Andrzej MARGASIŃSKI 

 

 

 

 

 

 

ANALIZA PSYCHOLOGICZNA SYSTEMÓW RODZINNYCH 

 

Z CHOROBĄ  ALKOHOLOWĄ 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Wydawnictwo  WSP 

 

Częstochowa  1996 

 

 

 

 

 

 

Recenzenci: 

Maria Braun-Gałkowska 

Ks. Czesław Cekiera 

Barbara Harwas-Napierała 

Andrzej Strzałecki 

 

 

 

 

Redaktor   

Stanisław Podobiński 

 

 

 

Skład i łamanie komputerowe 

Jacek Kukułka 

 

 

Okładka 

Jerzy Piwowarski 

 

 

 

Prace subsydiował Komitet Badań Naukowych 

ISBN 83-7098-078-3 

 

 

 

 

Copyright by Wydawnictwo WSP Częstochowa  

and Andrzej Margasiński   

 

 

SPIS TRESCI: 

 

                 WSTĘP..................................................................................................................   5 

                 

                 Rozdz.I. WPROWADZENIE TEORETYCZNE.................................................  10 

                 1. Rodzina systemem - podstawowe pojęcia ........................................................  11 

                     a) Zasada całości................................................................................................  13 

                     b) Sprzężenia zwrotne, homeostaza, ekwifinalizm............................................  13 

                     c) Granice, przymierza, koalicje........................................................................  16 

                 2. Komunikacja.....................................................................................................  18 

                 3. Rodzina w Modelu Kołowym Olsona .............................................................. 24 

                 4. Choroba alkoholowa.........................................................................................  33 

                     a) Fazy choroby alkoholowej............................................................................  36 

                     b) Przegląd koncepcji etiologicznych i badań...................................................  38 

                 5. Systemy  rodzinne  z  chorobą   alkoholową.....................................................  46 

                     a) Doświadczanie stresu i mechanizmy homeostatyczne..................................  46 

                     b) Procesy cyrkularne w rodzinie alkoholowej.................................................  57 

                     c) Komunikacja i normy....................................................................................  59 

                     d) Struktura........................................................................................................  62 

                     f)  Sytuacja  i  role  dzieci;  syndrom  „Dorosłych Dzieci  Alkoholików”........  66 

                     g) Syndrom współuzależnienia..........................................................................  76 

                     h)  Badania  rodzin alkoholowych z zastosowaniem kwestionariuszy Olsona..  80 

                   

                 Rozdz.II. STRATEGIA BADAŃ WŁASNYCH.................................................  86 

                 1. Problemy badawcze i hipotezy..........................................................................  86 

                 2. Opis zastosowanych metod...............................................................................  90 

                      a) Skala Oceny Adaptacyjności i Spójności Rodziny - FACES III................  91 

                      b) Skala  Komunikowania  się  Rodziców  z   Dorastającymi  Dziećmi.........  92 

                      c) Skala Zmagania się z Kryzysem Rodziny - F-COPES..............................  94 

                      d) Schematyczny Rysunek Rodziny...............................................................  96 

                      e) Wywiad ustrukturalizowany własnej konstrukcji.......................................  98 

                 3. Charakterystyka  badanych rodzin  i strategia przeprowadzenia badań.........  99 

                      a) Sposób przeprowadzenia badań................................................................  99 

                      b) Charakterystyka badanych rodzin............................................................ 100 

                 Rozdz.III. WYNIKI BADAŃ............................................................................ 115 

                 1. Charakterystyka   badanych  rodzin   w  ramach  Modelu  Kołowego............ 115 

                       a) Poziom spójności badanych rodzin............................................................ 120 

                       b) Poziom adaptacyjności badanych rodzin................................................... 122 

                 2. Jakość komunikacji w badanych rodzinach..................................................... 124 

                 3. Stosowane strategie radzenia sobie ze stresem................................................ 128 

                 4.  Relacje w badanych systemach rodzinnych.................................................... 132 

                 Rozdz. IV. INTERPRETACJA WYNIKÓW..................................................... 150 

                 1. Podsumowanie badań....................................................................................... 150 

                 2. Wnioski............................................................................................................. 167 

                 3. Zakończenie...................................................................................................... 172 

 

 

                 SPIS LITERATURY....................................................................................... 176 

                 ANEKS............................................................................................................ 188 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

WSTĘP 

 

                 Choroba    alkoholowa  pomimo  licznych  badań ciągle pozostaje przedmiotem   

analiz  i  naukowych   kontrowersji.   Literatura przedmiotu   jest  dość  obfita  w  zakresie  

etiologii, faz  i terapii alkoholizmu, jednak w większości badania skoncentrowane są   

bezpośrednio  na  chorym,  jednostkowo.  Pomimo  licznych  uwarunkowań      społecznych   

brak  jest  szerszych  empirycznych  opracowań  w  tym zakresie, dominują obserwacje 

wywodzące się z  psychoterapii.  Niniejsza  praca  jest   próbą  badania  roli i znaczenia  

choroby alkoholowej ojca dla funkcjonowania rodziny,   otoczenia  społecznego najbliższego 

i najważniejszego dla osoby  uzależnionej.  

                W  tradycyjnych  ujęciach psychologicznych rodzina zasadniczo traktowana  była  

jako  zbiór  jednostek,  a   w zależności od   teorii  akcent  kładziono  bądź  na  instynkty, 

podświadomość,   mechanizmy   obronne  /psychoanaliza/,  bądź    na    indywidualne     

zachowania   i   ewentualnie   ich   korekcję   uwzględniającą        zachowania  innych  

/behawioryzm/.  Z  kolei „trzecia szkoła”,    psychologowie humanistyczni koncentrowali się 

przede wszystkim     na    wspomaganiu    jednostki    w   jej   samorealizacji      i      

samodoskonaleniu,   co   w  efekcie  przynieść  miało  większą     akceptację  siebie  i  innych,  

a  tym samym uelastycznienie    i  rozwój rodziny. Nietrudno zauważyć, że pomimo istotnych 

różnic   teoretycznych klasyczne już nurty psychologii mają jedną cechę   wspólną: 

koncentrację w pierwszym rzędzie na jednostce.  

               Zmiana  tego  paradygmatu  nastąpiła  w wyniku aplikacji na grucie poszczególnych 

dyscyplin ogólnej teorii systemów /OTS/,   której   fundamenty  stworzył  L.von  Bertalanffy.  

W  szeroko      rozumianym  obszarze  psychologii  i psychoterapii szczególnie     cenne    

okazało  się  zastosowanie  podejścia  systemowego  w      sferze     problematyki  rodziny,  co  

zaowocowało  powstaniem     praktycznie  odrębnego  nurtu psychoterapii określanego 

mianem    „systemowej   terapii   rodzin”   /Ackerman,1958;  Bowen,1978;   Minuchin,1975;  

ośrodek  w  Palo  Alto;  Szkoła Mediolańska, i  inni/.    W   Polsce  do  pierwszych  

inicjatorów  systemowego     podejścia  do  rodziny  zalicza  się ośrodek Synapsis powstały      

wokół   K.Jankowskiego   w   Warszawie,  Ambulatorium  Terapii        Rodzinnej   Kliniki   

Psychiatrii  Dzieci  i  Młodzieży  AM  w    Krakowie,    teoretyczny   zespół   „Heureka”  w   

Instytucie  Psychologii  UJ  skupiony  wokół  K.Mudynia,  zaś  na  gruncie  badawczym do 

pionierskich należą prace M.Radochońskiego (1984,   1987)  i  M.Braun-Gałkowskiej  

(1987,1992). Daje się  zauważyć      wyraźnie   powolniejszy   rozwój   prac   opartych  o  

badania     empiryczne  niż  przynoszących opisy jakościowe. Być może jest     tak  na  skutek 

wysokich wymagań metodologicznych jakie niesie    ze sobą podejście systemowe 

(B.Tryjarska /opr./,1987).  

               Systemowe    spojrzenie  na  rodzinę każe postrzegać  ją nie jako   luźny    zbiór    

jednostek,   ale   jako   całościowy   system     charakteryzujący      się   specyficznymi   

relacjami,  granicami,     podsystemami,  określoną  dynamiką.  Rodzina  jest  podsystemem    

większych  systemów /wsi, dzielnicy, środowiska, narodu, itp./,   sama  zaś  stanowi  system 

zawierający mniejsze subsystemy /np.    żona  -  mąż,  żona  -  córka  -  córka, dziadek - 

wnuk, itd./.   Poszczególne podsystemy /osoby/ wpływają na siebie wzajemnie      zasadzie    

‘sprzężeń  zwrotnych’.  Są  to  dynamiczne  relacje       nastawione na utrzymanie ciągłej 

równowagi /homeostazy/ zarówno    wewnątrz   rodziny,   jak   i   pomiędzy  nią  a  

środowiskiem.      Oczywiście  relacje  te, zarówno wewnątrz rodziny, jak i na jej    styku  z  

otoczeniem, zależne są od wielu czynników: osobowości    poszczególnych   jednostek,   

sposobów  komunikacji,  wzajemnej     percepcji,  emocji,  stanu  zdrowia,  itd., co wpływa  

m.in. na   stopień trudności w badaniach empirycznych. O najistotniejszych    założeniach  

systemowego  ujęcia  rodzin mowa będzie w I części    pracy.  

               Podstawową hipoteza, która zostanie zweryfikowana w pracy jest  założenie,   że  w  

przypadku choroby alkoholowej   mamy  do  czynienia  nie   tylko   z  zaburzeniem     

jednostki,  ale  całego  systemu  rodzinnego.  Celem pracy jest    psychologiczna analiza 

systemów rodzinnych z chorobą alkoholową    i  próba odpowiedzi na pytania o specyfikę 

zaburzeń w rodzinach    dotkniętych  nałogiem  męża  /ojca/.  Przyjmując   założenie    o     

systemowym    charakterze    rodziny    oraz   o   cyrkularnych       zależnościach   pomiędzy   

rodziną   a  innymi  systemami  oraz        pomiędzy  poszczególnymi elementami systemu 

rodzinnego bardziej       szczegółowe   pytania   jakie  można  postawić  dotyczą    analiz          

sprzężeń   zwrotnych  w  rodzinach  alkoholików, struktury tych    systemów,  funkcji i 

rodzajów granic interpersonalnych, jakości     komunikacji. Ważne wydaje się pytanie jak 

rodzina przystosowuje    się   do   swoistej   sytuacji  stresowej  wywołanej    problemem      

alkoholowym u jednego z jej członków.  

               Część  empiryczna  pracy  została  oparta  głównie na Modelu  Olsona i 

stosowanych do niego kwestionariuszach, udostępnionych    autorowi  przez prof. 

Mieczysława Radochońskiego, posiadającego   upoważnienie Davida H.Olsona do  używania   

ich w Polsce. W tym       miejscy   chciałbym  prof.  M.Radochońskiemu  złożyć  serdeczne       

podziękowania  za  udostępnienie  mi  narzędzi,  jak również za   ustalenie   homogeniczności   

badanych   grup,   co   pozwoliło         wykorzystać    do   analiz   porównawczych    wyniki      

grupy          kontrolnej  przebadanej  przez  prof.  M.Radochońskiego  w jego    pracy  nad  

rodzinami,  w  których  wystąpił  zawał  serca męża     (1987),  a  to przy żmudnym procesie 

badania rodzin z problemem   alkoholowym  znacznie przyspieszyło powstanie tej pracy.  

               Z   licznej   baterii   kwestionariuszy   Olsona   do  badań    zastosowano:  

 

               1/    Skalę  Oceny  Adaptacyjności i Spójności Rodziny - FACES  III  -  mierzącą  

poziomy  spójności  i adaptacyjności badanych    systemów rodzinnych,  

               2/  Skalę Komunikowania się Rodziców z Dorastającymi Dziećmi  

                    - mierzącą jakość komunikacji,  

               3/  Skalę  Zmagania  się  z  Kryzysem  Rodziny  -  F-COPES -  

                   -    ukazującą  percepcję  kryzysu  rodzinnego  i  wyróżnione  przez   Olsona 

sposoby   `zmagania się`  rodziny ze stresem.  

 

               Model   Kołowy    i   kwestionariusze   Olsona   wydają  się     narzędziami  bardzo  

użytecznymi i trafnymi  (ich wnikliwą ocenę    przedstawił   M.Zwoliński (1992), niemniej w 

warunkach polskich  ciągle  zbyt  mało popularnymi, co ogranicza krytyczną dyskusję  nad  

ich  stosowaniem.  Z tego  względu  jako  pewien odnośnik    metodologiczny zastosowany 

został także:  

               4/ Schematyczny Rysunek Rodziny w opr. M.Braun - Gałkowskiej  

                   -    jako        metoda        projekcyjna,    ukazującą  relacje  rodzinne  /strukturę,   

komunikacje,   koalicje,  itd./  w   subiektywnym      odczuciu badanego, oraz  

               5/    Wywiad    ustrukturalizowany    własnej    konstrukcji         ukierunkowany na 

otrzymanie podstawowych danych socjologicznych    badanych rodzin.  

 

               Przebadana  grupa  obejmuje  31  pełnych  rodzin,  w których  występował  problem  

alkoholowy męża, wyraźnie zaznaczający się   po  ślubie.  Badania  objęły  całe  rodziny,  

łącznie z dziećmi  powyżej  12  rż. Ogółem badaniom poddano 97 osób (w 4 rodzinach       po  

2  dzieci).  Dotarcie  do  31  rodzin wyrażających zgodę na   poddanie  się  badaniom  okazało  

się   trudne i żmudne. Przede     wszystkim dlatego, że większość przebywających w leczeniu, 

bądź     też   członków   klubów   AA   nie   miało  własnych  rodzin  z      dorastającymi   

dziećmi.  Na  ogół    byli    to    mężczyźni  żyjący        samotnie,    bądź  po rozwodach czy w 

związkach bez dorastających    dzieci.  Wreszcie  nie  wszyscy  wyrażali zgodę na poddanie 

się   badaniom /często odmawiały żony/. Badani byli na ogół w trakcie    lub  po  leczeniu,  w 

każdym przypadku uzależnienie od alkoholu   było  wcześniej zdiagnozowane medycznie. 

Wszystkie rodziny były     systemami   leczącymi   się,   choć   przy   różnym    poziomie       

zaangażowania  poszczególnych  członków. Badania przeprowadzone    zostały   w   

Wojewódzkim   Ośrodku   Leczenia   Odwykowego   w      Parzymiechach,  Szpitalu  

Lecznictwa   Odwykowego  w Gorzycach,    Wojewódzkiej  Poradni  Odwykowej w Bielsku - 

Białej i Krakowie,      Oddziale  Lecznictwa  Odwykowego  w  Katowicach, w Klubach AA w    

Częstochowie.   Chciałbym   w   tym  miejscu  złożyć  serdeczne     podziękowania   

dyrekcjom  wymienionych  ośrodków  i  wszystkim   pracownikom,   którzy   pomogli  mi  je  

przeprowadzić.  Równie   serdecznie  pragnę  podziękować  pacjentom i ich rodzinom, gdyż   

bez ich zgody i zaangażowania praca ta nie mogłaby powstać.  

