a publicznościąν
Widowisko jako popis (formy)
Cyrkν
Teatr koński (konny)ν
„Małpi teatr” (Affentheater)ν
Teatr mechanicznyν
Cyrk jako inspiracja w sztuce XX w.
Marc Chagall, Blaue Zirkus
Teatr: Meyerhold, Brecht, Bauhaus
Teatr konny
Popisy konne jako element widowiska cyrkowegoν
Teatr konny - koń jako partner aktora lub główny wykonawcaν
Przykłady
Alexander Guerra, akrobacje na koniu, ok. 1820
Hipodrom w Paryżu, zaprzęg 17 koni powożony przez M. Marina, 1860
Hippodrama w amfiteatrze Philipa Astleya, Londyn, czynny od 1770
Pferdetheater Usedom (Uznam)
Kunstreitertruppe OMPAH
Théâtre Equestre Zingaro
Theatre Zingaro's “Triptyk”: Mystic Creator of Avant-garde French Equestrian-Dance Troupe
Teatr mechaniczny
Zapoczątkowany w I w. n.e. przez Herona z Aleksandriiν
Perpetuum mobile (mechanizm samowzbudny)ν
Maszyny „matematyczne”ν
Automaty mechaniczneν
Gra aktorów zastąpiona poruszanymi przez mechanizm marionetkamiν
Przykłady:
"Theatre des Instrumens Mathematiques et Mecanique" (1578)
Mechaniczny teatr ze szkła Paryż lub Nevers, XVIII w.
Teatr mechaniczny, Salzburg, Austria
Park Hellbrunn
Cabaret Mechanical Theatre, museum
Teatr mechaniczny w XX w.
Balet mechaniczny O. Schlemmera, 1923ν
Vengono F.T. Marinettiego - dramat na 7 krzeseł i kanapęν
„mechanizm ekscentryczny” L. Moholy-Nagy'aν
mechaniczny balet F. Legeraν
ruchome obrazy W. Kandinsky'egoν
Laszlo Moholy-Nagy, Ligh-Space-Modulator 1930ν
Sztuka kinetyczna
Szopka mechaniczna
Cultural performances
Gra / zabawa
Klasyfikacja widowisk
Sztuki sceniczne, oparte na fikcji (teatr, pantomima)ν
Sztuki widowiskowe, nie oparte na fikcji, popisy siły, zręczności, umiejętności (cyrk, teatr konny, fajerwerki)ν
Cultural performances: sposoby zachowań, działania i praktyki kulturowe (gry i zabawy, święta, ceremonie, obrzędy)ν
Cultural performances
ν Zachowania i działania kulturowe oraz praktyki kulturalne (obrzędy, ceremonie, gry, zabawy i role społeczne) o charakterze ostensywnym
Wyrażane za pomocą elementów teatralnych, widowiskowychν
ν Stwarzane przez grupę społeczną lub jej przedstawiciela w celu zaspokojenia potrzeb tej grupy (ludycznych, religijnych, etnicznych)
Antropologia widowisk
Cultural performances jako przedmiot badań antropologii widowiskν
Nowa perspektywa badawcza antropologii kulturowejν
ν Kształtowanie się przesłanek dla antropologii widowisk w latach 50. i 60. XX wieku w na gruncie mikrosocjologii i antropologii kulturowej
Wspólne obszary socjologii i antropologii widowisk
Teoria ról społecznych - XIX/XX w.ν
Koncepcje roli społecznej stworzyli m.in. Ralph Linton, Florian Znanieckiν
Posłużenie się jedynie metaforą teatralną (teatr świata) do opisu statycznej struktury społecznejν
ν Badania Georga Simmla, Williama Jamesa zaczynają ujmować życie społeczne w kategoriach interakcji, jako system zachowań interpersonalnych
Erving Goffman (1922-1982)
Człowiek wν teatrze życia codziennego - przełom w zastosowaniu perspektywy dramaturgicznej/teatralnej zastosowanej wobec socjologii życia codziennego
Wprowadzenie terminu performance w znaczeniu:ν występ, odegranie czegoś, kreacja roli, przedstawienie teatralne, show, widowisko, numer cyrkowy, koncert, odprawienie obrzędu, wykonanie - dokonanie czegoś, osiągnięcie, wydajność
Otwarcie drogi dlaν performance studies - performatyki (Richard Schechner, Marvin Carlson) zajmującej się performatywnością ludzkich działań
