„Campo di Fiori” - Czesław Miłosz

1. Informacje o Czesławie Miłoszu

Czesław Miłosz - ur. W 1911 r. na Litwie. Był uczniem gimnazjum im. Zygmunta Augusta w Wilnie, potem studentem prawa na uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie. Jako student debiutował w czasopiśmie uniersyteckim (1930 r.) Był współzałożycielem grupy literackiej Żagary. Pierwszy tom jego poezji ukazał się w 1933 r. „Poemat o czasie zastygłym”. Przebywał na stypendium w Paryżu. Przed wojną ukazał się także tom jego wierszy „Trzy zimy”. Wojnę spędził w Warszawie, czynnie uczestnicząc w podziemnym życiu kulturalnym. Po wojnie przeniósł się do Krakowa i tu wydał tom wierszy „Ocalenie”. Wyjechał za granicę jako pracownik polskich służb dyplomatycznych. W 1951 r. poprosił o azyl polityczny we Francji. Początkowo przebywał we Francji, tu wydał m. In. zbiór esejów „Zniewolony umysł”, powieść „Dolona Issy”, tom wierszy „Światło dzienne”. Poproszenie o azyl polityczny spowodowało zakaz publikacji jego utworów w Polsce do 1980 r. W 1960 r. wyjechał do Stanów Zjednoczonych, gdzie pracował jako wykładowca literatury słowiańskiej na Uniwersytecie w Berkley. Tam przebywa do dziś jako emerytowany profesor.

• bardzo dużo utworów poświęca krytyce systemu. W jego poezji dominują zagadnienia stosunku człowieka do historii, do tradycji. Pisze o odpowiedzialności człowieka za moralne oblicze świata, przypomina o obowiązku obrony uniwersalnych wartości etycznych.

• Miłosz jest nie tylko poetą, jest też autorem powieści, np. „Dolina Issy”, jest eseistą, np. „Zniewolony umysł”, „Rodzinna Europa”, jest tłumaczem, np. biblii, psalmów, jest historykiem literatury.

• za swoją działalność odznaczany był wieloma nagrodami. Ma tytuły doktora honoriskauza uniwersytetów: Jagielońskiego, KUL'u, w Wilnie, Harwarda. Największym wyróżnieniem jest literacka Nagroda Nobla w 19890 r. za całokształt twórczości

• wypowiada się w swoich utworach na temat kultury i cywilizacji, na temat moralności i estetyki. Często odwołuje się do znaków i symboli kultury, szczególnie do Biblii (motywy apokaliptyczne).

• nazywa się go poetą klasycyzmu, ponieważ ciągle odwołuje się do historii kultury, literatury, do historii w ogóle. Często moralizuje, przestrzega. Jego wiersze mają charakter wizyjny.

• krytyka literacka zwraca uwagę na piękno, mądrość i dojrzałość jego utworów, na czystość jego języka poetyckiego. Jego utwory są intelektualne i filozoficzne, co nadaje im charakter ponadnarodowy i ogólnoludzki.

• Miłosz jest obrońcą takich wartości humanistycznych jak: prawda, dobro, sprawiedliwość.

2. Wiersz można podzielić na 2 części:

* I część to zwrotki I-IV - mają charakter opisowy. Jest to swoistego rodzaju proza. Opowiada się w nich o 2

wydarzeniach, jakie miały miejsce w 2 różnych czasach historycznych i w 2

przestrzeniach (miejscach).

• spalenie na stosie Giordana Bruno w 1600 r. na placu Campo di Fiori w Rzymie

• spalenie getta w Warszawie w 1943 r.

W pierwszej części zestawione zostały na zasadzie podobieństwa 2 obrazy. Widok płonącego getta przywołał wspomnienie śmierć Giordana Bruna (włoski filozof, wyznawca i obrońca teorii Kopernika, wieziony przez Świętą Inkwizycję i spalony na stosie, bo zbyt śmiało głosił swoje teorie, bo kwestionował dogmaty religii chrześcijańskiej) w Rzymie.

* II część to zwrotki V-VIII - są tu zawarte refleksyjne podmiotu lirycznego po analizie obrazów ukazanych w I

części utworu.