               Niniejsza praca składa się zasadniczo z 3 części.  

               Rozdział  I  poświęcony  jest  teoretycznemu  wprowadzeniu w      problematykę  

badań.  Przegląd piśmiennictwa  zostanie dokonany    przez  pryzmat ujęcia systemowego. 

Literatura na ten temat jest     nawet  na  gruncie  polskim  już  dość obfita, niemniej zasadne       

wydawało   się   dokonanie   pewnego  syntetycznego  kompendium     stosowanych  w  pracy  

pojęć.  Przedstawione  będą różne teorie    wyjaśniające  etiologię  i charakterystykę choroby 

alkoholowej.    Najważniejszą  część tego rozdziału stanowić będzie próba opisu    rodziny  

alkoholowej  w  ujęciu  systemowym.  Rozdział zakończy     prezentacja  Modelu  Kołowego 

Olsona,  na którym oparta została     zasadnicza część badawcza pracy.  

                 W  rozdziale  II  postawione  są zasadnicze pytania i hipotezy    badawcze.  

Przedstawione  są  w nim  zastosowane w pracy metody        oraz    scharakteryzowane    są   

badane   rodziny   i   sposób       przeprowadzenia badań. 

               Rozdział III poświęcony jest prezentacji uzyskanych wyników. 

               W    rozdziale    IV,    ostatnim,    nastąpi weryfikacja uzyskanych     wyników, ich 

omówienie, wnioski  badawcze i terapeutyczne. 

 

 

 

 

ROZDZIAŁ I. 

WPROWADZENIE TEORETYCZNE 

 

               Literatura  poświęcona  systemowemu  ujęciu rodziny nawet na    gruncie polskim 

jest już dość bogata  /Radochoński, 1984, 1987;      Braun   -  Gałkowska,  1992;  Praszkier,  

1992;  Tryjarska,  w:    Grzesiuk  (red.),  1994;  i  inni/.  Niemniej,  ze  względu    na       

spójność   pracy   konieczne  jest  wprowadzenie  i  określenie    podstawowych  terminów.  

Zatem  część      1-szą  tego  rozdziału     stanowić        będzie   krótkie  kompendium  

podstawowych  założeń      teoretycznych   podejścia   systemowego    i   jego  implikacji      

teoretycznych na gruncie problematyki  rodziny.  

 

1. RODZINA SYSTEMEM - PODSTAWOWE POJĘCIA 

 

               Po      pojawieniu    się    słynnej  pracy  L.von  Bertalanffy'ego    „Ogólna  teoria 

systemów”, poprzedzonej licznymi wcześniejszymi    wystąpieniami  wydawać  się mogło, że 

nastąpi istotny generalny      zwrot  w  nauce,  z  myślenia  redukcjonistyczno - linearnego w      

stronę  holistyczno  -  ekologicznego,  jednak liczne i poważne     trudności   jakie   pojawiły  

się  na  drodze  integracji  nauk     szczegółowych   pokazały,  jak  twierdzi  K.Mudyń  (1993),  

że:       „Podejście  to,  mimo   jego  płodności,  po  czterech dekadach    rozwoju   dowiodło,   

że   zbudowanie   jednej  ogólnej  teorii      systemowej  jest  znacznie  trudniejsze,  niż 

pierwotnie sądził     Bertalanffy, i w ogóle mało prawdopodobne”,  z opinią tą trudno    się  

nie  zgodzić.  Niemniej wydaje się, że dyscypliną, która w    wyniku   podejścia  systemowego  

przeżyła  niezwykle  efektywny      rozwój  jest  problematyka  rodziny.  Z  pewnością istotną 

rolę    odegrał   tutaj  fakt,  że  rodzina  z  istoty  swojej  stanowi       określony system  per se, 

spojrzenie na niego z metodologicznej     perspektywy  ogólnej  teorii  systemów   /OTS/  

doprowadziło do     wielu  nowych odkryć, przede wszystkim na gruncie psychoterapii      

/nowe  szkoły  i  techniki terapeutyczne/, ale także w obszarze    badawczym /nowe modele i 

narzędzia/.  

               W  tradycyjnym  ujęciu  rodzina  postrzegana była jako zbiór     jednostek,  osób  

żyjących  wspólnie, pomiędzy którymi istnieją     dynamiczne  zależności,  ale  na  ogół  

rozpatrywane one były w      kategoriach     linearnych:     przyczynowo    -    skutkowych.     

Psychoanalitycy   koncentrowali   się  na  wpływie  doświadczeń      wczesnodziecięcych  na  

zachowania  osób  dorosłych,  znaczeniu     relacji  matka - dziecko, urazach seksualnych, itd. 

Podstawowym          pytaniem        stawianym        przez     psychologów    o   orientacji        

psychoanalitycznej  jest  pytanie  o  to, co wpływa na aktualne   zachowania  jednostki  ?   

Poszukują oni podświadomych motywów    instynktów,  urazów,  lęków,  nabytych  w  

dzieciństwie  czy  w     okresach   późniejszych,   wychodząc   z   założenia,   że    ich     

wyjaśnienie,  przeniesienie  w  obszar świadomości będzie miało      skutki    terapeutyczne,    

wyzwalające.    Dla   behawiorystów        najważniejsze  jest  zachowanie  jednostki i jego 

modyfikacja w    trakcie  leczenia, uwzględniająca powiązania rodzinne o tyle, o    ile   

wynikały   one   ze   zgłaszanych  objawów.  Również  dla      psychologów zorientowanych 

humanistycznie rodzina była w pewnym    tle  wobec  problemów  zgłaszającej  się  osoby,  w 

centrum ich     uwagi   były  perspektywy   jednostki  w  doskonaleniu  się,  w       osiągnięciu  

pełni  ludzkich  możliwości.  Jednostkowy  pacjent       /klient/,   jego   problemy,   interakcje   

z   innymi,  sposób    postrzegania świata, emocje, itd. były zawsze najważniejsze  dla    

terapeutów  zorientowanych tradycyjnie. Nie tyle czyniąc z tego      zarzut,   co   wskazując   

na   niedoskonałość  takiego  ujęcia      orientacja  systemowa  proponuje inny, szerszy sposób 

ujmowania       jednostki,  stawia  pytania  nie tylko o to, w jaki sposób inni       wpływają  na  

osobę,  ale  także w jaki sposób zachowania danej   osoby  wpływają  na  innych  w  danej  

grupie rodzinnej, klasie     szkolnej,  środowisku  pracy,  itd.  Wiąże się to z podstawowym     

epistemologicznym   założeniem,  że  jednostka  jest  elementem     licznych  systemów i 

podsystemów, podlegającą określonym z tego     tytułu  uwarunkowaniom,  których pomijanie 

musi czynić poznanie     niedoskonałym.  

               Według  L.v.Bertalanffy'ego   „System można zdefiniować jako   zbiór  elementów 

pozostających ze sobą we wzajemnych relacjach”  (1984,s.86).  Nie  każda  całość  składająca 

się    z  określonych    elementów  jest  systemem,  potrzebne  do  tego  jest  wzajemne       

powiązanie i uporządkowanie elementów wchodzących w jego skład.   Sprawą      otwartą   

pozostają   więc   kryteria   wyodrębniające       poszczególne  systemy, powstało tu kilka 

różnych typologii /np.      Bouldinga, 1956; Bojarskiego, 1984; za: Radochoński,1987/.  

 

a) Zasada całości 

 

               Badacze    wyróżnili kilka naczelnych zasad charakteryzujących systemy. 

Wzmiankowana powyżej   tzw. „zasada całości” głosi, że   system  to  coś  więcej  niż  suma  

elementów,  nie każdy zbiór    elementów  jest  systemem,  np. systemem jest rodzina czy 

klasa   szkolna,   ale   nie  przypadkowa  grupa   ludzi   stojąca   na     przystanku 

autobusowym. Rodzina jako całość stanowi inną jakość  niż  poszczególni  jej  członkowie,  

jest  niezależnym  układem      charakteryzującym      się      każdorazowo      specyficznymi,         

niepowtarzalnymi  prawami,  dynamiką,  strukturą, itd.   Tym samym    oddzielne  poznanie 

poszczególnych osób wchodzących w jej skład        nie  jest  jeszcze poznaniem rodziny jako 

takiej. 

        

b) Sprzężenia zwrotne, homeostaza, ekwifinalizm 

 

               Jedna     z     najbardziej   charakterystycznych  dla  koncepcji   systemowej  zasada   

‘sprzężeń  zwrotnych’  chyba w największym  stopniu  przyczyniła się  -  zarówno w praktyce 

terapeutycznej,     jak  i w teorii  -  do zmiany myślenia zarówno o jednostce, jak     i  o  

rodzinie.  Oznacza  ona,  że jakakolwiek zmiana dotycząca     któregoś  z  elementów  

systemu  wpływa  na  inne  elementy,          i     odwrotnie .  Zachowanie  męża  wpływa  na 

zachowanie  żony i vice   versa.    Jej   choroba   dezorganizuje   rutynowe   zachowania      

domowników,  a  ich  stosunek do choroby rzutuje na przeżywanie     tejże  przez  chorą,  itp.  

Sprzężenia zwrotne są wielostronne,     często  subtelnie skomplikowane i trudne do 

uchwycenia, tak dla      obserwatora  zewnętrznego,  jak  i  dla samych członków  rodziny       

ponieważ  obejmować  mogą  zarówno  wzajemną  percepcję,  jak i     emocje, komunikację, 

potrzeby, a więc wszystko to, co częściowo      bywa   nieświadome.   W   bezpośredni  

sposób  powiązane  są  z        homeostazą systemu rodzinnego.  

 mąż 

    żona 

 

 

Rys.1. Podstawowy schemat sprzężenia zwrotnego

 

 

               Do   rodziny,   która   jest   systemem  otwartym  napływają    nieustannie   liczne  

bodźce  z  otoczenia.  Ich  nadmiar  może   stanowić zagrożenie dla równowagi systemu, 

prowadzić do chaosu.     Sprzężenia  zwrotne  ujemne  przeciwdziałają  zmianom, spełniają     

rolę  stabilizatorów,  bronią  przed dezintegracją, ale z kolei    ich dominacja w dynamice 

życia rodzinnego działa niekorzystnie,      prowadzi  do  usztywnienia  systemu i zaburzenia 

jego zdolności      adaptacyjnych.  Sprzężenia dodatnie powodują  zmiany  w  systemie,      

adaptację  nowych  informacji, modyfikację dotychczasowych ról. Dla  systemu  rodzinnego  

w  zakresie jego relacji z otoczeniem    najbardziej  pożądana jest odpowiednia równowaga 

funkcjonowania      sprzężeń ujemnych i dodatnich, zapewnia ona właściwą homeostazę        

między rodziną a środowiskiem. Oczywiście równowaga ta nie jest       czymś  co  rodzina 

może osiągnąć raz na zawsze i na stałe, jest        procesem zachodzącym nieustannie. 

Założenie, że  rodzina ciągle     zabiega  o  zachowywanie  równowagi  zarówno  wewnątrz 

własnego      systemu, jak i na zewnątrz, w relacji do środowiska jest jednym     z  

podstawowych paradygmatów systemowego podejścia do  rodziny.       Sposób  dochodzenia  

do równowagi wewnętrznej w ramach własnego       systemu / i podsystemów/, jak i  w relacji 

do otoczenia stanowi        zresztą  kluczowy  problem  psychoterapii rodzinnej, bowiem jak        

wspomniano   utrata   przez   rodzinę   adekwatnych   zdolności         adaptacyjnych /np. przez 

nadmierną dominację sprzężeń ujemnych/      prowadzić  może  do patologii. Rozwinięcie 

tego istotnego wątku     nastąpi w dalszej części pracy przy okazji prezentowania Modelu    

Kołowego Olsona. 

            Zasada      ekwifinalizmu      ma    szczególnie  istotne  znaczenie        praktyczne,  w 

aspekcie  terapeutycznym. Oznacza ona założenie,     że   efekt  końcowy  może   być  

osiągnięty  na  wiele  różnych      sposobów.  Ekwifinalność odnosi się zarówno do relacji 

wewnątrz      systemu,  jak i do jego poznania. Zadawniony konflikt małżeński              może  

ponownie zaognić się na skutek wielu różnych czynników, z          kolei   jego   poznanie   

przez  terapeutę  nie  musi  oznaczać       studiowania  całej  życiowej  przeszłości  danej  

pary. Uznanie      zasady   ekwifinalizmu   implikuje    konieczność    elastycznego       

prowadzenia    psychoterapii,    rezygnację   z   dogmatycznego          przywiązania  terapeuty  

do  celów i środków   uznawanych przez        niego za najlepsze.  

 

c/ Granice, przymierza, koalicje 

 

            Każdy   system  posiada  swoje  granice  wyróżniające  go  z    otoczenia,  podobnie  

jest  w  przypadku  rodziny. Granice zbyt    mocne  powodują utrudniony przepływ informacji 

pomiędzy rodziną        a      środowiskiem,  na  ogół  charakterystyczne  są    dla    rodzin      

sztywnych,  bardzo  zhierarchizowanych, często ksenofobicznych,      o    tendencjach   

lękowych.   Z   kolei   granice   nadmiernie       przepuszczalne zagrażają rozmyciu tożsamości 

rodziny, występują          w    rodzinach    słabo zhierarchizowanych, o luźnej  strukturze,  na        

ogół    słabym poczuciu wzajemnej więzi. Za najbardziej optymalne     uważa  się  granice   

zapewniające  członkom  rodziny  poczucie       rodzinnej  wspólnoty  i  jedności,  tożsamości,  

a jednocześnie              umożliwiające  adekwatne  i  elastyczne przystosowywanie się  do      

nowych  sytuacji,  zadań  i  stresów  wynikających  z relacji z      otoczeniem. 

               Niezależnie od granic zewnętrznych oddzielających rodzinę od    otoczenia,  

występują  także  granice  wewnętrzne, wyróżniające     różne  podsystemy  danego  systemu  

rodzinnego, np. mąż - żona,      ojciec  -  syn,  matka  - córki, dziadkowie - wnuki w rodzinach  

wielopokoleniowych,  itd. Każdy członek rodziny może być / i na       ogół  jest/  uczestnikiem  

wielu  podsystemów.  Jeśli  członków    danego  podsystemu  łączy silna wzajemna więź, ale 

jednocześnie      nie  zamykają  się oni na innych - mówi się o przymierzu, jeśli     natomiast 

jest to więź nakierowana na realizację  własnych celów        kosztem  innych    /  bądź 

przeciwko innym/  - wtedy mówi się o    koalicji.  