Performatywność: zakres pojęcia
Performatywnośćν > teatralność
Nie wszystkie działania performatywne prowadzą do widowiska kulturowegoν
Performatywność jako cecha zdarzeń na każdym poziomie, w każdej dziedzinie życia społecznegoν
Wykorzystywanie pojęcia performance np.ν
• w gender studies: Judith Butler, Margaret Mead, Mary Douglas
• W badaniu rytualnego pochodzenia tożsamości jednostki Arnolda van Gennepa
Victor Turner (1920-1983)
Główne tezy Turnera (podejście procesulane):ν
• Świat społeczny jest w swej istocie zmienny
• Społeczeństwo jest procesem: dynamiką działaniem, przeobrażaniem
• Konflikt jako konstytutywny czynnik społeczny (zmusza społeczeństwo do regeneracji)
• Proces społeczny przybiera formę dramatu (social drama)
V. Turner: social drama
Każdy dramat społeczny przebiega w czterech etapach (aktach, odsłonach):ν
• Naruszenie ładu w istniejących stosunkach społecznych
• Gwałtowne narastanie kryzysu wywołujące antagonistyczny podział społeczeństwa
• Działania zbiorowe zmierzające do przywrócenia równowagi
• Społeczna manifestacja odzyskanej równowagi lub usankcjonowanie podziału
V. Turner: communitas - wspólnota
ν Communitas - typ więzi bezpośrednich , poczucie ogólnoludzkiej łączności - przeciwne strukturze społecznej, która wprowadza różnicowanie
Communitas - więzi bezpośrednie, egalitarne, egzystencjalneν
ν Communitas przesłaniana jest przez strukturę, uwidacznia się w sytuacjach liminalnych (przejścia) pomiędzy dwiema pozycjami w strukturze (obrzędy przejścia)
Dzięki przekraczaniu pozycji struktur społecznych społeczeństwo staje się wspólnotąν
Ruch, zmiana, przekształcenie
Procesy społeczne jako ciągły ruch między tym, co strukturalne i ty, co antystrukturalneν
Ruch, zmiana, przekształcenie jako konstytutywna cecha świata społecznego, ożywcza idea kulturyν
Przejście - przemiana
Dwa typy działań współtworzących całą kulturę:ν
Widowiska kulturowe o charakterze liminalnym - obrzędy przejścia, realna zmiana statusu społecznegoν
• Rytualizacja działań - o charakterze hamującym, sublimującym (rytuał)
Widowiska kulturowe o charakterze liminoidalnym - wirtualna wewnętrzna przemiana widza (teatr, widowisko)ν
• Playfulness, rozigranie - charakterze ludycznym, rozsadzającym (gry i zabawy)
Victor Turner: bez przeciwieństw nie ma postępu
Konflikty jako treść świata społecznegoν
Życie społeczne jest wiecznie odnawiającym się dramatemν
Widowiska kulturowe jako najważniejszy komentarz metaspołeczny (termin Clifforda Geerza)ν
Wizja Turneraν
• agonistyczna
• rytualistyczna
• ludyczna
Gra/zabawa jako aspekt bytu
H. G. Gadamer: ruch wν tę i we w tę, nieustający, samorzutny ruch czyni z gry/zabawy aspekt bytu
Czasoprzestrzeń gry/zabawyν
• świat wolności
• świat osobny
• świat iluzji
Sformalizowanie reguł gry ukazuje rytualny charakter gry/zabawyν
ν Rytualizacja polega na zmianie funkcji zachowań, ustanawia więzi i jest narzędziem przezwyciężania kryzysów Indywidualnych, społecznych)
Roger Caillois: klasyfikacja gier i zabaw
Klasyfikacja na podstawie przewagi elementu współzawodnictwa, przypadku, naśladowania lub oszołomieniaν
• agón - gra w piłkę nożną, w kule, wszachy
• alea - gra w ruletkę, na loterii
• mimicry - gra w piratów, granie Hamleta
• Ìlinks - osiągnięcie stanu oszołomienia (np. ruch obrotowy)
Agón
