Nowelistyka okresu pozytywizmu (Wg: Wielki leksykon literatury polskiej- EPOKI LITERACKIE)
Nowelistyka jest istotnym składnikiem dorobku literackiego pisarzy pozytywistycznych.
Obejmuje utworu różniące się gatunkowo między sobą, co wskazuje na jej żywotność i zdolność do realizacji rozmaitych strategii autorskich.
Nowela jako gatunek wywodzi się ze starej tradycji- antycznej, średniowiecznej i renesansowej. Miała wtedy formę przekazu ustnego: opowiadania w gronie przyjaciół o jakimś ciekawym zdarzeniu z życia powszedniego i pospolitego. Konwencję wyraziście zarysowanych sytuacji narracyjnych utrwalił „Dekameron” Boccaccia (kolejne opowiadania dziesięciu przyjaciół w ciągu 10 dni). Stosowali ją również romantycy, właśnie oni upowszechnili na nowo ten gatunek i nadali mu nowego blasku (w Polsce- J.I. Kraszewski i H. Rzewuski, wykorzystujący rodzime tradycje gawędy i anegdoty).
Najwybitniejsi pozytywiści- noweliści: H. Sienkiewicz, B. Prus, M. Konopnicka; następnie-> E. Orzeszkowa i A. Świętochowski.
Najważniejsze utwory powstały w latach 1875- 1885, a więc we wstępnym okresie rozwoju realizmu. Pisarze wyznaczyli im przede wszystkim cele poznawcze, rezygnując z ujęć moralizatorskich i zabawowych. Przesłania etyczne i ideowe, których tu nie brakuje, miały zasadniczo wynikać w przebiegu zdarzeń i ogólnej wymowy dzieła. Owe cele poznawcze jako nadrzędne wywołały znaczne rozluźnienie obowiązujących dotychczas rygorów gatunkowych.
Część utworów zachowuje normy klasycznej, boccacciowskiej noweli. Mają one niewielkie rozmiary; zawierają krótką ale wyrazistą charakterystykę bohatera wraz z zarysowaniem sytuacji, w jakiej ma miejsce zdarzenie- główny przedmiot opowiadania. Kolejne elementy- mocno wyeksponowany punkt kulminacyjny i zaskakująca puenta na końcu. Np. Michałek Prusa, Latarnik Sienkiewicza. Rozbudowaniu uległa część wstępna, charakterystyka postaci.
Realistyczne nasycenie scenkami rodzajowymi jest rezultatem wpływu na nowelistykę dwu nowych gatunków: obrazka i szkicu fizjologicznego. Były one wytworem „szkoły naturalnej” z I połowy XIX wieku, tworzącej we Francji, Anglii, Rosji i w Polsce. Jej ambicją było bezstronne ukazanie życia różnych warstw społecznych, przede wszystkim warstw niższych. W ten sposób powstawały różne „typy” o nacechowaniu socjologicznym lub psychologicznym, postacie charakterystyczne dla środowiska, „prawdziwe” i „żywe”. Typowe też były miejsca akcji, np. mieszkanie prywatne czy ulica. Cały ten świat znany był autorom z autopsji, obserwacji bezpośredniej, pokazywany czytelnikom obiektywnie, za pomocą naturalnych środków stylistycznych: konkretnego i rzeczowego opisu oraz dialogu. Opis wykorzystuje środki malarskie, plastyczne, na co wskazują jednoznaczne nazwy gatunkowe „obrazek” i „szkic”. Rzeczywistość prezentowana jest zewnętrznie, z pozycji świadka. Bohaterowie dokonują autocharakterystyki pośredniej, poprzez zachowanie się, mimikę, gesty i wypowiedzi stylizowane na język środowiskowy. Zjawiska te są dorobkiem twórców literatury obrazkowej. Nasi pisarze chętnie na gruncie nowelistyki posługiwali się nazwami „malarskimi”: Sienkiewicz: Szkice węglem, Szkice z natury i życia; Konopnicka: Obrazki więzienne. Właśnie obrazki stanowią drugą- po noweli klasycznej- odmianę gatunkową nowelistyki pozytywistycznej. Twórczość obrazkowa spowodowała też przekształcenie się sformalizowanej genealogicznie noweli w utwór o luźniejszej, kilkuepizodycznej konstrukcji- opowiadania.
Trzeba zaznaczyć, że pisarze nie przejmowali się przynależnością genologiczną swoich utworów i nie trzymali się żadnych norm. Klasyfikację utworów nowelistycznych można przeprowadzić wg zupełnie innych kryteriów, uwzględniających sposób prezentacji rzeczywistości. Rozróżnić można więc utwory humorystyczne, satyryczne, „filantropijne”, „obrazkowe”, realistyczne, paraboliczne.