               Przymierza   i   koalicje   zaliczane   są   do  najczęściej       występujących  struktur  

systemu rodzinnego, do których na ogół        wlicza się także liczne  role rodzinne. Oprócz ról 

wynikających       z  naturalnej  pozycji  w  rodzinie, tj. roli ojca, żony, syna,        dziadka,   

itd.,  istotne  są   role  psychologiczne,  na  ogół       pełnione  w sposób mało świadomy /lub 

w ogóle nie uświadamiany/       jak np. rola  ‘głowy rodziny’,  ‘wiecznie chorego’,  

‘wiecznego dziecka’, czy ‘kozła ofiarnego’. Z punktu widzenia psychoterapii jedną  z  

kluczowych  jest rola ‘identyfikowanego pacjenta’, to    jest  członka  systemu  chorego 

niejako  'oficjalnie', z którym      rodzina  zgłasza  się  po  pomoc.  [Na marginesie zaznaczmy, 

że     klasyczne    już    prace    Bowena   /1960/   nad   pacjentami         schizofrenicznymi, 

czy doświadczenia Zespołu Mediolańskiego nad        anoreksją    wyraźnie  wskazują  na  

zaburzenia  nie tylko jednej        osoby,  ale  całego  systemu  rodzinnego].  Podkreśla  się,  że       

komplementarność   ról   rodzinnych    wielokrotnie  decydująco          kształtuje strukturę 

rodziny np. jeśli żona jest submisyjna, to    otwiera  przestrzeń  do  rozwoju dominacji męża, 

odpowiedzią na  brak  odpowiedzialności u jednej osoby jest nadodpowiedzialność       

drugiej,  na  nadopiekuńczość  wejście  w  rolę  chorego,  itp.      Zależności  te,  tworzące  

określony  zestaw naczyń połączonych       często  w decydujący sposób rzutują na 

możliwości zmian systemu       rodzinnego  i  perspektywy terapii. Na ogół jakakolwiek 

istotna        zmiana  jednego  elementu systemu nie jest możliwa bez zmiany -      czy wręcz 

przyzwolenia  -  innych członków rodziny. Mechanizmem       tym   najczęściej   tłumaczy   

się  zjawisko  oporu  w  terapii        rodzinnej,  do jego zrozumienia w dużym stopniu 

przyczyniły się     doświadczenia  Szkoły  Mediolańskiej  (M.Selvini  - Palazzoli i     inni, 

1978 ). 

 

 

 

 

2. Komunikacja 

 

               Procesy  komunikacji  w    istotny  sposób  określają jakość  życia     rodzinnego.   

Oczywiście   problematyka   komunikacji     dotyczy                wszystkich   rodzajów   relacji   

międzyludzkich,   stała   się        praktycznie  dziedziną  odrębnych  badań   ( Watzlawick i 

inni,       1967;  Nęcki,  1989;  Grzesiuk,  Trzebińska,  1978),  centralną    płaszczyzną  terapii  

w  niektórych  szkołach  np.  w  analizie     transakcyjnej (Berne, 1964; Harris, 1973).  

               Podstawowy      schemat    komunikacyjny    zawiera    następujące                  elementy 

(Grzesiuk, Trzebińska, 1978, s.15): 

 

                                             kodowanie                           przekazywanie                                    odkodowanie         wiadomość       interpretacja 

 

               intencja   wiadomość               sygnał                    sygnału                                                                        odtworzona 

 

               ----------------------------------nadawanie--------------------------------------------------------------------------- odbieranie----------------------- 

 

 

 

               Powyższy  model ma charakter linearny, niemniej ilustruje on    jak  wiele  

czynników bierze udział w komunikacji, pomimo, że w   tej formie nie uwzględnia on 

sprzężenia zwrotnego. 

                  Wyjściowym   aktem   komunikacji   jest   autoprezentacja      dokonywana  przez 

osobę A, inicjującą komunikację. W odpowiedzi   osoba  A  może  się spotkać z akceptacją 

bądź odrzuceniem, przy        czym   uwzględnić   trzeba,   że   cały  czas  może  występowąć       

sprzeczność  w  sygnałach przesyłanych werbalnie i niewerbalnie      (przez  jedną  bądź  obie  

strony komunikacji). Według Grzesiuk     (1980)  sytuacja,  w  których  osoba  inicjująca  

komunikację w     odpowiedzi  otrzymuje  brak  potwierdzenia  odbioru lub sygnały       

wieloznaczne,  działa  zakłócająco na rozwój jednostki. Pojęcie       sprzężenia  zwrotnego  w  

komunikacji  jako pierwszy wprowadził      Watzlawick  (1967). Wynika ono z faktu, że 

każdy komunikat jest      zarówno: 

               - reakcją na poprzednie zachowanie partnera, 

               - bodźcem dla kolejnego zachowania partnera, 

               - wzmocnieniem jego poprzedniego komunikacyjnego zachowania. 

 

               Sekwencja  ta  niweluje  sensowność rozpatrywania komunikacji i       zachowań  

członków  rodziny w aspekcie przyczynowo - skutkowym,    wprowadzanym przez nich na 

ogół arbitralnie. 

                Poprawna  komunikacja  cechuje  się  spójnością  przekazu          werbalnego    i    

niewerbalnego,   szczerością,   otwartością,               umiejętnością  okazywania  własnych 

uczuć bez obrażania innych,         bezpośredniością, zdolnością do słuchania innych. Znaczącą 

rolę             odgrywa  także  środowisko  w  jakim  żyje  jednostka, uznające      wzajemną  

autoprezentację.  Braun  -  Gałkowska  podkreśla rolę        empatii    i    'przezroczystości' dla 

dobrej komunikacji małżeńskiej        /a  więc  i  rodzinnej/ przy czym przez przezroczystość 

rozumie       „otwartość  polegającą  na zgodności tego, co się mówi, z tym ,   

co  się  przeżywa, daniu się poznać, pokazaniu się takim, jakim         się  jest, co się odczuwa i 

czego oczekuje /.../” (1985, s.40).  

            Wydaje    się,  że  ten sam czynnik inni określają   jako  otwartość            

(Niebrzydowski,  1990; Płaszczyński, 1993). Analizując czynniki  sprzyjające   

przekazywaniu   informacji  zwrotnych  w  diadach              małżeńskich Płaszczyński zalicza 

do nich te, które: 

              -”wskazują konkretne zachowania odbiorcy, 

               - określają uczucia wywołane przez ich zachowanie, 

               -   uwzględniają   zarówno   negatywne,   jak   i  pozytywne              konsekwencje 

reakcji odbiorcy, 

               -  są  adresowane  bezpośrednio  do  odbiorcy  oraz  dotyczą              własnych 

reakcji, 

              -    są    przekazywane    bezpośrednio    po    wystąpieniu       nieodpowiedniego 

zachowania, 

               -  dotyczą  tych  właściwości, które  odbiorca jest w stanie      zmienić” (1993, s.32). 

               Oczywiście  od  tak  zarysowanego  ideału  w  praktyce życia             rodzinnego  

dochodzi  do licznych odstępstw. Członkowie rodziny             porozumiewają  się  często   'na  

skróty',  używając    licznych,                    właściwych   tylko   dla   danej   rodziny  haseł,  

odnośników,              monosylab,  co  wcale  nie  musi oznaczać, że porozumiewają się    złe.    

 Każda    rodzina    tworzy    specyficzny    dla    siebie    system                            komunikacji,  

powiązany  z systemem wartości, postaw, potrzeb         i          emocji  zarówno  wobec  

świata,  jak  i  wzajemnie wobec innych    członków  rodziny.  Każda osoba   ma swoje 

wyobrażenie rodziny,      jej  celów,  norm, struktury; wyobrażenia  te  ,  w  mniejszym    czy           

większym   stopniu,  są  wspólne,  uwzględniane  przez  innych.          Powstaje  specyficzna  

'epistemologia  rodzinna', wpływająca na           poczucie  tożsamości  jej członków, obraz 

siebie, obraz innych,          typowe   zachowania,   strukturę   rodziny.  Niemniej  zagrożeń        

poprawnej  komunikacji  istnieje  bardzo  wiele, są przedmiotem        badań    wielu 

subdyscyplin psychologii. Rozwinięcie tego wątku w          aspekcie  komunikacji  rodzinnej  

nastąpi  w części poświęconej      rodzinom alkoholowym. W tym miejscu warto jednak 

zasygnalizować        niektóre  zjawiska i czynniki zaliczane do zagrożeń komunikacji        z   

poziomu  procesów  poznawczych  jednostki.  Są    to    procesy        atrybucji,        mechanizmy   

ingracjacji,   dysonans   poznawczy,           zdolności jednostki do opisywania obiektów, do 

metakomunikacji.                Na    procesy  komunikacji  rzutuje  zdolność  do  przyjmowania i      

reagowania  na  informacje  zwrotne, ale i zbieżność między   „ja   realnym”  a  „ja idealnym” 

/Kozielecki, 1986/. Powyższa  -  mocno  skrótowa  -  lista  zmiennych  i mechanizmów, które 

wpływają na       procesy   komunikacji   pokazuje,   że    jest    to    wymiar    życia         

jednostkowego,  rodzinnego i społecznego, który w najściślejszy        sposób  powiązany jest 

z istotą funkcjonowania człowieka. Z tej  perspektywy  umiejętność  poprawnej  komunikacji  

jawi się jako        trudna sztuka, spotykana w życiu raczej na zasadach wyjątku niż      reguły. 

               Komunikacji    jako    takiej  nie  można sztucznie wyodrębniać od             innych   

aspektów   życia   rodzinnego.  Jest  ona  immanentnie              powiązana  ze  strukturą  

rodziny,  granicami,  powstawaniem  i              funkcjonowaniem  norm,  mechanizmami  

homeostatycznymi,  itd.     W      aspekcie  komunikacji  :  „Rodzina  jest  dynamicznym  

systemem informacyjnym, a rolę regulatorów pełnią  wzajemnie  przekazywane        

komunikaty”   (Grzesiuk,  1980,  s.380).  Jeśli,  jak  twierdzi    Watzlawick (1967), 

niemożliwe jest niekomunikowanie  się (czyli   wszystkie   zachowania   są  komunikacją),  to  

jej  zaburzenia    prowadzić   muszą   do   funkcjonalnych,  bądź  strukturalnych,       zaburzeń 

całego systemu rodzinnego. 

 

*** 

 

               Dla  systemowego  ujęcia  rodziny charakterystyczne jest jej   postrzeganie   przede  

wszystkim  w  kategoriach  procesu, jak   systemu   ukierunkowanego  na  poszukiwanie  

równowagi  zarówno    wewnątrz siebie, jak w relacji do otoczenia.  Ten  aspekt  systemu       

rodzinnego  podkreśla np. M.Braun - Gałkowska (1992) definiując    rodzinę   „jako system 

interakcji”.  Z kolei R.Praszkier (1992)    definiuje  tzw.  „normalny”  czy  „zdrowy” system 

rodzinny jako   taki, w którym: 

               -  „istnieją  jasne  i  zdecydowane  granice  między  nim  a      otoczeniem, 

               -  subsystemy są jednoznacznie wyodrębione,  

               -   struktura  /normy,  role,  hierarchia/  jest  otwarta  i     czytelna, 

               -  możliwa jest otwarta wymiana ze środowiskiem, 

               -    istnieje    elastyczna  zdolność przystosowania się do zmian     zewnętrznych                       

lub  wewnętrznych  oraz  zdolność  do pokonywania      kryzysów, 

               -   epistemologia  rodzinna  jest  jawna,  otwarta  na  nowe              informacje,  

konstruowana  wspólnie  przez  wszystkich członków    rodziny, 

               -   istnieje charakterystyczna dla danej rodziny, harmonijna        równowaga między 

relacją wspólnoty a relacją wymiany ” /s.46/. 

               Użycie  cudzysłowu  do  określeń  „normalny” i „zdrowy” jest   zabiegiem  

celowym,  związanym  z  wieloznacznością tych pojęć,    które  były  wielokrotnie  

dyskutowane  na  gruncie psychologii       (por. S.Jourard,   1963).  Niemniej dokonane przez 

Praszkiera     określenie   z  tej  perspektywy  najważniejszych    cech    dobrze         

funkcjonującego  systemu  rodzinnego jest zabiegiem potrzebnym,             zwłaszcza  w  

kontekście  wszelkich  rozważań  porównawczych, a             takie przeprowadzane będą w 

dalszej części tej pracy w aspekcie    rodzin  z  problemem  alkoholowym.  Zwróćmy  uwagę,  

jak  mocno              badacze  zajmujący  się  tą  problematyką podkreślają znaczenie         dla  

dobrego  funkcjonowania  rodziny cech takich jak otwartość             systemu rodzinnego, jego 

elastyczność, umiejętności asymilowania    się  do nowych sytuacji, zdolność wewnętrznego 

przekształcania.   Rozważania te  kontynuowane  będą  w dalszej części pracy przy       okazji    

postawienia    hipotez    roboczych   i   prezentacji    zastosowanych metod.  

 

*** 

Niniejsza  praca  w  swej zasadniczej części   metodologicznej           oparta  została  

na  Modelu  Kołowym D.Olsona i skonstruowanych        przez  niego  kwestionariuszach   do 

badania rodziny.  To model     stosunkowo  nowy,  w Polsce mało znany, a wydaje się, że jest 

w         tej   chwili   najbardziej  kompleksowym  narzędziem  do  badań         opartych na 

założeniach systemowych. Przed postawieniem hipotez     badawczych konieczna jest więc 

prezentacja podstawowych założeń        Modelu, co nastąpi w następnym  rozdziale. 

 

 

 

 

 

3.Rodzina w Modelu Kołowym D.Olsona 

 

               Problematyka    rodziny,    jak   każda   stosunkowo   młoda              specjalizacja,   

dynamicznie   ewoluuje.  Siłą  rzeczy  badacze          opierający  się o systemowe widzenie 

rodziny różnie akcentowali        najistotniejsze  cechy  systemu  rodzinnego.  N.Ackerman 

(1958)   ujmował rodzinę przede wszystkim  przez pryzmat ról społecznych      pełnionych  

przez  jej  członków.  Stawiał  pytania o to, co to  znaczy  być  mężem,  ojcem,  żoną,  matką, 

itd. , jak przebiega proces  kształtownania  się  tożsamości w roli i co go zakłóca. Teoretycy  

komunikacji  postrzegali rodzinę jako sieć  wzajemnie              powiązanych    komunikatów.    