Gry i zawody w warunkach sztucznie stworzonej równości szansν
Współzawodnictwo w odniesieniu do jednej cechy (szybkość, celność)ν
Zawodnik skazany na własne siłyν
Konieczność przestrzegania reguł gryν
Dzięki równości warunków zwycięstwo nie podlega zakwestionowaniuν
Alea (łac. gra w kości)
Celem gry jest zwycięstwo nie nad przeciwnikiem, lecz nad losemν
Kaprysy losu stanowią istotę gryν
Zwycięstwo oznacza sprzyjanie graczowi losuν
Agón - Alea
Postawy przeciwstawne, lecz symetryczneν
W obu przypadkach stworzenie warunków absolutnej równości graczy (jakiej odmawia im rzeczywistość)ν
Zastąpienie chaosu życia codziennego sytuacjami doskonałymiν
Każdy korzysta z takich samych szans lub w takim samym stopniu z łaski losuν
Człowiek wymyka się światu, przekształcając goν
Mimicry (ang. mimetyzm owadów)
Czasowe przyjęcie świata zamkniętego, umownego, fikcyjnegoν
Człowiek sam staje się postacią wyimaginowaną, wyzbycie się własnej osobowościν
Dzieci naśladujące w zabawie starszychν
Zabawa w masce, przebraniu, przedstawienia teatralneν
Mimicry to nieustanna inwencjaν
Agón - Alea - Mimicry
Przeciwieństwo alea i mimicry - alea, oczekiwanie w zawieszeniu na wynik; mimicry, ciągła inwencja i niezależnośćν
W trakcie agón widz może podejmować mimicry, wcielając się np. w graczyν
Ilinks (gr. wir wodny)
Dążenie do oszołomienia, zatraty świadomości, upojnego lęku, osiągnięcia transuν
Tańczący derwisze, meksykańscy voladoresν
Szybkie obracanie się dzieci (zabawa w bąka), huśtawka, karuzela, taniecν
Gry i zabawy jako świadectwo wartości intelektualnych i moralnych danej kulturyν
Funkcjonowanie gier i zabaw na osi wyznaczonej przezν
paidia (dar improwizacji)
ludus (bezinteresowny wysiłek)
Gry i zabawy tworzą bezinteresowne struktury społeczne
Karnawały
Święta śmiechu
Święta śmiechu jako odwrócenie porządku świąt poważnych (świąt kościelnych, świąt feudalno-państwowych)ν
• karnawał - wielodniowe zabawy na placach i ulicach
• święta głupców (festa stultorum)
• święto osła
• święta ludowo-jarmarczne jako odpowiednik świąt kościelnych
Saturnalia
Festa stultorum (święto głupców)
Święto jako pierwotna forma kultury
Wydarzenie staję się świętem, jeśli wyraża ważną treść światopoglądowąν
Dla ustanowienia święta niezbędna jest sankcja duchowo-ideologicznaν
Podstawą święta jest konkretna koncepcja czasu kosmicznego, biologicznego, historycznegoν
Święto jako akcentowanie momentów przełomowych (w naturze, historii)ν
Święta oficjalne a święta śmiechu
Sankcjonowały istniejący porządekν
Odnosiło się do przeszłościν
Powaga i prawdaν
Respektowanie hierarchiiν
Formy konwencjonalneν
Ustanawiały własny porządekν
Służyło odrodzeniu i odnowieν
Śmiech i błazeństwoν
Burzenie hierarchiiν
Formy szczere i swobodneν
Karnawałowa podwójność świata
W folklorze ludów pierwotnych - śmiech rytualny, kulty śmiechu, mity obelżyweν
Czczono na równi poważne i komiczne aspekty bóstwaν
Od średniowiecza - przedstawianie nieoficjalnych, pozapaństwowych, pozakościelnych aspektów świataν
Stwarzanie drugiego świata i drugiego życiaν
Karnawał jako „piąta pora roku”ν
Enklawa czasu „świętego” (Antonin Artaud)ν
Karnawał, zapusty, mięsopust
Trwa zazwyczaj od drugiego dnia świąt Bożego Narodzenia lub od Trzech Króli do środy popielcowejν
w 2007 roku - 58 dni; kulminacja karnawału od tłustego czwartku (15 II) do środy popielcowej (20 II)ν
