1. PROBLEM ZASOBÓW RZADKICH W EKONOMII

Zasobami rzadkimi nazywany zasoby nieodnawialne. Są to zasoby, których wykorzystanie należy rozłożyć w czasie, bowiem na świecie występuje ich ograniczona ilość. Mogą być wykorzystywane tylko raz. Podaż tych zasobów jest w zasadzie stała, a one same „nie dają się” wystarczająco szybko odtworzyć, by nadal miały znaczenie ekonomiczne.

Przykłady zasobów nieodnawialnych to: paliwa kopalne, ropa naftowa czy wszystkie eksploatowane zasoby minerałów, np. miedź, srebro, złoto, kamień budowlany, piasek.

W przypadku tego rodzaju zasobów bardzo duże znaczenie ma tempo ich eksploatacji, które jest zależne od wzorców konsumpcji i od stopy wzrostu gospodarczego.

Bardzo ważną rolę odgrywają również surowce wtórne, które zmniejszają zapotrzebowanie na surowce pierwotne, np. aluminium.

Technika gospodarowania tego rodzaju zasobami ma ogromne znaczenie dla ludzkości. Wykończenie zapasów ropy naftowej czy innych paliw kopalnych niesie ze sobą istotne zmiany dla obywateli. Dlatego tak ważne staje się poszukiwanie alternatywnych źródeł paliw czy energii. Wielu krajów, które dziś są bogate dzięki posiadanym złożom paliw kopalnych inwestują w turystykę, by, po wykończeniu się złóż, kraj ten był wciąż bogatym ośrodkiem turystycznym np.: Zjednoczone Emiraty Arabskie.

  1. DOBRA I ICH KLASYFIKACJA

Niektóre zasoby wyczerpują się w trakcie ich eksploatacji np.: ziemia dla rolnictwa. Istnieje możliwość pełnej lub częściowej odbudowy tego zasobu.

- ŚRODKI PRACY - (budynki, budowle, maszyny, urządzenia, narzędzia, środki transportu, elementy wyposażenia) - przy ich pomocy nadaje się nowe właściwości przedmiotom pracy do których zaliczamy materiały, surowce, paliwa, półfabrykaty. Środki pracy zużywają się przy N- krotnym użyciu. To zużycie wyrażone w pieniądzu to amortyzacja. Przedmioty pracy zużywają się jednorazowo.

- PRZEDMIOTY PRACY

- ZASOBY LUDZKIE - człowiek z jego kwalifikacjami, umiejętnościami, doświadczeniem, dyspozycyjnością, kreatywnością, gotowy do pracy.

- ZASOBY FINANSOWE - pieniądz- to gotówka czyli monety i banknoty. W szerszym ujęciu to również: zapisy na rachunku bieżącym, otwarte na różne terminy lokaty, papiery wartościowe. Współcześnie pieniądz gotówkowy jest wykorzystywany przez gospodarstwa domowe i występuje jako rezerwa w systemie bankowym.

- TECHNIKA, TECHNOLOGIA, ORGANIZACJA, INFORMACJA, PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ

  1. CO ROZUMIEMY POD TERMINEM „GOSPODAROWANIE”

Gospodarowanie - to działalność ludzka, indywidualna i zbiorowa, która prowadzi do zaspokojenia potrzeb człowieka. Działalność ta polega na porównywaniu korzyści oraz kosztów i jest połączona z wyborem najlepszej dostępnej możliwości.

Proces gospodarowania obejmuje:

4) RYNEK I JEGO OPIS Z ZASTOSOWANIEM RÓŻNYCH KRYTERIÓW.

RYNEK - samoczynnie działający mechanizm wpływający na podmioty gospodarcze (producent, konsument, bank, państwo). Elementy rynku to: popyt, podaż, cena. Można wskazać wiele kryteriów, które po zastosowaniu dają możliwość precyzyjniejszego opisu rynku np.: zasięg terytorialny, przedmiot obrotu.

RYNEK FINANSOWY - dzieli się na pieniężny i kapitałowy.

Przedmiotem transakcji na rynku pieniężnym jest: gotówka kredyty, lokaty, papiery wartościowe których czas życia jest krótszy niż rok (np.: czeki, bony, weksle).