D.Jackson    (1957)   podkreślał           interakcyjność  systemu  rodzinnego,  który  poprzez 

nieustanną              wymianę      komunikatów      dąży      do    utrzymywania    homeostazy,    w           

komunikacji  akcentował  jej  aspekt poznawczy. Z kolei J.Haley     (1963)  ujmował  

komunikację   jako  formę przewartościowywania      rodzinnej  hierarchii,  zaś  V.Satir  w  

zaburzeniach wyrażania        sfery  uczuciowej  widziała  przyczyny rodzinnej patologii (za:        

B.Tryjarska,  1987).  M.Bowen (1960) wniósł do teorii badań  nad                rodziną opis 

„niezróżnicowanego zbiorowego ego”, tj. nadmiernie          silnych          związków     

emocjonalnych     członków    rodziny,           uniemożliwiających                właściwą      

indywidualizację      i             zniekształcających   poczucie   tożsamości.  S.Minuchin  (1975)       

wnikliwie  opisał  strukturę  rodziny,   a  pojęcia  takie  jak         granice  systemu  rodzinnego, 

subsystemy, przymierza, koalicje,       stały się trwałym elementem języka tej dyscypliny. 

 

               Próbę  integracji  koncepcji  wywodzących  się  z  podejścia   systemowego  w  

jeden spójny model podjęli  D.Olson, C.Russel  i  D.Sprenkle  (1979,  1983)  z  Uniwersytetu  

Minnesota.  D.Olson   postawił    przed    sobą  ambitne  zadanie  opisania  podstawowych     

wymiarów   rodziny, które byłyby wspólne dla większości teorii. W efekcie wyróżnił 3 

zasadnicze wymiary systemu rodzinnego: 

               - spójność - /cohesion/, 

               - adaptacyjność /zmianę/ - /adaptability/, 

               - komunikację - /communication/.

1

 

                                                 

1

 

Model   Kołowy   Olsona   był   na    gruncie   polskim zasygnalizowany  po  raz  pierwszy  przez E.Stompór 

(1983), zaś  szeroko      został  przedstawiony  przez M.Radochońskiego (1987), wnikliwą  metodologiczną 
weryfikację Modelu przeprowadził także M.Zwoliński  (1992r.),  który zmienił nieco polskie tłumaczenia            
terminów angielskich. Nie wnikając w lingwistyczne dysputy oraz  by  nie  powiększać  terminologicznego  
zamieszania    w  pracy przyjęte     zostały     określenia      zaproponowane    przez M.Radochońskiego  i  w  
jego tłumaczeniu cytowane są podstawowe definicje (zob. M. Radochoński, 1987). 
 

               Spójność   rodziny  Olson  określa  jako  „więź  emocjonalną   łączącą  wzajemnie  

członków rodziny oraz stopień indywidualnej  autonomii    jakiego    doświadczają” (D.Olson,   

H.McCubbin,   1982r.,s. 49,   za:   M.Radochoński,  1987,  s.48).  Wymiar  ten  /podobnie  jak  

adaptacyjność/  stanowi  pod względem nasilenia  kontinuum , w którym autorzy wyróżnili 4 

poziomy: 

               - luźny /disengaged/ - poziom spójności bardzo niski, 

               - odseparowane /separated/ - poziom niski do umiarkowanego, 

               - połączone /connected/ - poziom umiarkowany do wysokiego, 

               - zwarte /enmeshed/ - spójność bardzo wysoka. 

               Systemy   luźne   charakteryzują  się  bardzo  słabą  więzią   emocjonalną   członków  

rodziny,  słabymi  koalicjami.  Granice  pokoleniowe  są  sztywne,  granice  wewnętrzne  

zamnknięte, zaś granice  zewnętrzne otwarte. Przestrzeń prywatna poszczególnych osób  jest   

powiększana,  zarówno  w aspekcie fizycznym, jak i emocjonalnym,   czas   przebywania   

poza   domem   maksymalnie   wydłużany.  Rodzina  ma  mało  wspólnych  przyjaciół,  

dominują  indywidualni. Większość decyzji jest podejmowana indywidualnie,  

taki  sam  charakter  ma  sposób  organizowania   wypoczynku  i  zainteresowania.   

Systemy   odseparowane  cechują    częściowo  otwarte  granice   zewnętrzne i 

wewnętrzne oraz wyraźne granice międzypokoleniowe. Występuje wyraźna koalicja 

małżeńska. Przestrzeń prywatna jest podtrzymywana, choć następuje otwarcie także na 

przestrzeń rodzinną; liczy się czas spędzony samemu, jak i wspólnie. Utrzymywane są 

kontakty także z przyjaciółmi indywidualnie, nieliczne dotyczą całej rodziny. Dominuje 

aktywność indywidualna, choć występują także spontaniczne zajęcia rodzinne.  

Więź   emocjonalna  pomiędzy  osobami  jest  słaba  w  kierunku  umiarkowanej.  

Występuje wyraźna koalicja małżeńska. Przestrzeń prywatna  jest  podtrzymywana, choć 

następuje otwarcie także na  przestrzeń  rodzinną;  liczy  się  czas  spędzany samemu, jak i  

wspólnie.   Utrzymywane   są   kontakty   tak  z  przyjaciółmi  indywidualnymi,  jak  i  całej  

rodziny. Większość decyzji jest podejmowana  indywidualnie,  nieliczne  dotyczą    całej 

rodziny. Dominuje   aktywność   indywidualna,   choć      występują      także   spontaniczne 

zajęcia rodzinne. Więź emocjonalna pomiędzy poszczególnymi osobami w systemach 

połączonych  jest  umiarkowana do silnej. Granice wewnętrzne są  otwarte,    częściowo  

również  granice zewnętrzne. Utrzymują się wyraźne  granice  międzypokoleniowe. Koalicja 

małżeńska jest na ogół   silna,  przestrzeń  rodzinna  jest  powiększana  kosztem  przestrzeni  

prywatnej.  W  pierwszym  rzędzie  liczy  się czas spędzany  razem,  czas  spędzany 

indywidualnie jest dozwolony z ważnych   powodów.   Są   utrzymywane   regularne   

kontakty  z  przyjaciółmi  rodziny,  liczba  przyjaciół    indywidualnych  jest  niewielka.     

Rodzina    jest    wciągnięta   w   indywidualne   zainteresowania   i   podejmowane  decyzje,  

których  większość   dotyczy  jej  spraw.  

               Systemy   zwarte  charakteryzują  się  bardzo  silną  więzią  emocjonalną   członków  

rodziny.  Granice  międzypokoleniowe  i  wewnętrzne   są  zatarte,  zaś  granice  zewnętrzne  

zamknięte.  Występują koalicje rodzice - dzieci. Praktycznie brak prywatnej przestrzeni  i  

czasu, dominuje czas spędzany razem. Przyjaciół indywidualnych  jest  bardzo  mało,  

dominują przyjaciele całej rodziny  widziani  razem. Zarówno zainteresowania, jak i sposób 

organizowania   wypoczynku  mają  charakter  wspólny,  to  samo  dotyczy  sposobów 

podejmowania decyzji.  

               D.  Olson    twierdzi,    że  najbardziej optymalne dla poprawnego funkcjonowania   

rodziny   są      dwa      systemy      pośrednie,  tj.  odseparowany  i  połączony,  zaś  skrajne  

poziomy spójności są niekorzystne  dla rodziny i wiążą się z określonymi trudnościami    

przez  nią  przeżywanymi. W przypadku systemów luźnych oznaczać to  będzie  nadmierną 

atomizację rodziny / 'każdy chodzi swoimi ścieżkami'/,   brak  wzajemnych  powiązań,  co  

przynosić  może  deficyt  poczucia  bezpieczeństwa. Z kolei w systemach zwartych zagrożone  

jest  proces  indywidualizacji  jednostki, nadmierna syntoniczność rodziny zniekształca 

rozwój wewnętrznej autonomii i poczucia tożsamości. 

Drugi   zasadniczy  wymiar  rodziny   adaptacyjność  oznacza „zdolność  systemu  

małżeńskiego  lub rodzinnego do zmiany swej struktury  władzy,  układu  ról  i zasad  w 

odpowiedzi na stres rozwojowy lub sytuacyjny” (D.Olson, H.McCubbin, 1982, s.51. za: 

M.Radochoński,  1987,  s.50).  Obejmuje on informacje dotyczące sposobów  i  struktury  

władzy w rodzinie, możliwości wyrażania opinii,  negocjacji,  płynności  ról,  występujących  

zasad czy sprzężeń  zwrotnych.  Wyodrębnienie  przez  Olsona tego wymiaru wywołało  

znacznie  więcej  dyskusji niż w przypadku spójności, lecz jak zauważa M.Zwoliński (1992, 

s.20) Olson wychodzi z nich obronną  ręką,  przy czym w wyniku tych dyskusji zaakcentował 

w swym  rozumieniu adaptacyjności wątek zdolności do zmiany a nie sprawnego 

funkcjonowania systemu. 

               Analogicznie   jak  w  przypadku  spójności  autorzy  Modelu  wyróżnili 4 poziomy 

adaptacyjności: 

               -   systemy  chaotyczne  /chaotic/  -  adaptacyjność  bardzo  wysoka, 

               -      systemy    elastyczne    /flexible/    -  poziom  adaptacyjności wysoki do 

umiarkowanego, 

               -      systemy      ustrukturalizowane   /structured/   -   poziom   umiarkowany do 

niskiego, 

               -  systemy  sztywne  /rigid/  - poziom adaptacyjności bardzo niski. 

Systemy  chaotyczne charakteryzują się brakiem kierownictwa, pasywno  -  

agresywnymi  stylami  wyrażania opinii, brakiem lub bardzo   łagodną   dyscypliną.   

Prowadzone    są        nieustanne      negocjacje,        przy      słabych   umiejętnościach   

rozwiązywania   problemów.   W  zakresie  pełnionych  ról  i  uznawanych  zasad  obserwuje  

się  dramatyczne  zmiany.  Przeważają zasady ukryte, kosztem  jawnych.  W  zakresie   

'sprzężeń  zwrotnych' dominują pętle pozytywne  czyli wywołujące zmiany w systemie, mało 

pętli negatywnych. 

W    systemach   elastycznych   występują  na  ogół  ogólnie  stanowcze   style  

wyrażania  opinii,  w  zakresie  sprawowania  kontroli  obserwuje  się    płynne  zmiany  

/egalitaryzm/. Sposób stanowienia dyscypliny jest na ogół demokratyczny, ze zmiennymi 

konsekwencjami.  Rodzina potrafi efektywnie negocjować i dobrze rozwiązywać problemy. 

Pełnione role są  płynnie wymieniane. Obok zmiany ról występują także zmiany zasad, z 

których większość ma charakter  ukryty,  często  zmiany  te  są wzajemnie wymuszane. 'Pętle' 

pozytywne występują częściej niż negatywne. 

W  systemach  ustrukturalizowanych  występuje  demokratyczny  styl  sprawowania  

kontroli,  ale  ze  stałym przywódcą. Zakres egzekwowania  dyscypliny  ma również charakter 

demokratyczny  o przewidywalnych  konsekwencjach.  Wyrażanie opinii jest na ogół 

stanowcze.  Podobnie  jak  w  systemach elastycznych tutaj także występują  dobre 

umiejętności w zakresie prowadzenia negocjacji i  rozwiązywania  problemów.  Role  są  

wymienne  w  częściowym  zakresie,  podobnie  rzadko następują zmiany zasad. Większość z 

nich  ma  charakter  jawny,  ich  zmiany  są na ogół wymuszane. 'Pętle' negatywne występują 

częściej niż pozytywne. 

Systemy  sztywne  cechują się autorytatywnym kierownictwem i nadmiernie  surową  

dyscypliną.  Wyrażanie  opinii  ma  na ogół charakter   pasywno  -  agresywny.  Rodzina  

sztywna  ma  słabe  umiejętności rozwiązywania problemów, negocjacje  są prowadzone  

w  bardzo  ograniczonym  zakresie.   Role  są pełnione w sposób sztywny i stereotypowy, to 

samo dotyczy zasad. Większość z nich ma charakter jawny, są one rygorystycznie 

egzekwowane. Dominują ‘pętle’ negatywne, mało pozytywnych. 

Analogicznie   jak  w  przypadku  spójności  dla  poprawnego  funkcjonowania  

rodziny pożądana jest adaptacyjność na poziomie dwóch   środkowych   systemów.   Systemy   

skrajne  w  zakresie  adaptacyjności  -  sztywne  i chaotyczne - charakterystyczne są dla  

rodzin przeżywających określone trudności w radzeniu sobie z życiowymi kłopotami. 

Kombinacja  4 poziomów spójności i 4 poziomów adaptacyjności pozwala na 

wyodrębnienie 16 typów rodzin, przedstawionych przez Olsona  w  postaci  tzw.  Modelu  

Kołowego / Circumplex Model/, który przedstawia Rys.2.: 

Trzeci  podstawowy  wymiar  systemu rodzinnego - komunikacja pełni  w zasadzie 

rolę pomocniczą w kształtowaniu się spójności i   adaptacyjności.   Mimo   stworzenia  

narzędzia  do  pomiaru  komunikacji  - Skali Komunikowania się Rodziców z Dorastającymi  

Dziećmi,  Olson  zasadniczo  przyjmuje  za innymi (P.Wazlawick, J.Beavin, D.Jackson, 1967) 

wskaźniki dobrej komunikacji. 

Jak wynika z rysunku Model dzieli 16 typów rodzin ze względu na nasilenie spójności 

i adaptacyjności na 3 podtypy: 

               a/   rodziny   zrównoważone  -  cechujące  się  umiarkowanym  poziomem spójności 

i adaptacyjności /4 typy/, 

               b/  rodziny  pośrednie  -  skrajne  w  zakresie 1 wymiaru /8 typów/, 

               c/  rodziny skrajne - charakteryzujące się skrajnym poziomem w obu wymiarach /4 

typy/. 

Centralna hipoteza wyprowadzona z Modelu zakłada, że rodziny zrównoważone  będą 

funkcjonować bardziej adekwatnie niż rodziny skrajne  (D.Olson,  1982,  s.5;  D.Olson   i 

inni, 1983, s.72). Hipoteza  ta  zbudowana  jest  na  przypuszczeniu,  że  rodziny  skrajne  w 

obu wymiarach będą miały więcej trudności w radzeniu sobie   z   sytuacyjnym  i  

rozwojowym stresem.  

 

              niska                      SPÓJNOŚĆ  

       wysoka 

luźne

odseparowane

połączone

zwarte

 

 

 

             

Zrównoważone 

           Pośrednie                                          Skrajne 

Rys. 2.    Model  Kołowy  przedstawiający  szesnaście  typów systemów małżeńskich i rodzinnych (wg. Olsona i 

innych, 1985) 

 

Występują  tu  krzywoliniowe   zależności      pomiędzy   wymiarami  spójności  i  

adaptacyjności.   Oznacza  to,  że  zbyt  mało  lub  zbyt  dużo  spójności  czy adaptacyjności 

wpływa dysfunkcjonalnie na system rodzinny.  Przeciwnie  -  rodziny  będące  zdolne  do 

równowagi między tymi dwoma skrajnościami będą sobie radzić lepiej. Druga podstawowa  

hipoteza  Modelu  głosi,  że  rodziny  zrównoważone  dysponują większym repertuarem 

zachowań i większą zdolnością do zmiany niż rodziny skrajne (D.Olson i inni, 1983, s.73).   