ν Termin: karnawał od wł. carnevale (łac. pożegnanie mięsa = carnem+vale) lub od łac. carrus navalis = wóz w kształcie okrętu;
pol. zapusty, mięsopustν
Cechy karnawału
Wszystkie formy karnawałowe są pozakościelne i pozareligijneν
Podobieństwo z formami teatralno-widowiskowymi ale istnienie poza obrębem sztuki, w obszarze życiaν
Brak podziałów na wykonawców i widzówν
Karnawału się nie ogląda - w nim się żyje, jest realną formą życiaν
Karnawał nie ma granic przestrzennych, zawłaszcza wszystkoν
Cechy karnawału
Narzuca swoje prawa - prawa absolutnej wolnościν
Chwilowe wyjście poza ramy oficjalnego porządku świataν
Ma charakter powszechny, nie zna podziałów społecznychν
Służy odrodzeniu i odnowieniu świataν
Życie samo odgrywa swoją lepszą wersjęν
W karnawale gra życie i ta gra staje się realnym życiemν
Atrybuty karnawału
Odwrócony porządekν
Zamiana hierarchii góra/dółν
Świat na opakν
Logika odwróconego porządkuν
Degradacja i profanacjaν
Negacja nie jest destrukcjąν
Maska, przebranie jest symbolem odnowieniaν
Atrybuty karnawału
Błaźni i głupcyν
Król/królowa karnawałuν
Ciąża - poródν
Bitwy na konfettiν
Utarczki słowneν
Materialno-cielesna jedność i wspólnotaν
Karnawał w Wenecji
Karnawał w Rzymie, Johann Wolfgang Goethe, Podróż włoska
Karnawał w Kolonii, Niemcy, „Piąta pora roku”
Weiberfastnacht
Rosenmontag
Karnawał szwabsko-alemański
Karnawał w Bad Tölz
Narrenzunft, Rottenburg
Bazylea
Chorwacja
Rio de Janeiro, Sambodrom
Bukowina Tatrzańska, skijring, wyścigi kumoterek
Święta i ceremonie
Roger Caillois: żywioł i ład
Świętaν
chaos
natura
łamanie norm
organizowane oddolnie
jedność uczestników
Ceremonieν
porządek
społeczeństwo
respektowanie norm
organizowane odgórnie
podział uczestników
Wspólne zewnętrzne aspekty świąt we wszystkich kulturach
Czas żarliwych przeżyć i przeistoczeniaν
Ożywione zbiegowiskoν
Uniesienie, hałaśliwośćν
Żywiołowe odruchyν
Rozpasanieν
Wybryki i libacjeν
Przekraczanie miary (jedzenie, picie, seks)ν
Zniszczenie i marnotrawstwoν
Święto jako nawrót do sacrum
W życiu powszednim sacrum jako zakazν
Święto jako okres panowania sacrumν
• Wielofazowe przygotowania
• Gromadzenie dóbr na święta
• Święto poprzedzone postem, obostrzone zakazami
Funkcje świąt
Dla zachowania porządku świata (kosmos, organizm) konieczne oczyszczenie, usunięcie nieczystościν
Święto jako powrót do praczasów (Urzeit, Wielki Czas)ν
• czasów mitycznych, gdy świat nie zyskał obecnej postaci (czas przemian, bez norm i kształtów)
• chaos i wiek złoty - dziecięcy wiek świata
• dwa aspekty praczasu: zamęt i wolność
Święto jako odtworzenie świata
Świat, który się wyłonił z chaosu podlega zniszczeniu i zużyciu, dlatego wymaga odrodzeniaν
Święto jako aktualizacja okresu twórczego, otwarcie ku Wielkiemu Czasowiν
Świętom sprzyjają okresy przesilenia natury (początek/koniec zimy/pory deszczowej)ν
ν Święto wkracza w czasoprzestrzeń mityczną, powtarzanie dziedzicznego rytuału twórczego przodków, uobecnianie przodków (maski, totemy)
Aktualizowanie i uobecnianie przeszłości mitycznej
Obrzędy płodnνości służą odrodzeniu natury
Obrzędy inicjacji służą odrodzeniu społeczeństwaν
Połączenie świata i zaświatów, powrót zmarłychν
Funkcja rozpasania - święto zawiesza porządek świata
Postępowanie „na opak” jako droga do czasów mitycznychν
Nadmiar pod każdym względem zapowiada pomyślność odnowyν
Pogwałcenie przepisów ustanawiających ład naturalny i społecznyν