Na rynku kapitałowym występują transakcje długiego terminu, przykładem których jest zaciąganie kredytu hipotecznego, otwarcie lokaty 3 letniej, emisja papierów wartościowych o długim terminie ważności. Niektórzy na tym rynku lokują również nieruchomości.

5) POPYT I CZYNNIKI GO KSZTAŁTUJĄCE

POPYT - to zgłaszane zapotrzebowanie w danym czasie, miejscu i przy określonej cenie. Przyjmując, że opisujemy popyt konsumenta (na dobra jednorazowego i wielokrotnego użycia) można wskazać następujące determinanty wielkości popytu:

POTRZEBY → PREFERENCJE → ZAPOTRZEBOWANIE → POPYT → ZAKUP

Wiele czynników wpływa na wielkość popytu: cena towaru, preferencje konsumentów, moda, czynniki demograficzne, warunki geograficzne, warunki klimatyczne, pora roku, poziom zamożności, sytuacja gospodarcza, sytuacja polityczna, wielkość dochodów (gdy wzrasta dochód, wzrasta również popyt na dane dobro).

Podstawowym czynnikiem decydującym jest cena.

Cena to pieniężny wyraz wartości towaru.

Prawo obiektywne czyli prawo popytu - występuje ujemna relacja między ceną, a wielkością popytu. Graficzną ilustracją tego prawa jest krzywa popytu.

0x01 graphic

Rodzaje popytu:

6) PODAŻ I CZYNNIKI GO KSZTAŁTUJĄCE

PODAŻ - to oferta dóbr w danym czasie, miejscu i przy danej cenie. Raport podaży mówi, że wraz ze wzrostem ceny wielkość podaży rośnie przy założeniu, że wszystkie pozostałe czynniki są poza zainteresowaniem. Graficznym obrazem podaży jest krzywa podaży.

0x01 graphic

W krótkim okresie wielkość podaży rozkwita ze zgłaszanego popytu, w dłuższym czasie wyznacznikiem jej wielkości jest wielkość produkcji. O poziomie tego procesu decyduje dostęp do różnorakich czynników twórczych i ich cena. Czynnik ludzki, wiedza, organizacja, technologia … Są one zasobami rzadkimi, a więc producent nie może dysponować nimi w takim zakresie w jakim bym chciał.

8) ELASTYCZNOŚĆ POPYTU I PODAŻY

Elastyczność popytu - relacja między wyrażoną w procentach zmianą popytu, a wyrażoną w procentach zmianą czynnika, który tę zmianę wywołał. Elastyczność popytu można określić tylko w odniesieniu do tych czynników kształtujących popyt, które da się zmierzyć. Informuje o wrażliwości popytu na zmiany czynników go kształtujących zewnętrznych i wewnętrznych.

Dana jest wzorem:

0x01 graphic
gdzie:

Elastyczność podaży - jest miarą względnej zmiany podaży wywołanej względną zmianą określonego czynnika wpływającego na podaż. Informuje o wrażliwości podaży na zmiany czynników ją kształtujących.

Dana jest wzorem:

0x01 graphic
gdzie:

Podaż dobra lub usługi jest elastyczna, gdy ilość oferowanych do sprzedaży dóbr lub usług może być łatwo i szybko zmieniona

Podaż jakiegoś dobra lub usługi jest nieelastyczna, gdy nie może być ona łatwo i szybko zmieniona.

9) PRZEDSIĘBIORSTWO JAKO JEDNOSTKA GOSPODARCZA. KLASYFIKACJA PRZEDSIĘBIORSTW.

W ujęciu przedmiotowym zgodnie z kodeksem cywilnym przedsiębiorstwo to składniki majątkowe, wszelkie należności i zobowiązania, prawa, własności firmy, znaki towarowe, wzory użytkowe, księgi handlowe. W aspekcie podmiotowym przedsiębiorstwo to firma, jednostka wyodrębniona od strony prawnej, technicznej, ekonomicznej, terytorialnej, działająca w oparciu o własny nagromadzony majątek i na własne ryzyko. Przedsiębiorstwo jest czasami utożsamiane z osobą przedsiębiorcy, którym może być osoba fizyczna prawna i jednostka organizacyjna nie mająca osobowości prawnej. Każde przedsiębiorstwo jest organizacją i współcześnie ewoluuje w kierunku instytucji. Dąży się do tego aby uczestnicy przedsiębiorstwa utożsamiali się z nim i aby kultura przedmiotu, cele przyjęte, propagowane wartości był zgodne z tymi, które wyznają pracownicy.