A 
D 
A 
P 
T 
A 
C 
Y 
J 
N 
O 
Ś 
Ć

 

wysoka 

 
chaotyczne    

 
 
 
 
 
  

elastyczne 

 
 
 

ustruktyzo-

wane 

 
 
 
 
 
 
 

sztywne   

chaotyczne 
luźne 

chaotyczne 
       zwarte 

sztywno 
luźne 

    sztywno 
     zwarte 

sztywno 
odseparowane 

sztywno 
połączone 

  
chaotycznie 
odseparowa 
ne 

  
chaotycznie 
połączone 

elastycznie 
luźne 

elastycznie 
zwarte 

   elastycznie 
odseparowane 

  elastycznie 
  połączone 

   strukturalnie 
  odseparowane 

 strukturalnie 
połączone 

strukturalnie     
luźne 

   strukturalnie 
    zwarte 

niska 

Stworzenie  Modelu  implikowało potrzebę posiadania narzędzi do  mierzenia  tak 

określanej spójności i adaptacyjności. Olson odrzucił  istniejącą    Skalę    Środowiska  

Rodzinnego  Moosa jako słabo  korelującą z innymi miarami spójności i opracował własną  

skalę  'Family Adaptability and Cohesion Scales' - w skr. FACES /w  tłumaczeniu  polskim  

określona przez M.Radochońskiego jako 'Charakterystyka Rodziny'/. Skala FACES była 

kilkakrotnie przez Olsona  udoskonalana  w  kolejnych wersjach, w niniejszej pracy 

zastosowano   ostateczną   wersję  -  FACES  III,  jej  bliższa  charakterystyka  zawarta  jest  

w rozdziale poświęconym opisowi zastosowanych  metod. Równolegle do powstania skali 

FACES Olson ze   współpracownikami   opracowali   całą      baterię      narzędzi  

uzupełniających   -   Skalę   Komunikowania   się   Rodziców  z  Dorastającymi  Dziećmi,  

Skalę  Satysfakcji Rodzinnej,  F-COPES /Skalę Zmagania się z Kryzysem Rodzinnym/, Skalę 

Jakości Życia. Posłużyły  one  do  weryfikacji  badawczej podstawowych założeń Modelu. 

 

4. CHOROBA ALKOHOLOWA 

 

Etiologia  choroby  alkoholowej  nie  została przez naukę do dziś  jednoznacznie  

określona,  różnie też autorzy ujmują samą istotę   choroby.  Ciągle  dyskutowane  są  

podstawowe  pojęcia  „alkoholizm”,    „alkoholik”,   „uzależnienie   od   alkoholu”.   

Cz.Cekiera  (1995,s.9)  różne  formy nałogów takie jak palenie, uzależnienie lekowe, 

alkoholowe, narkomanię, kofeinizm, określa wspólnym  określeniem  „toksykomania” 

akcentującym zależność od środka  chemicznego  szkodzącego  jednostce.  W  podobnym 

duchu amerykańscy   autorzy  posługują  się  określeniem  „chemicznie  uzależnieni”   

(chemical   dependence,   drugs   dependence)  w  odniesieniu  nie  tylko  do narkomanów i 

lekomanów, ale również alkoholików  (Kissin,  Gross,  1968; Tarter, Sugerman, 1976). W 

dyskusji  tej  liczni autorzy zgadzają się tylko co do jednego, mianowicie  nikt nie 

kwestionuje  polietiologii choroby, reszta zaś  jest  przedmiotem  licznych kontrowersji, 

nawet to, na ile alkoholizm jest chorobą /choć wydaje się, że w ostatnich latach w  tej  kwestii  

nie ma większych sporów/. Trzeba w tym miejscu zaznaczyć   na   czym  polegają  różnice  

pomiędzy  tradycyjnym  określeniem  'alkoholizm' a nowszym 'uzależnienie od alkoholu'. W  

potocznym  rozumieniu  alkoholik to ktoś dla kogo nie ma już nadziei,  degenerat, osobnik 

skazany na życie koncentrujące się wyłącznie  wokół  picia.  Negatywne społeczne konotacje 

pojęcia 'alkoholik'   porównać   można   do   zakwestionowanego   przez   B.Zawadzkiego    

(1965)   społecznego   funkcjonowania  pojęcia   'psychopata'.   W   obu   wypadkach  zbyt  

mocny  jest  ładunek  determinizmu,  pewnego  fatum,  nieodwracalności patologicznych 

mechanizmów.  Systematyczny wzrost współczesnej wiedzy na temat alkoholizmu  neguje  

przede  wszystkim  to ostatnie przekonanie jakoby   była  to  'przypadłość'  nieodwracalna.  

Podobnie  jak  B.Zawadzki  podkreślał,  że cechy osobowości psychopatycznej nie są  

zasadniczo  uwarunkowane  genetycznie  /i  nie  można winić dzieci  za to, że rodzą się w 

środowisku sprzyjającym rozwojowi tego  typu  osobowości/,  tak  samo  nie  jest  

rozstrzygającym  obciążenie  dziedziczne  w  przypadku  choroby alkoholowej, zaś 

decydującym     jest    wpływ    czynników    środowiskowo    -     

psychologicznych.  W  miarę  przybywania badań nad alkoholizmem stracił  on  swą  

demoniczną maskę i współcześnie jawi się jako choroba,  i  jako  taki,  jak  każda  choroba,  

podatny jest na leczenie  /bez  wnikania  w  tym  miejscu  w  dyskusję na temat możliwości  i  

ograniczeń  terapii/.  W  związku  ze zmianami w spojrzeniu  na alkoholizm zaproponowano 

termin „uzależnienie od alkoholu”,  który  znacznie  lepiej  oddaje  jego  etiologiczne 

uwarunkowania  i  takim  też  terminem /zamiennie z określeniem „choroba  alkoholowa”/  

będę  zasadniczo  posługiwał  się w tej pracy  /a skrótowe określenie 'alkoholizm' używane 

będzie w tym  

kontekście/.  Analiza  etiologii  choroby  alkoholowej nie jest celem tej pracy, niemniej 

pewien przegląd podejść teoretycznych wydaje   się   wskazany   ze  względu  na  ich  

różnorodność  i  wieloaspektowość  samego  zjawiska,  obrazuje  to  także  skalę  trudności  

przed jakimi stają zarówno teoretycy, jak i praktycy zajmujący się leczeniem odwykowym. 

Poniższe wprowadzenie wydaje się    także  nieodzowne   w kontekście opisu  rodzin z 

problemem alkoholowym, czemu poświęcony będzie rozdział następny. 

Opisując  istotę  choroby  alkoholowej  autorzy  najczęściej  odwołują  się  do definicji 

Światowej Organizacji Zdrowia /WHO/ zamieszczonej w  IX wydaniu Międzynarodowej 

Klasyfikacji Chorób z  1977r.  która uzależnienie od alkoholu definiuje jako: „stan 

psychiczny,   a   zwykle  też  fizyczny,  powstający  w  wyniku  spożywania    alkoholu,    

charakteryzujący   się   określonymi   zachowaniami  i innymi reakcjami, wśród których 

zawsze znajduje się   przymus   spożywania   alkoholu  /występujący  stale  lub  okresowo/  w 

celu uzyskania określonych efektów psychicznych, a czasami  w celu uniknięcia przykrości 

związanych z jej brakiem. W tym syndromie tolerancja może lecz nie musi występować”  (za: 

M.M.Glatt,   1993).   Wskazując   na   kontrowersje  wynikłe  z  zastosowanego  terminu 

'zawsze' M.M.Glatt polemizuje z powyższą definicją  proponując  własną,  w  której akcentuje 

najczęściej jego   zdaniem   powtarzające      się   elementy   zależności      i      wyrządzanych  

przez  alkohol  szkód. Określa chorobę alkoholową jako:  „stan  zależności /psychologicznej 

i/lub fizjologicznej/ i/lub   skutki   /fizyczne,   psychologiczne,   społeczne   czy ekonomiczne/  

przynoszące  szkody  /sobie  lub innym/, wywołane przez  okresowe  lub  systematyczne 

picie” (Glatt, 1993, s.97). Większość  współczesnych  autorów definiujących uzależnienie od  

alkoholu,  podobnie jak Glatt, kładzie  akcent na jednostkowych i    interpersonalnych   

szkodach   ponoszonych   przez   osoby   uzależnione i ich otoczenie. 

 

a) FAZY CHOROBY ALKOHOLOWEJ 

 

Badaczem,  który  wniósł  niekwestionowany wkład do poznania mechanizmów   

choroby   alkoholowej   był  E.M.Jellinek,  który  wyróżnił   4   fazy   nałogu  alkoholowego:  

przedalkoholiczną,  wstępną, ostrą i przewlekłą (za: E.M.Jellinek, 1987; por. także 

T.Kulisiewicz, 1986).  

Faza przedalkoholiczna /alkoholizm typu alfa/ charakteryzuje się  piciem 

 

objawowym,  na  ogół  charakterystycznym dla danej kultury.  Nauka  ciągle  nie   daje 

jednoznacznej odpowiedzi na pytanie  jak  to  się  dzieje,  że    z  dwóch osób o podobnych 

warunkach,  wieku,  wadze ciała, itp., jednakowo dużo pijących, jeden  z  nich  zostaje  

alkoholikiem,  a drugi nie. Niemniej u przyszłych  alkoholików obserwuje się, że po wypiciu 

doznaje on szybko  jakiejś  ulgi. Dość szybko odkrywa on faktyczny związek między  

napięciami  życiowymi  a  poczuciem ich rozładowania po spożyciu  alkoholu.  W czasie 

mniej więcej od pół roku do 2 lat traci  zdolność   naturalnego   znoszenia  napięć  i szuka ulgi 

poprzez  alkohol  nawet  codziennie. Pije ukradkiem, po trochu, maskując  się  przed  

otoczeniem.  Następuje  stopniowy  wzrost  tolerancji  na  alkohol, tzn. konieczność picia 

coraz więcej by osiągnąć  stan  upojenia,  euforii  alkoholowej /powstają w tym okresie 

szkodliwe mity ‘'mocnej głowy’/. 

Początkiem drugiej fazy - wstępnej /alkoholizm typu beta/ są częste   ‘palimpsesty  

alkoholowe’  /luki  pamięciowe/ nawet po wypiciu  stosunkowo  niewielkich  ilości  alkoholu. 

Rozwija się picie   po  kryjomu,  alkohol  coraz  mocniej  pochłania  uwagę  jednostki,  np. w 

obawie czy na przyjęciu, na które się wybiera będzie  go  dostatecznie dużo, pije przed 

wyjściem. Pojawia się picie  z  chciwością,  duszkiem, towarzyszy temu poczucie winy, ale 

wszelkie rozmowy na temat alkoholu są ucinane. 

Początkiem  fazy  ostrej /alkoholizm typu gamma/ jest utrata  

kontroli nad ilością wypijanego alkoholu. Po wypiciu pierwszego kieliszka  pojawia  się  

reakcja łańcuchowa prowadząca do stanu głębokiego  upojenia  alkoholowego.  W  tej fazie 

chory rozwija liczne  mechanizmy  alibi  mające  usprawiedliwić  jego  picie,  zarówno  w  

oczach  własnych,  jak  i  najbliższego środowiska, szczególnie  rodziny. W przypisywaniu 

winy innym za swoje picie alkoholicy   osiągają  prawdziwe  mistrzostwo,  zaś  najbliższe  

osoby, głównie  żony bardzo łatwo obciążają się poczuciem winy z powodu  picia  męża  

/rozwija się  tzw. ko-alkoholizm, o którym szerzej  w  dalszych częściach pracy/. Pojawia się 

irracjonalna megalomania, często na przemian z zachowaniami agresywnymi, zaś po  nich  

rodzą  się wyrzuty sumienia. Osoba już uzależniona, w pełnym   znaczeniu   tego   słowa,   

podejmuje  okresowe  próby  abstynencji,  zwykle  zakończone klęską. Mogą występować 

liczne zmiany  pracy,  gdyż  poszukiwana  jest  taka  praca, która nie przeszkadzałaby    w    

piciu.   Następuje   stopniowa   utrata   zainteresowania  światem  zewnętrznym,  stosunki  z  

ludźmi  są  interpretowane  błędnie, czemu towarzyszy roztkliwianie się nad sobą.  Zmieniają  

się  stosunki z rodziną, alkoholik żywi wobec niej  liczne  urazy,  mogą  pojawić  się  urojenia 

niewierności małżeńskiej,  tym bardziej , że popęd płciowy ulega rozchwianiu i  na  ogół 

osłabieniu. Pojawiające się regularne picie poranne jest zapowiedzią fazy przewlekłej. 

Dla    stadium    przewlekłego   /alkoholizm   typu   delta/   charakterystyczne  jest  

picie  w  wielodniowych ciągach  non - stop,    czasem   tygodniowych,   a  nawet   

wielomiesięcznych.  Następuje  stopniowa degradacja moralna, społeczna, towarzyska.  

Alkoholik   pije   z   ludźmi   ze  znacznie  niższego  poziomu  społecznego,   a   w  przypadku   

braku  środków  na  alkohole  konsumpcyjne  sięga  po  trunki  techniczne  /tzw.”wynalazki”/.   

Pojawiają      się      lęki,   drżenia,  niezborność  ruchowa,  a  w  skarajnych   przypadkach  

wystąpić    mogą  psychozy  alkoholowe.  Następuje   znaczne   obniżenie   tolerancji   na   

alkohol,  a  uzależniony  czuje  się  już  przez niego ostatecznie pokonany; może  podejmować  

próby  samobójcze,  zarówno  one jak i często liczne   próby   leczenia   są   nieodłączną   

składową   wielu   alkoholowych biografii. 

 

b) PRZEGLĄD KONCEPCJI ETIOLOGICZNYCH I BADAŃ 

 

Wyodrębnienie przez Jellinka 4 faz choroby alkoholowej i jej kryteriów stało się 

podejściem już dzisiaj klasycznym, używanym powszechnie.  Utrata  kontroli nad piciem, 

występowanie zespołu abstynencyjnego    i   palimpsestów   alkoholowych   są   bodaj   

najczęściej    stosowanymi   /i   najważniejszymi/   kryteriami   pozwalającymi  rozpoznać  

uzależnienie alkoholowe. Niemniej nie wszyscy  kanon ten uważają za satysfakcjonujący. W 

błyskotliwie napisanym   -   i   kontrowersyjnym   -   wystąpieniu   na   15   Międzynarodowej   

Konferencji  na temat Zapobiegania i Leczenia Alkoholizmu   w   Budapeszcie  M.Keller 

(1987)  zakwestionował   wprowadzone przez Jellinka rozróżnienie na alkoholizm typu alfa i 

gamma,  a  także rozróżnienie uzależnienia fizjologicznego i psychologicznego   oraz   

tradycyjnie  funkcjonującego  pojęcia  zespołu abstynencyjnego jako kryterium uzależnienia.  