Funkcja rozpasania
Świętokradztwa i zakazy na równi należą do sacrumν
• Świętokradztwo społeczne po śmierci króla (król jako symbol ładu) w celu restytucji władzy
• Świętokradztwa pokarmowe i seksualne (kazirodztwo) w celu zapewnienia przetrwania i płodności (naśladowanie kazirodczych związków bogów)
• Świętokradztwo słowne i gestyczne, przedrzeźnianie władzy i świętości (tragiczne przeznaczenie błazna)
Święto jako odrodzenie spójności społecznej
Kulminacyjny punkt życia społecznego religijnego i gospodarczegoν
• Rozdawnictwo nagromadzonych dóbr
• Inicjacja odradza i wzmacnia społeczeństwo
• Ponowne pożegnanie zmarłych
• zbliżenie klas podzielonych hierarchią społeczną
Ceremonia społeczna
zespół sformalizowanych działań społecznych wyrażających wspólne wartości i uczucia
Ustanowiona dla respektowania ładu i porządkuν
Podział uczestników na aktywnych i pasywnychν
Umacnianie hierarchii społecznych, grupowychν
Wyizolowana przestrzeń, plan obserwowanych zdarzeńν
Odgrywanie wyznaczonych ról, podkreślanych miejscem, kostiumem (insygnia władzy, toga)ν
Celem jest spełnienie aktu zbiorowego (urodziny, ślub, koronacja, 1 Maja, proces sądowy)ν
Rodzaje ceremonii
Aktualizujące mit spójności społecznejν
Sankcjonujące przekształcenie struktur społecznychν
Ceremonia jako wizualizacja władzyν
Przykłady:
Ceremonie narodowo-społeczne w Niemczech w XIX/XX wieku
Ceremonie publiczne jako wyraz dążeń narodowychν
Faza I - 1813/14 - 1871 - potrzeba skonsolidowania narodu, ruch oddolny przeciw rozdrobnionej władzyν
Faza II - 1871 - 1918 - osiągnięcie jedności narodowej, odsunięcie ludu/narodu od władzyν
Ceremonie narodowo-społeczne w Niemczech w XIX/XX wieku
Faza I (1813-1871)ν
• Spontaniczne uroczystości
• Swobodny udział mas
• Wizualizacja idei oferowanej masom
• Symbolika narodowa
Estetyka ceremonii (1813-1871)
Symbolika liturgii chrześcijańskiej i mitologii germańskiejν
Romantyczne i klasycystyczne nurty w architekturze monumentalnej podkreślające wielkość i spójność naroduν
Symbole natury - drzew, ognia, przestrzeniν
Podstawy religii świeckiej, której wyidealizowanym obiektem jest naródν
Turnfest - święto gimnastyczne
Walhalla, 1830-1842
Befreiungshalle, Kelheim
Hermannsdenkmal
Las Teutoburski
Sedantag, 1870
Ceremonie narodowo-społeczne w Niemczech w XIX/XX wieku
Faza II (1871-1918)ν
• Uroczystości organizowane przez władzę
• Kontrola mas - uczestnicy przedmiotem oddziaływania
• Demonstracja władzy i siły, nacisk na podporządkowanie posłusznych mas
• Symbole władzy
Proklamacja Rzeszy Niemieckiej, Wersal, 1871
Sedantag, Berlin
Obeliski ku czci Bismarcka, 1900-1910 - powstało ok. 500
Pomnik na polu Bitwy Narodów, Lipsk, 1913
Rytuał (wg tekstu K. Wielechowskiej)
(łac. ritus - święty zwyczaj, przepis religijny
ν 1. zespół czynności o charakterze symbolicznym, wykonywanych wg ściśle określonych reguł i stanowiących zewnętrzną formę dla doniosłego w życiu danej społeczności aktu
2. katolicyzm: księga liturgiczna z tekstami modlitw i przepisami sprawowania sakramentów i odprawiania nabożeństwν
Rytuał
Obejmuje sferę wierzeń i praktyk religijnych, zabiegi magiczneν
Wyraża i implikuje przekonania światopoglądoweν
Charakteryzuje się powtarzalnością i wiarą w skuteczność odprawianych praktykν
Posiada stały, często udramatyzowany układν