Grupa spółek osobowych - spółka komandytowo - akcyjna, komandytowa, jawna i partnerska. Funkcjonują również spółki cywilne osób cywilnych, własna działalność gospodarcza, spółdzielnie, fundacje, stowarzyszenia, przedsiębiorstwa państwowe i komunalne.

1.Problem rzadkości zasobow w ekonomii
Ze względu na problem ograniczoności i w konsekwencji rzadkości zasobów konieczne jest podejmować decyzje co produkować ile dla kogo i w jakim ustroje społeczno-gospodarczym

2.Dobra są to przedmioty materialne i niematerialne, które charakteryzują się odpowiednią użytecznością i służą do zaspokajania potrzeb (rzeczy, usługi, stany -środki zaspokajania potrzeb).Podział dóbr:- dobra wolne: które występują w przyrodzie w nieograniczonej ilości i nadają się do bezpośredniego użytku( powietrze, światło słoneczne)- dobra ekonomiczne: ( gospodarcze ) - są efektem produkcyjnej działalności człowieka, występująca ograniczonej ilości w stosunku do ludzkich potrzeb, dzielimy je na: •dobra produkcyjne: służą do produkcji innych dóbr „ mleko, woda, żelazo, rudy, drewno” •dobra konsumpcyjne: przeznaczone do konsumpcji „ cukier, buty, spodnie, itp.”•dobra pierwotne: To dobra bezpośrednio pobierane z przyrody •dobra prywatne: nabywane i wykorzystywane przez osoby prywatne •dobra publiczne: przynoszące korzyści dużym grupom ludzi. Nabywane i wykorzystywane przez są to dobra ogólnie dostępne ( publiczne ) np. winda rozróżniamy jeszcze dobra: - pozytywne - dobra nie pozytywne

3. Gospodarowanie-zarzadzanie,produkcja podział konsumpcja. Gospodarowanie - to działalność ludzka, indywidualna i zbiorowa, która prowadzi do zaspokojenia potrzeb człowieka. Działalność ta polega na porównywaniu korzyści oraz kosztów i jest połączona z wyborem najlepszej dostępnej możliwości.

4. Rynek-to zespół warunków, które doprowadzają do
kontaktu pomiędzy kupującymi a sprzedającymi w pro-
cesie wymiany dóbr i usług.
Podział rynku:
-z punktu widzenia przedmiotu wymiany:
-rynek dóbr
-rynek usług, czyn wytwórczych, edukacjny walutowy..
-z punktu widzenia zasięgu terytorialnego:
-rynek globalny, międzynarodowy, krajowy, lokalny.
-z punktu widzenia ilości podmiotów:
-rynek wolnokonkurencyjny,
-rynek zmonopolizowany,
-z punktu widzenia wpływu państwa na przebieg transa
kcji kupna sprzedaży:
-rynek sterowany -rynek wolny
-z punktu widzenia legalności:
-rynek czarny -rynek szarej strefy
-z punktu widzenia równowagi rynkowej:
-rynek równowagi gosp: ppyt=podaż
-rynek nierównoważny:
-rynek producenta (popyt>podaż)
-rynek konsumenta (popyt<podaż)

7.Mechanizm rynkowy - proces obejmujący żywiołowe działania podmiotów na rynku, w wyniku którego dochodzi do ustalenia równowagi rynkowej, a więc samoczynnego dostosowania wielkości popytu (D) i podaży (S), poprzez odpowiednie ustalenie ceny równowagi (P).W ujęciu procesowym, mechanizm rynkowy jest grą popytu i podaży, która prowadzi do obiektywnej wyceny poszczególnych towarów i zrównoważenia rynku, czyli zrównania się oferowanej ilości towaru z ilością pożądaną.