Alkoholizm   typu   alfa   /faza   przedalkoholiczna,  picie  objawowe, bez wyrażnego 

zespołu abstynenckiego/ jeśli powiązany jest  z  piciem niezdyscyplinowanym, gwałcącym 

normy społeczne, pociągającym straty na zdrowiu i w w kontaktach z ludźmi jest - zdaniem 

Kellera - nałogiem w pełnym znaczeniu tego słowa: „Swój wniosek  opieram na podstawowej 

zasadzie biologii, mówiącej,  że odczuwający  organizm stara się unikać samoranienia się” 

(1987, s.25).    Keller    zdaje   się   traktować   kryterium   szkód   indywidualnych  i  

interpersonalnych  jako rozstrzygające. Jego zdaniem  rozróżnienie na alkoholizm typu alfa i 

typu gamma jest nieuprawomocnione,  zasadne jest raczej ujęcie alkoholizmu typu alfa  jako  

pełnego  uzależnienia. Kwestionuje on także pojęcie zespołu  abstynenckiego  jako kryterium 

uzależnienia. Przytacza badania  Mendelsona  i  współpracowników (s.27), którzy przez 3  

tygodnie podawali 10 zdiagnozowanym wcześniej alkoholikom ok. 1 litra whisky dziennie po 

czym okazało się, że u 2 z nich objawy abstynencyjne  nie  wystąpiły. Zdaniem Kellera jest to 

dowód na to,   że   występowanie   zespołu   abstynencyjnego   nie  jest  niezawodnym 

kryterium choroby alkoholowej. Stwierdzenia Kellera w  tym miejscu wydają się 

kontrowersyjne, jedynym uprawnionym z całą pewnością jest wniosek, że u tych 2 mężczyzn 

w wyniku tego eksperymentu  nie  wystąpiły  objawy  abstynencyjne  - i należy postawić  

pytanie  dlaczego  tak  się    stało.  Z całą pewnością fizjologia   nie   poznała   jeszcze  

wszystkich  prawidłowości  pojawiania   się  zespołu   abstynencyjnego,  o  czym  świadczy  

również  zjawisko  tzw.  ‘suchego  kaca’  /tj.  pojawiania  się  objawów  abstynencyjnych  w  

jakiś czas po zaprzestaniu picia/. Niemniej  twierdzenia  Kellera zmuszają do twórczych 

refleksji. Ujmuje  on  alkoholizm  jako  chorobę  będącą wynikiem „procesu zaadoptowania 

się podatnych osobników do związanego z alkoholem trybu życia. Podatnymi osobnikami są 

ci, którzy albo z przyczyn konstytucjonalnych,   albo   dlatego,  że  byli  wychowywani  w   

szczególnie  niefortunny  sposób,  a być może zwłaszcza tacy, u których  nałożyły  się  na  

siebie przyczyny konstytucjonalne i pechowy  przebieg  rozwoju  psychicznego  (...)” (Keller, 

1987, s.33).    Tak   więc   Keller   sprowadza  istotę  uzależnienia  alkoholowego do 

„alkoholowego trybu życia” wyuczanego w trakcie nabywania   życiowych   doświadczeń  

przez  podatne  jednostki.  Niewątpliwie  jest  to  podejście  optymistyczne, nałóg podlega 

prawom uczenia się, a tym samym leczeniu.W    podobnym   tonie   wnikliwą   analizę   istoty   

nałogu   przeprowadził   S.Peele   (1987).   Stan  uzależnienia  rozumie  szeroko:  

„Uzależnienie  nie powoduje jakiś  środek odczulający, czy  jego  chemiczne właściwości. 

Uzależnienie wynika z efektu, jaki   ten   środek   wywołuje   u   danej   osoby   w   danych   

okolicznościach; upragnionego efektu zmniejszającego niepokój / i  paradoksalnie/  

zmniejszającego ogólną zdolność, tak, że to, co  wywołuje  niepokój  staje się jeszcze 

groźniejsze. Jesteśmy uzależnieni  od  doświadczenia  jakiego nam dostarcza narkotyk”  

(s.62).  W  tym  znaczeniu  uzależnionym można być nie tylko od narkotyków,  barbituranów 

czy alkoholu lecz także od instytucji totalitarnych  typu  sekty,  więzienia,  itp. Słabe ego i 

niska samoocena  są  najbardziej  sprzyjające rozwojowi uzależnienia. Osoby  o  niskiej  

samoocenie  sięgają  po  środki chemiczne by uniknąć   konieczności   radzenia   sobie  z  

trudami  życia  i  zneutralizować  strach  przed  niepowodzeniem.  Szczególną rolę odgrywa  

alkohol, gdyż jak wynika z licznych badań i obserwacji posiada   on  właściwości  „iluzyjne”  

w  dostarczaniu  złudzeń  posiadania   mocy  i  władzy,  kontroli  nad  innymi,  a  także  

tłumienia  negatywnych  emocji.  Zdaniem Peele'a istota każdego uzależnienia sprowadza się 

do kilku właściwości: 

1/  Uzależnienie  ma  charakter  kontinuum  -  tzn.  że  nie  zachodzi tutaj zasada  albo - albo, 

lecz płynne przejścia; 

2/ Uzależnienie odciąga jednostkę od jej pozostałych zajęć - chodzi  o  uwzględnienie  na  ile 

zagrożenie jest szkodliwe dla jednostki  i zmniejsza pole jej życiowej działalności tak, że z 

czasem  traci  ona  możliwość  wyboru  i przestaje zajmować się czymkolwiek innym; 

3/  Uzależnienie  nie jest przyjemnym doświadczeniem - sięga się  po  środek chemiczny nie 

dla jego walorów smakowych, ale w oczekiwaniu   na   efekty  odurzenia,  które  mają  za  

zadanie  eliminować cierpienie życiowe bądź abstynencyjne; 

4/  Uzależnienie  jest  niemożnością  wybrania „nie robienia czegoś” - nie pozostawia 

możliwości na postawę bierną, pasywną. 

Zarówno   S.Peele'a,  jak  i  M.Kellera  zaliczyć  można  do   

reperezentantów nurtu  behawioralnego w spojrzeniu na etiologię choroby  alkoholowej,  co  

oczywiście nie uwzględnia wszystkich jej   aspektów.   Dokonując  systematyki  

T.Kulisiewicz  (1986)  wyróżnia teorie biologiczne, psychologiczne i społeczne. 

Wśród biologicznych teoria genetotropowa głosi,  że niektórzy ludzie  rodzą    się    z  

pewnym defektem przemiany materii i mają wzmożone   zapotrzebowanie  na  nadmierne  

ilości  zasadniczych  witamin.  W  efekcie  powstaje  stan chemicznego niedożywienia, przy  

którym  zetknięcie z alkoholem będzie szybko prowadzić do uzależnienia.    Teoria   

genetyczna   zakłada   odziedziczenie   skłonności   do   zapadania   na  alkoholizm.  Jest  ona  

mocno  dyskutowana.  Przeciwnicy  podkreślają  prosty,  ale  o  silnej  wymowie  fakt,  że  nie  

każde  dziecko  alkoholika  staje  się  uzależnione.   Jej  zwolennicy  koncentrują    się  na  

badaniach  szczegółowych.  I  tak  np. R.Tarter (1978) stwierdził,  że tzw. alkoholicy   

pierwotni   wykazują  dwa  razy  więcej  symptomów  hiperaktywności niż alkoholicy 

reaktywni, którzy stali się nimi na   skutek  życiowego  kryzysu.  Wnioskuje  o  daleko  

idących  podobieństwach  między zachowaniami alkoholików, hiperaktywnych dzieci  i  

dorosłych socjopatów. Główne podobieństwo polegać ma na     defekcie     w     

mechanizmach    pobudzania.    Teoria    wewnątrzwydzielnicza  (endokrynna)  zakłada, że do 

uzależnienia dochodzi   na   skutek  zaburzeń  hormonalnych.  Reprezentantem  skrajnego  

biochemicznego  determinizmu  jest J.Wallace (1989). Opiera   się   on   na   współczesnych   

badaniach   nad   rolą   neurotransmiterów. Alkohol rozkłada się w organiźmie na aldehyt 

octowy,   który   z  kolei  wchodzi  w  reakcje  z  określonymi  neurotransmiterami,  w  

rezultacie  czego powstają substancje z rodziny   tetrahydroizohinolin  /  w  skrócie  TIQ  /,  

których  działanie  -  jak  pokazują  badania  m.in.  na małpach   -  ma charakter  silnie  

uzależniający,  porównywalny przez autora do uzależniającej siły morfiny. Tak więc, zdaniem 

Wallace'a, osoby pijące  znajdują  się    we  władzy potężnych  środków chemicznych, nad 

którymi nie mogą sprawować kontroli. 

Teorie   socjologiczne   wskazują  na  różnice  społeczne  w  spożywaniu  alkoholu.  

Jest  on  znany  ludzkości  pod  różnymi  postaciami praktycznie od zarania i spełniał 

wielorakie funkcje kulturowe,  obyczajowe,  sakralne. Pomimo tego wykształciły się różne  

postawy wobec alkoholu. Istnieją społeczeństwa /Indianie Hopi,  Zuni,  Eskimosi,  

Polinezyjczycy/, wśród których alkohol praktycznie  nie  był  stosowany;  z przyczyn  

religijnych jest kategorycznie   odrzucany   przez   niektóre  grupy  wyznaniowe  /mormoni, 

adwentyści, abishowie/, (zob. Bielewicz, Moskalewicz, 1986). 

W grupie teorii psychologicznych podejście psychoanalityczne ujmuje    alkoholizm   

jako   zaburzenie   sfery   emocjonalnej   spowodowane  instynktem  śmierci  /Thanatos/,  

fiksacją w fazie oralnej czy jako przejaw ukrytego homoseksualizmu. Teorie typów 

osobowości poszukują powiązań pomiędzy rozwojem uzależnienia  a określonymi   cechami  

osobowości,  wśród  których  szczególnie  wyróżnia  się osobowości niedojrzałe uczuciowo, z 

zahamowaniami w  sferze  seksualnej, nadwrażliwe, z cechami psychopatycznymi. Teorie  

behawioralne  ujmują  chorobę alkoholową objawowo, jako zachowania  dewiacyjne.  Teorie 

uczenia / do tej grupy zaliczyć można  omawianych  wcześniej  M.Kellera  i  S.Peele'a/    

kładą  nacisk  na  adaptacyjne  walory  alkoholu pozwalające redukować stany napięcia i lęku.  

Ewig   (1983)   klasyfikując  czynniki  predystynujące  bądź  chroniące przed 

nadużywaniem alkoholu wyróżnia cztery: 

1/ Dostępność napojów alkoholowych, 

2/  Czynniki socjokulturowe - związane z postawami otoczenia zachęcającymi bądź 

zniechęcającymi do picia, 

3/   Czynniki  psychologiczne  -  trudności  w  opanowywaniu  agresji,  frustracji,  napięcia  

seksualne,  ustępowanie  złego  samopoczucia    po   wypiciu   alkoholu   -   predysponują   do   

uzależnienia, 

4/  Czynniki  biomedyczne  -  stymulujący  bądź euforyzujący  

wpływ   alkoholu   sprzyja   rozwojowi  choroby,  depresyjny  i  dysforyczy zapobiega. 

Wydaje  się,  że klasyfikacja ta wyczerpuje możliwe zmienne, co   oczywiście   nie  

zamyka  dyskusji.  Badacze  i  terapeuci  zajmujący   się   tą   problematyką   podkreślają,  że  

choroba  alkoholowa   ma   bardzo  zróżnicowany,  indywidualny  obraz  i  praktycznie  

zawsze  przebiega  inaczej. Mimo wyróżnienia przez Jellinka   jej   charakterystycznych   faz,   

nie   zmienia  to  podstawowego faktu, że wpływająca na obraz choroby konfiguracja 

czynników   biologicznych,  psychologicznych  i  środowiskowych  osadzona   zawsze   na   

tle   jednostkowego,  niepowtarzalnego  doświadczenia     każdorazowo          będzie    

zróżnicowana.    Ta    wieloobrazowość  choroby  alkoholowej  musi być brana pod uwagę 

przy analizowaniu jej wpływu na życie rodzinne.  

Na  gruncie  polskim  szerokie badania nad osobowościowymi i środowiskowymi    

uwarunkowaniami   alkoholizmu   przeprowadził    

Cz.Cekiera  (1985).  Autor  stwierdził,  że badani alkoholicy w zakresie  samooceny  

podkreślali u siebie dominację takich cech jak   drażliwość      (84%),      zmienność   (80%),   

tendencję   do   autodestrukcji    (76%),    towarzyskość   (72%).   Uzależnieni   wykazywali  

wyraźne obniżenie poczucia sensu życia, podwyższony poziom niepokoju ogólnego, nasilenie 

konfliktów wewnętrznych. W tej  ostatniej  sferze  dominująca okazała się kategoria obrazu 

samego  siebie,  w  następnej  kolejności postawy w stosunku do rodziny  i  postawy 

interpersonalne. Liczne napięcia wewnętrzne rozładowywane  były przyjmowaniem środków 

odurzających. Podobny osobowościowy  obraz  alkoholików  wyłania się z badań M.Jarosz  

(1980) czy J.Pyzik (1982). 

W dotychczasowej literaturze dotyczącej problematyki choroby alkoholowej 

zdecydowanie dominują ujęcia analityczne. Jak widać z   powyższego   przeglądu   nie   

sposób   sprowadzić   istoty   uzależnienia   alkoholowego    do  jednego  czynnika,  planując  

badania  nad  wpływem  choroby  alkoholowej  na  życie rodzinne dodatkowo   uwzględnić 

trzeba relacyjność systemu rodzinnego. Z pewnością  częściowo  tym  wytłumaczyć  można  

stosunkowo  małą liczbę      badań   empirycznych   systemów   rodzin  z  problemem  

alkoholowym.  