ν Posługuje się znakami językowymi, dźwiękami, muzyką, ekspresją ciała (ruch, gest, mimika), przedmiotami, czaso-przestrzenią
Pozostaje we wzajemnej zależności z mitemν
Teorie rytuału
J. G. Frazer (religijny aspekt rytuału): rytuał jako forma przebłagania istoty boskiej w religii wywodzonej z magiiν
ν E. Durkheim (społeczny aspekt rytuału): rytuał służy utrzymaniu równowagi między sacrum a profanum, posiada funkcję integrującą społeczeństwo
M. Eliade (religijny aspekt rytuału): rytuał służy przybliżeniu człowieka do sfery sacrumν
ν A. van Gennep (społeczny aspekt rytuału): teoria obrzędów przejścia, wyrażających zmianę statusu społecznego jednostki lub grupy (zmiana grupy wiekowej, małżeństwo, pogrzeb)
• 1 etap - wyłączenie (odseparowanie)
• 2 etap - sytuacja „pomiędzy”, liminalna, faza prób i sprawdzianów, oddziaływanie sacrum
• 3 etap - włączenie, agregacja, rytualne oczyszczenia
ν V. Turner: rytuał jako element dramatu społecznego (naruszenie ładu, kryzys, przywracanie równowagi, reintegracja lub schizma)
Rytuał jako proces przywracania ładuν
Rytuał może uwzględniać improwizację, powoduje istotną transformację uczestnikówν
ν R. Girard: mechanizm kozła ofiarnego jako geneza i fundament religii i kultury - działania prześladowcze , jednomyślna przemoc zbiorowości wobec jednostki prowadzące do rozładowania agresji zbiorowej za cenę ekspulsji ofiary
Klasyfikacja rytuałów wg J. Maisonneuve'aν
Rytuały magiczno-religijneν
• Oczyszczające (ablucja, spowiedź, wypędzenie)
• Ofiary (dary, modlitwy, ofiary)
• Obrzędy przejścia (inicjacja, małżeństwo, pogrzeb)
• Upamiętniające, reprezentujące (kult przodków, epizody z życia boh.)
• szamanistyczne
Rytuały świeckie i codzienneν
• Masowe (defilady, koncerty)
• Codzienne (ceremoniał, uprzejmość, biesiadowanie)
• Cielesne (makijaż, tatuaż)
ν R. Schechner: rytuał nie jest zamknięty w formie i idei, lecz ma charakter dynamicznych systemów performatywnych, kombinujących tradycyjne działania (ludzi i zwierząt)
Rytuały ludzkieν
• Społeczne (życie codzienne, sport, polityka)
• Religijne (obrzędy, rytuały przejścia)
• Estetyczne (formy skodyfikowane i tworzone ad hoc)
Rytuał a teatr
ν Ujęcie diachroniczne - problem genezy teatru wywodzonej z rytuału; Cambridge School (Harrison, Murray, Cornford) oraz Fergusson, Turner, Girard, Schechner
M. Steiner: polimorficzność teatru wynika z jego poligenezy: wielość rytuałów stanowi źródło różnorodnych form teatruν
ν Ujęcie synchroniczne - porównawczy opis teatru i rytuału ze wskazaniem kryteriów porównania (Wachowski, Steiner, Tutak, Schechner, Taranienko)
Wspólne cechy rytuału i teatruν
• Odbywają się w ustalonym czasie i wydzielonej przestrzeni
• Posiadają scenariusz działań, własne reguły
• Stanowią zachowania odświętne, nieproduktywne
• Korzystają z pozacodziennych praktyk cielesnych
• Zachowania powtarzalne, przesadne, rytmiczne
• Specjalne nacechowanie przedmiotów
• Dostarczają doświadczenia liminalności
• Mają funkcję katartyczną
Cechy dystynktywne
rytuał
Dla obecnych i nieobecnychν
Podstawa współudziału - wiaraν
Cała społecznośćν
Pełne uczestnictwoν
Powtarzalność tematu i formyν
Zakaz oceniania i krytykiν
Nastawienie na skutecznośćν
Funkcja jednoczącaν
teatr
Tylko dla obecnychν
Podstawa współudziału - konwencjaν
Część społecznościν
Obserwacja gryν
Dowolność tematu i formyν
Pożądana ocena i krytykaν
Nastawienie na przebiegν
Funkcja estetyczna,ν
1