8. ELASTYCZNOŚĆ POPYTU określa stopień wrażliwości popytu na zmianę lub wahania trzech zmiennych: ceny danego dobra, ceny innych dóbr oraz dochodu. Współczynniki elastyczności popytu podajemy w wartościach bezwzględnych |EP|, przy ich interpretacji musimy więc dodatkowo pamiętać o znakach.
Ogólna formuła elastyczności popytu:
% zmiana popytu
EP = % zmiana czynnika wpływającego na popyt

9. Przedsiębiorstwo (lub inaczej jednostka gospodarcza) - wyodrębniona prawnie, organizacyjnie i ekonomicznie jednostka, prowadząca działalność gospodarczą. Najczęściej definiowanym celem działalności przedsiębiorstwa jest osiąganie zysku poprzez zaspokajanie potrzeb konsumentów. Klasyfikacja przedsiębiorstw a) formę własności,
b) formę organizacyjno-prawną,
c) rozmiar działalności,
d) rodzaj prowadzonej działalności

10.koszt staly i zmienny. - koszt stały całkowity (ponoszone niezależnie od wielkości produkcji ozn. FC);
- koszt stały przeciętny nazywany bywa kosztem stałym jednostkowym , powstaje z podzielenia kosztu całkowitego przez wielkość produkcji ozn. AFC;
- koszt zmienny całkowity ozn. VC , który wyraża zależność jaka zachodzi między zmianą wielkości produktu a zmianą nakładu czynników produkcji;
- koszt zmienny przeciętny AVC wyraża stosunek wielkości kosztu całkowitego zmiennego do wielkości produkcji;

11. Optimum ekonomiczne -określa minimalizację przeciętnych kosztów wytwarzania
Optimum techniczne - określa maksymalizację zysku całkowitego

12 PKB jest miarą całkowitych dochodów osiąganych w ciągu roku przez obywateli danego kraju,
niezależnie od miejsca (kraju) świadczenia usług przez należące do nich czynniki wytwórcze.
PNB w ujęciu względnym (tempo wzrostu) jest miarą wzrostu gospodarczego. W przeliczeniu
na 1 mieszkańca wykorzystywany jest jako miara poziomu dobrobytu społeczeństwa
. - nie ujmuje produkcji nie przeznaczonej na rynek;
- nie ujmuje „szarej” i „czarnej” działalności gospodarczej;
- nie ujmuje czasu wolnego jako dobra;
- nie obejmuje renty konsumenta z posiadanych dóbr trwałych;
- obejmuje produkcję tzw. antydóbr: zanieczyszczeń środowiska, broni, tytoniu itp.

PNN- bierze pod uwagę przy obliczaniu PNB wskaźnikowe środki i straty w celu ustalenia lepszej miary dobrobytu społecznego i narodowego

13 METODOLOGIA RACHUNKU PKB PKB - miara wartości produkcji wytworzonej w gospodarce danego roku
metodologia rachunku umożliwia przeprowadzanie wiarygodnych porównań międzynarodowych. Nie wszystkie dobra są uwzględniane przy liczeniu PKB, lecz jedynie dobra finalne. Niektóre produkty i usługi finalne uwzględniane w PKB nie mają ceny rynkowej, ponieważ nie są przedmiotem obrotu na rynku. Wartość takich dóbr jest liczona wg ich kosztów produkcji. Ze względów praktycznych w PKB pominięte zostały pewne rodzaje dóbr finalnych, chodzi o nierynkowe dobra i usługi produkowane przez gospodarstwa domowe. Z PKB wyłączone są transakcje czysto finansowe, dotyczy to rządowych i prywatnych transferów płatniczych oraz sprzedaży i kupna papierów wartościowych. Z PKB jest wyłączona również sprzedaż towarów używanych. </div> PKB dla danego roku liczony w cenach bieżących oraz cenach stałych może się różnić. Różnice te będą zależały od poziomu inflacji. PKB per capita to wielkość PKB przypadająca na jednego mieszkańca.
Sposoby obliczania

PKB można wyliczać i rozpatrywać na trzy sposoby:
• jako wydatki na dobra i usługi różnych podmiotów gospodarczych jak: gospodarstwa domowe, przedsiębiorstwa, państwo i cudzoziemcy, w tym wypadku PKB = C+I+G+X, gdzie Y to produkt krajowy brutto, C - konsumpcja, I - inwestycje, G - wydatki rządowe, X - eksport netto,
• jako wielkość produkcji w różnych gałęziach gospodarki np. rolnictwie, przemyśle, transporcie itd.,
• jako suma płac i zysków uzyskanych przez różne grupy wytwarzające PKB