Zadaniem psychologów jest koncentracja w pierwszym rzędzie  na  opisie  czynników 

stricte psychologicznych. Z tego punktu  widzenia  zarówno  podejście  M.Kellera, jak i 

szerokie ujęcie  mechanizmów  uzależnienia zaproponowane przez S.Peele'a  wydają    się  

bardzo  przydatne  w  zastosowaniu  do  systemowej  analizy  rodziny.  Alkoholizm  

rozumiany  jako 'alkoholowy tryb życia'  /Keller/, przynoszący szkody jednostce, musi  

przynosić szkody całej rodzinie. Opis, w szerokim znaczeniu tego pojęcia, alkoholowego  

trybu  życia całego systemu rodzinnego wydaje się nieodzownym i komplementarnym  do 

zrozumienia istoty tej jednej z czołowych współczesnych chorób  cywilizacyjnych. 

 

5.      SYSTEMY      RODZINNE      Z      CHOROBĄ   ALKOHOLOWĄ  -  ZARYS  

PROBLEMATYKI 

 

We      współczesnej   literaturze   poświęconej   problematyce   alkoholowej pojęcia 

takie jak „rodzina z problemem alkoholowym” czy  „osoba  z  problemem  alkoholowym”  są  

na  ogół rozumiane szeroko,   tzn.  obejmują  one  nie  tylko  osoby  bezpośrednio  

uzależnione,   ale   wszystkich,  którzy  pozostają  z  nimi  w  bezpośrednich   związkach   [co   

zgodne   jest  z  podstawowym  paradygmatem   podejścia   systemowego   dotyczącym  

wzajemnych  relacji   część   -   całość].   W.Sztander   (1993)   opisując   doświadczenia 

nieuzależnionych członków rodzin wskazuje na dwie klasy zjawisk typowych  dla ich 

funkcjonowania: 

               a/ chroniczny stres psychiczny, 

               b/ zjawisko współuzależnienia.  

W  ciągu  ostatnich  10-15  lat  został wyodrębniony jeszcze jeden  charakterystyczny  

rys  rodzin  alkoholowych, mianowicie  

tzw.  syndrom  „Dorosłych Dzieci Alkoholików” /w skrócie: DDA/. Zarówno  w  przypadku  

współuzależnienia,  jak  i  syndromu DDA brakuje empirycznych badań,  choć zasadniczo 

zjawiska te nie są przedmiotem  badań w pracy, niemniej ich jakościowa analiza - w świetle  

współczesnej  wiedzy  o chorobie alkoholowej -  wydaje się nieodzowna. 

 

a/ DOŚWIADCZENIE STRESU I MECHANIZMY HOMEOSTATYCZNE 

 

O        stresie      psychologicznym      mówi      się   w   sytuacjach   przeciążenia,   gdy  

poziom  trudności  zadań    stojących  przed  jednostką   przekracza   jej  możliwości.  W  

aspekcie  systemu    rodzinnego do wyróżników sytuacji stresowej Radochoński  (1987) 

zalicza: 

               - nagłość wystąpienia, 

               -  duży   stopień     zagrożenia   dla    zdrowia  lub życia poszczególnych członków 

albo nawet całego systemu rodzinnego, 

               - niepewność co do późniejszych konsekwencji, 

               - poczucie bezradności, 

               -  konieczność  wprowadzenia  zmian  do  stylu i rytmu życia  

rodziny. 

Dokonując   przeglądu   badań  nad  stresem  rodzinnym  i  koniecznych  do  

uwzględnienia czynników uznaje  on   podejście  Mc Cubbina i Pattersona za najpełniejsze: 

„Stres rodzinny można określić   jako   stan  powstający  wskutek  rzeczywistego  lub  

rzekomego,  ale  spostrzeganego przez rodzinę jako rzeczywiste, uszkodzenie    umiejętności    

przezwyciężania    przeszkód   w     funkcjonowaniu   rodziny,   z   którym  wiąże  się  

konieczność  przystosowania   i   adaptacji  na  kilku  płaszczyznach  życia  rodzinnego”  

(McCubbin,  Patterson,  1982). Tak rozumiany stres odróżniany   jest   od  kryzysu,  który  

jest  głębszym  stanem  dezorganizacj   rodziny,   związanym  z  jej  niezdolnością  do  

przeprowadzenia     koniecznych    zmian    strukturalnych    i    przystosowawczych.  Stres  

rodzinny nie musi osiągać parametrów kryzysu. Wydaje się, że przy takim ujęciu można w 

pełni mówić o stresie   rodzinnym  w  przypadku  rodzin  dotkniętych  chorobą  alkoholową,  

pomimo  tego,  że  na  ogół  trudno  mówić tutaj o istotnym   wyróżniku   systuacji   

stresowej,  mianowicie  jego  gwałtownym   zaistnieniu.  Powstaje  pytanie  czy  oprócz  tych  

uniwersalnych  wyróżników  można  mówić o specyficznych cechach sytuacji stresowej w 

rodzinach alkoholowych. Wydaje się, że tak i  że większość badaczy właśnie w ten sposób 

ujmuje ten problem  (por.  J.Woititz, 1989, 1992; J.Wallace, 1989; M.Król-Fijewska, 1987;  

H.Szczepańska,  1993).  Jako  szczególną  cechę sytaucji stresowej w rodzinach 

alkoholowych W.Sztander wyróżnia: 

-  poczucie  wstydu  wobec  innych  ludzi,  rodzące izolację społeczną,   system   

kłamstw,   zatajania   i   agresję  wobec  uzależnionego; 

               -    poczucie    bezradności, któremu próbuje się przeciwdziałać za  pomocą  

zwiększania kontroli nad pijącym, ograniczania jego swobody działania, poruszania się czy 

finansów; 

               -    poczucie    niepewności  -  obejmujące  nie  tylko ustalony porządek  dnia  i  

rutynowych czynności, ale i świat wartości i racji moralnych; 

               -  poczucie  lęku  i  strachu,  od  niepewności  w  sprawach  porządku dnia po panikę 

i przerażenie, gdy dochodzi do awantur, od  strachu  o  pieniądze  na  życie,  do  strachu  o  

życie  w  sytuacjach przemocy; 

               -  poczucie  winy,  mające swe różne źródła. Z jednej strony lęk  budzi  agresję, co z 

kolei wywołuje poczucie winy, z kolei   pojawia   się   ona   na  skutek  doskonale  

opanowanego  przez  alkoholików  przerzucania  odpowiedzialności na zasadzie „Piję, bo 

jesteś złą  żoną /kochanką, matką, kucharką, itd./”; 

               -   gniew, złość, agresję -  przy czym emocje te są z reguły  

niezwykle  silne  i  przeplatane,  także  często  ukierunkowane  autodestrukcyjnie (Sztander, 

1993, s.31-38). 

Dla   członków  rodziny  życie  z  nierozwiązanym  problemem  alkoholowym    

oznacza   doświadczanie   chronicznego   stresu,   długotrwałe   poczucie   beznadziejności,   

niepewność,  chaos,  poczucie   osamotnienia.  Osoby  żyjące  w  orbicie  alkoholika  

przeżywają   nieustanną   huśtawkę   intensywnych  emocji,  nad  którymi stopniowo tracą 

kontrolę i które zamieniają ich życie w ciągły koszmar na jawie. Choroba  alkoholowa  w  

istotny sposób wpływa na życie całej rodziny,  jej strukturę, dynamikę interakcji, podział ról, 

itd. Oczywiście  wpływy  te  będą  obejmowały życie rodziny w różnym stopniu,  co  zależne  

jest choćby od czynników takich jak faza choroby  alkoholowej czy stan świadomości na ten 

temat członków rodziny.   Każda  sytuacja  stresowa  bądź  lękotwórcza  zmusza  jednostkę  

do  uruchomienia  mechanizmów  adaptacyjnych (Seyle, 1963;  Kępiński,  1972).  

Analogicznie stres jakim jest choroba alkoholowa  stawia  rodzinę  wobec konieczności - 

lepszego bądź gorszego  -  przystosowania  się  do  nowej sytuacji. J.Jackson  (1954)  

wyróżniła  7  etapów  adaptacji  rodziny wobec problemu alkoholowego: 

               1/ etap zaprzeczania, 

               2/ próby pozbycia się problemu, 

               3/ etap chaosu, 

               4/ etap reorganizacji, 

               5/ etap ucieczki od problemu, 

               6/ etap reorganizacji części rodziny, 

               7/ etap powrotu do zdrowia. 

Warto  przyjrzeć    się  bliżej  dynamice  życia rodzinnego na podstawie  faz 

przedstawionych przez J.Jackson.  Jak wspomniano wcześniej   charakterystycznym   rysem   

rozwoju  choroby  jest  wymyślanie  przez  alkoholika  rozmaitych  usprawiedliwień  dla  

faktu sięgania przez niego po kieliszek. To samooszukiwanie się dokonywane   całymi   

latami,  często  z  tragicznym  skutkiem.  Podstawowym  czynnikiem budzącym nadzieję w 

aspekcie leczniczym jest  konieczność  uznania  przez  alkoholika faktu, że jest on 

uzależniony.  Niestety, nie zawsze do tego dochodzi. Alkoholicy na   ogół   całymi   latami  

oszukują  się  dostarczając  sobie  rozmaitych   alibi   uzasadniających   picie   i  w  krąg  tych  

usprawiedliwień  wciągają  rodziny.  Na  ogół  robią  to bardzo skutecznie.  Pomocnym  dla 

nich  jest  społeczne  tabu,  jakie  istnieje  na  ten  temat.  Rodzina  na ogół wstydzi się mówić 

o problemie  alkoholowym  w  kręgach  szerszych,  społecznych czy towarzyskich.  Bardzo  

często  także  we własnym gronie długimi okresami  unika  się    tematu,    staje    się  on  

rodzinnym  tabu.  Dlaczego  tak  się  dzieje  ?  Wydaje  się,  że decydującą rolę odgrywają   

tutaj   silne  emocje  wstydu,  strachu,  napięcia.  Obrazowo ilustruje to D.Selvig: „To tak, 

jakby skłonić rodzinę, aby  przyznała  się,  że  w  swoim  gronie  ma złodzieja. Każdy 

zaprzecza.  Albo ze strachu przed alkoholikiem, albo ze wstydu, jakim  byłoby  odkrycie  tego  

faktu”  (D.Selvig,  1987, s.50). Zaprzeczanie  wiąże  się  z  przekonaniem,  że  jednostka  jest   

oceniania   przez  pryzmat  innych  członków  rodziny  i  „złe”  zachowania   innych  

obciążają  także  każdego   indywidualnie.  Mechanizm  zaprzeczania opisuje wnikliwie 

J.Woititz. Zwraca ona uwagę  na  rozwijający  się  w  myśleniu  żon  alkoholików brak  

realizmu.   Zaprzeczają  one  problemowi  aby  zachować  pozory  dobrego  małżeństwa  i  

uniknąć  etykietki  „żony  alkoholika”.  Zaprzeczanie  oparte jest na argumentacji, że 

„przecież wszyscy piją”,  „każdy ma swój gorszy okres”, a we wszystkich rodzinach  

jest podobnie. Wypieranie problemu tak długo, jak długo jest to możliwe   spełnia    funkcje  

adaptacyjne:  „Zaprzeczanie  jest  najbardziej  znośnym  sposobem  stawienia czoła sytuacji, 

która inaczej   byłaby  nie  do  wytrzymania  /.../”  (Woititz, 1993, s.26). 

Mechanizmy  zaprzeczania  utrzymują  się  także  w następnej fazie,  w której rodzina 

podejmuje próby pozbycia się problemu. W   miarę  postępu  choroby  słabną    społeczne  

więzy  rodziny.  Usiłując  utrzymywać  swoją  „tajemnicę”  przed  innymi rodzina  ogranicza  

wizyty  towarzyskie,  podejmowanie  gości, stopniowo narasta  jej izolacja. Jednocześnie 

podejmowane są liczne próby poradzenia sobie z problemem w oparciu o własną 

pomysłowość. Na ogół kończą się one szybkim niepowodzeniem, nie powstrzymuje to jednak  

rodziny  przed  ponawianiem prób. Nierzadko ich motywem przewodnim  jest założenie, że 

picie przez męża jest działaniem przeciwko  rodzinie  na  skutek takich czy innych przyczyn. 

Ich wyeliminowanie  -  w  mniemaniu  członków  rodziny  - spowoduje zaprzestanie  picia. 

Podejmowane są więc liczne zmiany własnego zachowania  byle  tylko   męża  obłaskawić  

czy też zastraszyć, uzyskując  tym  samym  kontrolę  nad jego piciem. Utrzymuje się 

pulsowanie silnych nastrojów, czemu nierzadko towarzyszy utrata wiary  w  świat  wartości  

wyższych,  zagubienie poczucia sensu życia.  Członkowie  systemu  podejmują obrony przed 

grożącym im nihilizmem i relatywizmem moralnym, m.in. poprzez  usztywnienie  

się   w   rodzinnych   rolach  (Woititz,  1989).   Dochodzi  do  zawiązywania  koalicji 

przeciwko  pijącemu.  Jednak generalnie kryzys rodziny pogłębia się. 

                 Niemożność  poradzenia  sobie  z problemem, a jednocześnie zaprzeczanie mu, 

unikanie trudnych rozmów wprost i utrzymywanie się  silnej  huśtawki  nastrojów powodują, 

że rodzina wchodzi w etap  chaosu  i  zagubienia.  Pojawia  się  zwątpienie w zmianę  

dotychczasowego   trybu   życia,  niewiara  we  własne  siły  i  możliwości,  bierne  poddanie  

się biegowi zdarzeń. Od czasu do czasu  podejmowane są kolejne próby zmiany sytuacji, ale 

są one  oparte  na  starych  schematach.  Wobec alkoholika stosowane są wyrzuty,  wymówki, 

karzące milczenie. Żony odmawiają współżycia seksualnego.  Jego  odpowiedzią  coraz  

częściej  bywa przemoc, agresja. „Dominującą emocją, jaką odczuwają w tej fazie wszyscy  

członkowie  rodziny jest strach. /.../ Wszyscy w rodzinie czują się  osamotnieni, bezradni, 

zagubieni i nieszczęśliwi”. (Z.Gaś, 1993,  s.49).  Ponieważ  życie z takimi emocjami na 

dłuższą metę nie  jest  możliwe  wtedy właśnie podejmowane są pierwsze próby poszukania 

pomocy z zewnątrz i leczenia specjalistycznego. 

               W      fazie      czwartej    pogłębia  się  negacja  rodziny  wobec  alkoholowych    

zachowań   pijącego,   która   coraz   bardziej   manifestuje  się  strukturalnie.  oznacza to, że 

żona stopniowo przejmuje  rolę i obowiązki męża, odsuwają się od niego dzieci. W  roli  

męża  i  ojca jest on coraz bardziej pomijany, rodzina próbuje  żyć  swoim  życiem  

niezależnie  od zachowań pijącego. Ponieważ  to  ‘odstawianie  na boczny tor’, ma często 

charakter manifestacyjny  dochodzi na tym tle do licznych awantur i aktów przemocy.   