3. Interpretacja i analiza wiersza

• I zwrotka - jest opisem placu Campo di Fiori. Jest to miejsce, które tętni życiem, jest kolorowe (różowe owoce morza, cytryny, winogrona, ciemne brzoskwinie, kwiaty). Jest to obraz działający na wyobraźnię, obraz wzięty z malarstwa flamandzkiego - dużo koloru, obfitość wszystkiego (kosze oliwek, cytryn, naręcza ciemnych winogron). Świat jest piękny, dynamiczny, kolorowy, ale pojawiają się tu słowa zapowiadające katastrofę, nieszczęście, wprowadzają niepokój, np.:

• bruk opryskany winem - słowo „bruk” kojarzy się negatywnie, bruk kojarzy się ze stratą mieszkania, można kogoś zbrukać - ubliżyć, upokorzyć. Słowo „opryskany” kojarzy się z krwią.

• odłamki kwiatów - słowo „odłamki” sugeruje, że kwiaty są zniszczone, połamane. Odłamki mogą być, np. pocisku.

• ciemność - kojarzy się z nocą, złem, grzechem, występkiem.

• ciemne winogrona padają na puch brzoskwiń - coś delikatnego (zło niszczy łagodność, dobro, niewinność).

• II zwrotka - ma charakter epicki. Opowiada o wydarzeniach z przeszłości (mówi się w niej w czasie przeszłym, np. spalono, zażegnał, przygasnął) o spaleniu Giordana Bruno. (Występuje tu liryka sytuacyjna, nie ma wypowiedzi w 1 osobie). Obraz ten zbudowany jest z kontrastowych elementów. Z jednej strony nastrój grozy (kat, płomień, stos), z drugiej strony mamy gawiedź - rozbawiony tłum. Tłum ten na chwilę zaciekawił się tym, co się dzieje, na chwilę oderwał się od codziennych zajęć. To, że tłum natychmiast po wykonaniu egzekucji wróci do normalnego życia, świadczy, o nich, że nie są wrażliwi, są obojętni na cierpienie drugiego człowieka, wobec śmierci.

• III i IV zwrotka - opowiadają o getcie. Na początku III zwrotki ujawnia się podmiot liryczny, mówiąc: „wspomniałem”. Tuż przy murze getta rozłożyło się wesołe miasteczko - obraz prawie groteskowy. Za murem w strasznych męczarniach giną ludzie (motyw ze „Zdążyć przed Panem Bogiem”), a po drugiej stronie trwa niedzielna zabawa). W III zwrotce z XVI-wiecznego Rzymu przenosi nas poeta do Warszawy lat okupacji. Oba te obrazy łączą 2 elementy: śmierć i zabawa, śmierć i życie. Na Campo di Fiori fruwają odłamki kwiatów, a w Warszawie czarne latawce - to strzępy dopalającego się getta. Ludzie jeżdżący na karuzeli starają się chwycić te strzępy, jest to dla nich rodzaj zabawy. Ten sam wiatr unosi czarne latawce i rozwiewa suknie dziewczętom na karuzeli. Po jednej stronie muru słychać krzyki rozpaczy lub śmiertelną ciszę, po drugiej - śmiech, zabawę. Czarne latawce dla jednych znak męki, klęski i śmierci, dla innych nic nie znaczący rekwizyt lub zabawka. Mamy tu znowu obojętność wobec ludzkiej tragedii, brak wrażliwości na cierpienie. III i IV zwrotka mówią o sytuacji podobnej do tej, jaka opisana była w I i II zwrotce, różni się tylko czasem i miejscem. Miłosz z porównania tych 2 wydarzeń wysnuwa wniosek, że ludzie są tacy sami, są tak samo obojętni wobec cierpienia i śmierci.

• V zwrotka - jest refleksją o człowieku. Podmiot liryczny nie zamierza nikogo oceniać w kategoriach moralności i niemoralności. Stwierdza tylko, że ludzie byli i są obojętni wobec cierpienia ginących samotnie. Próbuje usprawiedliwić takie zachowanie refleksjami o naturalnych odruchach natury ludzkiej, o przemijaniu i zapomnieniu. Ton tej zwrotki jest spokojny, powściągliwy, nie ma tutaj nuty oskarżenia, atakowania. Jest tylko refleksja - ludzie zawsze wybierają życie, a nie śmierć, zabawę, a nie smutek.