14 funkce banku centralnego 1. jest bankiem banków - jest jednostką nadrzędną w stosunku do innych banków, przyjmuje rezerwy gotówkowe banków komercyjnych, udziela im pożyczek,
2. jest bankiem państwa - (utrzymuje fundusze skarbu państwa i realizuje wydatki państwowe), prowadzi obsługę skarbu państwa, prowadząc rachunki rządowe i przeprowadzając w imieniu rządu operacje finansowe w kraju i za granicą oraz udzielając państwu pożyczek, utrzymuje centralne rezerwy walutowe kraju oraz reguluje kurs waluty krajowej na rynku walutowym.
3. jest bakiem emisyjnym - ma prawo wyłączności emisji pieniężnej
W ramach tych funkcji wykonuje zadania:
- kontrola podaży pieniądza,
- dbałość o stabilność waluty
- kredytowanie ostatniej instancji (udziela bankom kredyty refinansowe - lombardowy, dyskontowy)
- sprawowanie bieżącej kontroli nad bankami komercyjnymi,
- przygotowanie odpowiednich regulacji prawnych
- częściowo finansowanie deficytu budżetowego
- zarządzanie obsługą długu publicznego

15 instrumenty polityki pieniez banku: • stabilizacja wartości wewnętrznej pieniądza,
• stabilizacja wartości zewnętrznej pieniądza.
Zapewnienie stabilności poziomu cen.
Stabilizacja kursu pieniądza.

16 Pieniadz-jest to srodek umożliwiający wymiane dobr i usług,a jego funkcje może pelnic co kolwiek co jest powszechnie akceptowane przez tych ludzi przy tej wymianie Cechy pieniądza: uznana wartośc, podzielność, powszechna akceptowalność, łatwa zdobywalność, trwałość a)jest towarem, b)jest szczególnym towarem, ponieważ stanowi powszechny ekwiwalent(posiada wartość użytkową, służy do wyrażania wartości),c)jest uniwersalnym ucieleśnieniem...,d)jest uniwersalnym reprezentantem wartości użytkowej, może być zamieniony na każdą dowolną, inną wartość użytkową, e)jest ucieleśnieniem społecznego charakteru pracy-potwierdza społeczny charakter pracy.
Funkcje pieniądza: a)jest miernikiem wartości czyli wyraża wartość różnych towarów .Pieniądz będąc miernikiem wartości może spełniać jednocześnie inne funkcje. W tej funkcji pieniądz występuje w postaci idealnej np. w cenniku, roczniku statystycznym. b)środka cyrkulacji występując w transakcjach kupna-sprzedaży, w postaci realnej, nieskończenie pełnowartościowej. c)środka płatniczego. Szczególnie ważna funkcja dla rozwoju gospodarki towarowo-pieniężnej. Ma miejsce głównie wtedy gdy pojawia się zjawisko odroczenia płatności czyli kredyt .d)Środka gromadzenia skarbu-tezauryzacji ,który zostaje wycofany z obiegu. Występuje w postaci pieniądza pełnowartościowego. Jest to pieniądz realny czyli występuje na rynku. e)Pieniądza światowego. Występuje w postaci pełnowartościowej, służy do wyrażania wartości towarów wymiennych na rynku światowym.

