Plan Balcerowicza to potoczna nazwa pakietu reform gospodarczo-ustrojowych, przygotowanego w ciągu 111 dni, którego realizacja rozpoczęła się w roku 1990. Nazwę tę utworzono od nazwiska głównego autora tych reform, ówczesnego wicepremiera i ministra finansów, Leszka Balcerowicza. Wraz z grupą ekspertów (wśród których byli m.in. prof. Jeffrey Sachs, prof. Stanisław Gomułka, dr Stefan Kawalec i dr Wojciech Misiąg) we wrześniu 1989 roku stworzył on plan reform, a 6 października jego zarys został przedstawiony publicznie przez Balcerowicza na konferencji prasowej transmitowanej przez TVP. Plan ów miał umożliwić transformację z gospodarki centralnie sterowanej do rynkowej.
W momencie gdy zaczęto wprowadzać plan Balcerowicza, panowała w Polsce hiperinflacja (roczna stopa inflacji w 1989: +639,6%), zadłużenie zagraniczne wynosiło 42,3 mld USD (64,8% PKB wg GUS), występowały olbrzymie niedobory rynkowe, a całej gospodarce groziła zupełna zapaść.
Na plan składało się 10 ustaw uchwalanych przez Sejm w grudniu i podpisanych przez prezydenta Jaruzelskiego 31 grudnia 1989 roku:
Ustawa o kredytowaniu - znosiła preferencje kredytowe przedsiębiorstw państwowych wiążąc stopę oprocentowania ze stopą inflacji, zmieniała warunki zawartych wcześniej umów kredytowych o stałym oprocentowaniu.
Ustawa o działalności gospodarczej prowadzonej przez inwestorów zagranicznych - nakładała na zagraniczne przedsiębiorstwa zobowiązanie do odsprzedania państwu dewiz po ustalonym przez bank centralny kursie, zwalniała przedsiębiorstwa z kapitałem zagranicznym z płacenia popiwku, zapowiadała możliwość wywozu zysków za granicę.
Ustawa o zatrudnieniu - zmieniała reguły funkcjonowania biur pośrednictwa pracy
Skutkiem powyższych ustaw było znaczne obniżenie inflacji i deficytu budżetowego (w 1990 nadwyżka), likwidacja niedoborów rynkowych i centralnego rozdzielnictwa materiałów, uzyskanie zgody wierzycieli na redukcję zadłużenia zagranicznego, olbrzymi przyrost rezerw dewizowych, największy wzrost gospodarczy w krajach byłego bloku wschodniego, niwelacja zacofania technologicznego gospodarki (przede wszystkim w dziedzinie telekomunikacji i cyfrowego przetwarzania danych), znaczna poprawa stanu środowiska naturalnego, ograniczenie energochłonności gospodarki oraz utworzenie w ciągu 2 lat 600 tysięcy przedsiębiorstw prywatnych, w których znalazło miejsce pracy 1,5 mln osób.
Mimo to, na skutek bankructw i likwidacji wielu przedsiębiorstw państwowych oraz redukcji zatrudnienia w tych które przetrwały, stopa bezrobocia po transformacji ustrojowej osiągnęła poziom rzędu 16,4% w 1993 r. Z drugiej strony, wielu ekonomistów podkreślało, że plan Balcerowicza ujawnił tylko rzeczywisty poziom bezrobocia, które wcześniej występowało w formie ukrytej.
Plan Balcerowicza jest najczęściej krytykowany za to, że przyczynił się do znacznego spadku stopy życiowej licznych grup ludności, zwłaszcza pracowników niedochodowych przedsiębiorstw państwowych oraz pracowników PGR-ów, tworząc obszary nędzy i strukturalnego bezrobocia, które w wielu miejscach trwa aż do dzisiaj. Niektórzy ekonomiści zarzucali też planowi Balcerowicza zbyt słabą ochronę rynku wewnętrznego w czasie transformacji oraz dopuszczenie do wieloletniej zapaści całych branż przemysłu na skutek braku jakiejkolwiek państwowej polityki wpływania na jego strukturę.
Objawy recesji które wystąpiły w czasie realizacji planu Balcerowicza, były także efektem niezależnych czynników zewnętrznych takich jak :
Czynniki te powodowały negatywne skutki gospodarcze, niezależnie od realizacji samego planu. Widać to na przykładzie innych gospodarek regionu, których nie reformowano lub znacznie wydłużono proces zmian :
Rok |
|||||||
1990 |
-9,68% |
-6,67% |
-1,20% |
-3,00% |
-3,60% |
-1,90% |
+0,01% |
1991 |
-7,02% |
-11,90% |
-11,61% |
-5,00% |
-8,70% |
-1,40% |
-6,39% |
1992 |
+2,51% |
-3,06% |
-0,51% |
-14,50% |
-9,90% |
-9,60% |
-3,81% |
1993 |
+3,74% |
-0,58% |
+0,06% |
-8,70% |
-14,20% |
-7,60% |
-1,24% |
1994 |
+5,29% |
+2,95% |
+2,22% |
-12,70% |
-22,90% |
-11,70% |
+3,94% |
1995 |
+6,95% |
+1,49% |
+5,94% |
-4,10% |
-12,20% |
-10,40% |
+3,45% |
1996 |
+6,00% |
+1,32% |
+4,16% |
-3,60% |
-10,00% |
+2,80% |
+3,79% |
1990-96 |
+6,61% |
-16,11% |
-1,94% |
-41,94% |
-58,55% |
-34,29% |
-0,75% |
Dynamika PKB wybranych krajów, obliczonego wg parytetu siły nabywczej - "Groningen Growth and Development Centre"
Okres |
|||||||
1990-96 |
-15,3% |
-26,2% |
-10,2% |
-12,3% |
- 8,4% |
-16,1% |
-16,4% |
Dynamika liczby zatrudnionych w wybranych krajach - "Groningen Growth and Development Centre"
Rok |
||||||
1991 |
12,2% |
6,1% |
3,8% |
9,6% |
8,5% |
6,6% |
1992 |
14,3% |
11,8% |
2,6% |
10,6% |
14,3% |
11,7% |
1993 |
16,4% |
12,9% |
3,2% |
13,9% |
15,7% |
16,3% |
1994 |
16,0% |
10,9% |
3,2% |
14,5% |
13,4% |
16,6% |
1995 |
14,9% |
10,9% |
3,1% |
14,8% |
14,1% |
15,4% |
Stopa bezrobocia w wybranych krajach
Rok |
||||||
1989 |
640,0% |
1,5% |
1,5% |
18,9% |
10,0% |
0,6% |
1990 |
249,0% |
18,4% |
18,4% |
33,4% |
72,5% |
37,6% |
1991 |
60,4% |
52,0% |
58,3% |
32,2% |
339,0% |
222,8% |
1992 |
44,3% |
12,7% |
9,2% |
21,6% |
79,0% |
199,2% |
1993 |
37,6% |
18,2% |
24,8% |
21,1% |
64,0% |
295,5% |
Inflacja na koniec roku w wybranych krajach
W ogłoszonych na początku stycznia 1990 roku wynikach sondażu, poparcie dla planu Balcerowicza wynosiło ok. 50%, przy prawie 15% głosów przeciw. Później z miesiąca na miesiąc poparcie systematycznie malało. Jednak po najboleśniejszym okresie przemian ekonomiczno-ustrojowych (lata 1990-1993) i odejściu z rządu Leszka Balcerowicza, publiczna ocena jego planu ulegała okresowym wzrostom i spadkom, które są dość ściśle związane z okresowym pogorszeniem lub poprawą koniunktury w Polsce.