• VI i VII zwrotka - jest to liryka wyznania. Wyraźnie zaznaczona jest obecność podmiotu lirycznego w słowach: „ja jednak wtedy myślałem”. Początek VI zwrotki można potraktować jak myśl przewodnią utworu - samotność umierających. Jest to motyw znany z tradycji literackiej, np. samotnie umierał Chrystus, Ikar. Nikt nie rozumiał ich śmierci, słów umierającego Chrystusa, jego cierpienia, rozpaczy i bólu. Ani jednostka (Bruno), ani naród (Żydzi) nie znaleźli w ludzkim języku ani jednego wyrazu, aby pożegnać nim ludzkość. Nie ma słów, które oddałyby ich cierpienie, samotność. Samotnie umierający, broniący swoich postaw uważają, że ci, którzy zostają, nie są godni, aby do nich przemawiać. Ci, którzy zostają to tłum, dla którego najważniejsze jest życie. Dla tych ludzi siłą napędową jest siła życia („elan vital”- Bergson). Jest to siła ślepa, prawie zwierzęca, nastawiona jest na samą siebie. Sprawia ona, że człowiek zapomina o śmierci, że śmierć każdego to kwestia czasu. Ta ludzkość, która zostaje, zachowuje się tak, jakby śmierć ich nie dotyczyła, jakby nie mieli umrzeć. W tych zwrotkach dużo jest słów nacechowanych emocjonalnie: samotność, pożegnać. Podmiot liryczny wyróżnia się spośród tych, którzy zostają, gdyż jest bardziej wrażliwy, współczuje, jest skłonny do refleksji. Jest inny niż rzymianie czy warszawiacy na karuzeli.

• VIII zwrotka - jest refleksją o przemijaniu, zapomnieniu, o samotności umierających. Z biegiem czasu ludzie zapominają nawet o wielkich i bohaterskich postaciach. Z biegiem czasu idee, za które walczyli i ginęli stają się nieaktualne. Ludzie mają zdolność do kreowania legend, stwarzania mitów. Taką zdolność ma poezja przekazująca pamięć o tragicznych wydarzeniach. Poeci stwarzają legendy o bohaterach buntujących się przeciwko przemocy i okrutnej śmierci. Miłosz sugeruje, że historia lubi się powtarzać. Ostatnie 2 wersy mają charakter tyrtejski, nawołują do buntu. Rola poety polega na budzeniu ludzkich sumień, apelowaniu o wrażliwość i refleksje.

4. Środki stylistyczne:

• epitety - różowe owoce morza, ciemne winogrona, skoczna muzyka. Można je podzielić na wesołe - oddające nastrój zabawy (pogodne niebo, różowe owoce) i oddające nastrój grozy (czarne latawce, płonące domy).

• metafory - odłamki kwiatów, puch brzoskwini;

• jest to wiersz bezrymowy, czyli biały;

• polisyndeton (rozpoczynanie wersów takim samym spójnikiem) - „i” w ostatniej zwrotce.

• inwersja - „czasem wiatr z domów płonących” (początek III zwrotki).

• przewaga zdań długich, dlatego wiersz sprawia wrażenie spokojnej opowieści, nadaje mu epicki charakter.

• każda zwrotka zawiera 2 zdania (jedno zdanie - 4 wersy; inaczej w zwrotce VI).

• kontrasty - śmierć-życie, obojętność tłumu-zaangażowanie poety, pamięć poety-zapomnienie;

• niektóre epitety powtarzają się, np. skoczna muzyka, skoczna melodia, pogodny wieczór, pogodne niebo.

5. Budowa wiersza

Wiersz zbudowany jest z 8 zwrotek. Każda zwrotka jest 8-wersowa. Każdy wers ma 8 sylab (zdarzają się wersy 7-sylabowe, np. „salwy za murem getta).

1

2