17.przyczyny inflacji
• nadmierna emisja pieniądza (możliwa tylko w systemie pieniądza dekretowego) nieproporcjonalna do wzrostu gospodarczego, prowadzona poprzez:
o dodruk banknotów niemających pokrycia
o oprocentowanie pieniędzy
o działalność kredytową banków komercyjnych (tzw. "bankowa kreacja pieniądza")[2].
• niespodziewany i gwałtowny wzrost kosztów produkcyjnych (np. surowców energetycznych), który prowadzi do ograniczenia zagregowanej podaży
• wzrost zagregowanego popytu w gospodarce
• niezrównoważony budżet państwa (wydatki z budżetu przewyższają wpływy)
• przeinwestowanie gospodarki (nadmierne rozwinięcie procesu inwestycyjnego finansowanego przez państwo)
• ingerencja państwa w politykę emisyjną Banku Centralnego, co prowadzi w rezultacie do nadmiernej ilości pieniądza.
• wadliwa struktura gospodarki
• import inflacji (wraz ze wzrostem cen artykułów importowanych przez dany kraj następuje wzrost kosztów produkcji, a co za tym idzie wzrost cen)
• długookresowe dodatnie saldo bilansu handlowego (nadwyżka eksportu nad importem)
• monopolizacja gospodarki (monopoliści wzrost kosztów produkcji mogą przenosić na cenę)
• zadłużenie głównych przedsiębiorstw w danym sektorze
1. rodzaje inflacji: Inflacja podażowa (kosztowa) - rosną koszty produkcji. Przyczyny:
o wzrost cen surowców i materiałów - kiedy zmniejsza się ich podaż
o wzrost cen surowców i materiałów (na rynkach światowych) jest czynnikiem zewnętrznym
o wzrost oprocentowania kredytów
o wzrost cła
o podatki
o charakter polityczny: częste zmiany rządu,, skłonność polityków do ulegania naciskom społecznym na wzrost wydatków.
2. Inflacja strukturalna - kiedy się zmienia struktura produkcji np.: ziemniaki zastępujemy frytkami lub chipsami.
3. Inflacja dochodowa - źródłem jest walka o podział dochodów między różne grupy społeczne, które są uprzywilejowane, chciałyby umocnić swoją pozycję kosztem innych, każda grupa chroni swoją pozycję.
4. Inflacja ukryta - trwała nadwyżka popytu nad ograniczoną podażą dóbr i usług przy względnie stałym i administracyjnie regulowanym poziomie cen rynkowych.(występowała głównie w krajach komunistycznych) Skutki tej inflacji to głęboka nierównowaga na rynku, upokarzające kolejki, kupowanie na zapas, spekulacja, nieuprzejma obsługa, przekupstwo nadmierne zużycia energii, materiałów, paliwa; nielegalne zaopatrzenia.
W zależności od tempa wzrostu cen możemy rozróżnić:
a. inflację pełzającą - nie rodzącą zbyt negatywnych skutków

b. inflację kroczącą - wzrost cen sięga kilkunastu % w skali rocznej (taki ruch cen daje się przewidzieć i uwzględnić w podejmowanych decyzjach)
c. inflację galopującą - wzrost cen od kilkudziesięciu do 100% w skali rocznej
d. hiperinflację - wzrost cen o więcej niż 50% w skali miesiąca działa ona już destrukcyjnie na gospodarkę i destabilizuje stosunki społeczno-polityczne, osłabi wiarygodność finansową u wierzycieli

19.rodzaje i przyczyny bezrobocia
• bezrobocie strukturalne - występuje wtedy, kiedy istnieje niedopasowanie podaży pracowników i popytu na nich np.: gdy popyt na pracę jednego typu rośnie, spada na pracę innego typu, a podaż nie dostosowuje się dość szybko. Taki efekt jest obserwowany podczas zmian struktury gospodarki (np. z gospodarki o charakterze rolniczym na gospodarkę napędzaną przemysłem).
• bezrobocie frykcyjne (przejściowe) - wynika z niedostosowania posiadanych kwalifikacji pracy i miejsca zamieszkania do wymaganych miejsc pracy w danym regionie. Wiąże się z nieustannym ruchem ludności, przechodzącej z jednego regionu do drugiego (przeprowadzki), z jednej pracy do innej (zmiana pracy na lepszą), z jednej fazy cyklu życia do innej (studenci poszukujący pracy po ukończeniu studiów). Istnieje wystarczająca ilość miejsc pracy dla bezrobotnych frykcyjnych, tyle że te dwie sfery się jeszcze nie spotkały. Bezrobocie frykcyjne zawsze będzie występować w gospodarce i nie jest zjawiskiem negatywnym.
• bezrobocie koniunkturalne (cykliczne) - występuje wtedy, kiedy łączny popyt na pracę jest niski. Wynika to ze spadku koniunktury w gospodarce. Gdy obniżają się globalne wydatki i spada produkt to bezrobocie rośnie praktycznie wszędzie.

20. Deficyt budżetowy to różnica między dochodami a wydatkami budżetu. Zazwyczaj mówi się o deficycie budżetu Skarbu Państwa, ale może też być np. deficyt budżetu gminy itp. Dług publiczny to łączny dług jednostek sektora finansów publicznych - Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego, funduszy celowych itp. Każdy deficyt budżetowy powiększa dług