Rodzina   przełamuje   milczenie   wokół  problemu,  przestaje   spełniać  wobec 

uzależnionego  rolę  ochraniającą.  Alkoholik   często   po   raz   pierwszy   zaczyna  

doświadczać  współudziale   rodziny   -   istnieje  szansa  na  ponowną  jej   

konsolidację,  jeśli  nie  - na ogół dochodzi do jej rozpadu. W zależności od tego rodzina 

przechodzi w fazę siódmą lub piątą.W  piątej  fazie  -  ucieczki rodziny od problemu, 

alkoholik znajduje   się  na  ogół  na  etapie  picia  chronicznego,  zaś  wytrzymałość  rodziny  

na  ten  fakt na ogół ulega wyczerpaniu. Żona podejmuje próby rozwodu lub separacji, jest 

skoncentrowana głównie  na  zapewnieniu rodzinie środków do życia i wychowaniu dzieci. 

               Jeśli uzależniony kontynuuje  picie  zostaje on definitywnie usunięty   z   rodziny,   

która   wchodzi  w  etap  wewnętrznej  reorganizacji  struktury  i  ról /faza szósta/. Rodzina na 

nowo uczy  się    żyć,  tym razem już bez osoby uzależnionej, próbując rozstać  się także z 

nieustannym emocjonalnym obciążeniem jakim było życie w orbicie alkoholika. 

Do  etapu siódmego dochodzi tylko wtedy, gdy chory podejmuje leczenie,  a  w  proces  ten 

włącza się aktywnie rodzina. Tylko wtedy   możliwa  jest  jej  stopniowa   społeczna  

readaptacja.  „Podkreślić jednak należy rzecz  podstawową - rodzina nigdy nie osiągnie   

pełnego   zdrowia,  jeśli  do  leczenia   wydeleguje  wyłącznie  osobę  uzależnioną.  Życie  

pokazuje bowiem, że cała rodzina  winna  uczestniczyć  również  w  uwalnianiu się od tej 

choroby.”  (Gaś,  1993,  s.51).  Z  tą  opinią   należy w pełni zgodzić  się,  odzwierciedla ona 

podstawowe założenia podejścia systemowego. 

               Jak   zauważa   H.Szczepańska   (1992)  zaproponowany  przez  J.Jackson  opis  faz  

systemu  z  chorobą alkoholową nie zawsze znajdował  potwierdzenie w badaniach 

szczegółowych, jednak jego podstawowe założenia  o zachowaniu  żony /i rodziny/ 

alkoholika jako reakcji na jego picie nigdy nie zostało podważone. Problem  

fazowości  choroby  alkoholowej  wiąże  się z pytaniem, czy tym samym  należy uznać 

systemy alkoholowe za zupełnie inne, mające swoją  całkiem  odmienną,  patologiczną 

specyfikę. Poglądy tego typu  dominują  w  literaturze  starszej, związanej zwłaszcza z  

biologicznym  podejściem  do  etiologii.  Obecnie obserwuje się odchodzenie  od  takiego  

ujęcia.  Orford  (1975) przeprowadził badania,   w   których   porównywał  mechanizmy  

adaptacyjne  w  warunkach  długotrwałego stresu w rodzinach alkoholowych oraz w  

rodzinach  z  innym  czynnikiem stresotwórczym. Okazało się,  że istnieją  daleko  idące  

podobieństwa  w zachowaniach rodzin na problem  alkoholowy,  jak  i  na  inne /np. choroba 

psychiczna, długotrwała  rozłąka,  złe  warunki  materialne/. H.Szczepańska wnioskuje:   „W   

świetle  tych  wyników  teza  o  wyjątkowości  przystosowania  się rodziny alkoholowej do 

kryzysów jest nie do obrony.  Sensowniejsze  wydaje  się  rozważanie  alkoholizmu  w   

rodzinie  nie  jako  wyjątkowego  zbiegu okoliczności, ale jako serii zdarzeń prowadzących 

do kryzysów, w których wiele reakcji rodziny  jest  podobnych  do  reakcji  rodzin, które 

działają w pozornie    całkiem   różnych   okolicznościach   stresujących”    (Szczepańska,  

1992,  s.40).  Takie  spojrzenie  na  rodziny  z  problemem   alkoholowym   jest   zasadniczo   

inne  wobec  ujęć  wcześniejszych,    analitycznych,   nastawionych   głównie   na   

akcentowanie  ich  patologii. Niemniej nie można pomijać pewnej specyfiki  tych  systemów   

wiążącej  się  z  dynamiką  choroby  alkoholowej.  Król  - Fijewska (1988, 1990) podkreśla 

dwa różne sposoby funkcjonowania alkoholika, inny w okresie picia, inny w okresie  

utrzymywania  abstynencji.  Podobnie  funkcjonuje cały system rodzinny, jego członkowie 

inaczej reagują na męża /ojca/ w okresie, gdy wraca on pijany do domu, a inaczej gdy 

zachowuje abstynencję.  W  trakcie  picia jest on ignorowany, jego rola w rodzinie  jest  

pomniejszana, członkowie rodziny reagują czasem złością,   agresją,  krytyką,  pozwalają  

sobie  na  realizację    własnych  potrzeb. W okresie zachowywania trzeźwości zasadniczo 

wraca  on do roli ojca rodziny, głównej osoby w systemie. W obu wypadkach  czynnikiem 

sprawczym, wywołującym zachowania systemu jest  alkoholik.  Zachowania  rodziny  są  

uzależnione  od jego postępowania.   W   obydwu   okresach   inne   będą  mechanizmy  

adaptacyjne  członków  systemu.  W  tym  znaczeniu  mówi  się o homeostatycznej  roli  

alkoholu,  tzn. jego pojawienie się jest sygnałem  do  zmiany  wzorów  zachowania. Kostecka, 

Piotrowska, Piotrowski    (1980)   wskazują      na      następujące   mechanizmy   

homeostatyczne,  które mogą pojawić się  w przypadku naruszenia równowagi systemu 

rodzinnego: 

               1) Poszukiwanie „kozła ofiarnego”. 

Mechanizm   ten   pojawia  się  w  sytuacji  nierozwiązanego  konfliktu  między  rodzicami  i  

niejawnej komunikacji. Zakłada się,    że    rodzice    podświadomie   prowokują   

powstawanie   niedostosowanych  zachowań  u  dziecka. W rezultacie pojawienia się  

syndromów  chorobowych zostaje ono uznane winnym kryzysu w rodzinie,   a  jednocześnie  

spełnia  rolę  katalizatora  wobec   

podstawowego, nierozwiązanego konfliktu.  

               2)  Tworzenie  się koalicji wewnątrzrodzinnych. Mechanizm ten jest powszechny, 

staje się sygnałem konfliktu, gdy koalicje nabierają charakteru manifestowanego. 

               3) Rozluźnianie więzi emocjonalnych. 

Prowadzi  do zaspakajania potrzeb emocjonalnych na zewnątrz, poza  rodziną.  W przypadku 

niepowodzenia w tym zakresie kryzys rodzinny może się ujawnić. 

               4) Włączanie osób spoza rodziny. 

Chodzi  o osoby znaczące z dalszej rodziny, bądź przyjaciół, którzy  przy  aprobacie  -  jawnej 

lub niejawnej - mogą przejąć funkcje kontrolne nad rodziną. 

               5)    Rezygnacja    przez  niektórych  członków z własnych potrzeb emocjonalnych.  

Emocjonalne wycofanie się powiązane jest zwykle z   ukształtowaniem   się  u  jednostki  

postawy  sztywnej  lub  obojętnej. 

               6) Agresja i inne zachowania służące rozładowywaniu napięć. 

               7)  Realizowanie  mitu  o  rodzinie  - służy deinterpretacji objawów    chorobowych   

w   celu  odsunięcia  uwagi  od  sedna  konfliktu 

Istniejące w rodzinie mechanizmy adaptacyjne mogą okazać się  niewystarczające, 

gdy pojawiają się symptomy psychopatologiczne lub   zachowania  nonkonformistyczne.  W  

przypadku  zagrożenia  stabilizacji  dysfunkcjonalnego systemu  rodzinnego uruchamiane są 

mechanizmy adaptacyjne,  do których Forward zalicza: 

               - zaprzeczanie, 

               - projekcję, 

               - sabotaż, 

               - tworzenie trójkątów (koalicji), 

               - dochowywanie tajemnicy. 

Badając   strategie  radzenia  sobie  ze  stresem  wywołanym  chorobą  alkoholową 

stosowane przez żony alkoholików Mellibruda i  Szczepańska  (1988) wyróżnili dwie 

zasadnicze postawy. Źony, umownie   nazwane   „dominującymi”,   wykazują   tendencje   do   

stosowania  konfrontacji i strategii racjonalnych. Strategia ta związana  jest  z  istnieniem u 

nich silnych potrzeb dominacji, agresji,  autonomii  i  wykazania  się.  Żony „uległe” 

wykazują tendencje  do  poszukiwania  wsparcia  społecznego i stosowania strategii 

ucieczkowo - unikowych (typu palenie , objadanie się, używanie  leków uspakajających). 

Mają silne potrzeby doznawania wsparcia,  opieki,  bezpieczeństwa,  uległości.  Jak się 

wydaje syndrom  współuzależnienia  występuje  przede  wszystkim  u żon „uległych”. 

Wystąpienie   określonych   mechanizmów  homeostatycznych  w  sytuacji  stresu  

rodzinnego wywołanego chorobą alkoholową jest więc  zależne  od  wielu czynników i nie 

może przebiegać według jednego   scenariusza.   W   praktyce   ich  określanie  wymaga  

każdorazowo  indywidualnego ujęcia, z uwzględnianiem wszystkich najważniejszych  cech 

systemu, stanu świadomości jej członków i fazy adaptacyjnej w jakiej znajduje się rodzina. 

 

b/ PROCESY CYRKULARNE W RODZINIE ALKOHOLOWEJ 

 

W  ciągu  ostatnich  20-30  lat obserwuje się znaczny wzrost prac  badawczych  

obejmujących  problematykę alkoholizmu na tle całej   rodziny.  Bodaj  najbardziej  istotny  

przełom  myślowy  dokonał      się  na  skutek  przyjęcia  systemowego  założenia  o  

przyczynowości  cyrkularnej. Podstawowe elementy biorące udział w  sprzężeniu zwrotnym 

opisywał Framo (1972) czy Kaslow (1982). Ich  przedstawienia  na gruncie polskim dokonali 

m.in. Skrzypek  (1987), Radochoński (1987), Braun - Gałkowska (1992). 

Opisując   mechanizmy   cyrkularne  uwzględnić  trzeba  w  kontekście  wnioskowania  

zarówno  ich  aspekt poznawczy, jak i emocjonalny,   zaś  w  kontekście  zachowania  /i  

komunikacji/  zgodnie  z  założeniami  Jacksona  (1965) fakt, że może ono być  

zarówno werbalne, jak i niewerbalne: „Nie można nie komunikować się.  Nawet milczenie 

lub wycofanie się jest komunikowaniem się  i    mówi    coś  o danej relacji” (za: Tryjarska, 

1987,s.13).  Jak powiedziano  wcześniej sprzężenia zwrotne w rodzinie są na ogół 

wielostronne  i  subtelnie   skomplikowane.  W  odniesieniu  do  rodzin  z  chorobą  

alkoholową Szczepańska (1992) podkreśla ich dynamiczny   charakter   w   aspekcie   

nieodpowiedzialność   -   nadodpowiedzialność.   W   pierwszej   fazie   rozwoju  choroby  

alkoholowej  żony  na  ogół  reagują zaprzeczaniem, starają się ukryć  konsekwencje  picia  

męża,  własną nadodpowiedzialnością zażegnują  kryzysy  rodziny.  Oczywiście  taka  

postawa sprzyja rozwojowi  nieodpowiedzialności  męża, gdyż nie musi on ponosić 

konsekwencji swego picia. W trakcie  utrzymywania przez alkoholika abstynencji relacja ta 

będzie wyglądała inaczej. Jak podkreśla Szczepańska sytuacja  członków   rodziny   z   

nierozwiązanym  problemem  alkoholowym  prowadzi  do chaosu w życiu emocjonalnym: 

„Ich uczucia oscylują pomiędzy  biegunem  nadodpowiedzialności,  tzn. koncentracją na 

uczuciach  partnera,  nadmierną  kontrolą  emocji,  a  biegunem  nieodpowiedzialności,    

charakteryzującym    się   obwinianiem   partnera   za  złe  samopoczucie,  niekontrolowanymi  

wybuchami  złości,  obezwładniającym niepokojem, itp.” (Szczepańska, 1992, s.46).  Do  

zachowań nieodpowiedzialnych szczególnie skłonne są  żony  o  wysokim poczuciu bycia 

kimś wyjątkowym, przekonane, że są  w  centrum  emocjonalnego  świata  innych,  a  

jednocześnie  sfrustrowane  brakiem  realizacji  własnych  potrzeb.  Z  kolei  alkoholicy  w  

okresie utrzymywania abstynencji wykazują nieraz skłonności  do zachowań 

nadodpowiedzialnych, kompensujących zło do jakiego doszło w czasie picia.  

Oznacza  to  odejście od wcześniejszych prób opisu relacji rodzinnych  w  kategoriach  

przyczyny  i  skutku, co w praktyce oznaczało  niekończące się - i często jałowe - rozważania 

o tym „kto  winien”, mąż /”bo nieodpowiedzialny”/, czy żona /”bo taka jędza”/.  

Przedstawione  opisy mechanizmow cyrkularnych dotyczą relacji  mąż - żona, ale nie należy 

zapominać,  że mogą one mieć charakter   wielostronny,   obejmujący  wzajemne  wpływy  

wielu  członków systemu rodzinnego. 

                

c/ KOMUNIKACJA I NORMY 

 

               Jak      zaznaczono      w      rozdziale      I    w    części  poświęconej  zagadnieniom  

komunikacji  w  rodzinie  istnieje  bardzo  wiele  czynników  ją zakłócających. Dotyczyć one 

mogą każdego elementu schematu [posłużmy się tutaj modelem z psychologii społecznej],  tj.  

nadawcy  -  kanału  -  przekazu  -  odbiorcy  - informacji zwrotnych.   W   systemie   

rodzinnym   potencjalne  zagrożenia  komunikacji  ulegają naturalnemu zwielokrotnieniu ze 

względu na wielostronność relacji i ich na ogół dużą dynamiczność. 

Do  największych  zagrożeń komunikacji rodzinnej zaliczana jest  komunikacja  

paradoksalna  /podwójna/,  po  raz  pierwszy  opisana  przez  D.Jacksona  (1968).  Polega ona 

na formułowaniu komunikatów   wewnętrznie   sprzecznych.   Przykładem   takiego   

sformułowania     jest     hasło    „Działaj    spontanicznie”,    podporządkowanie się temu 

poleceniu wyklucza przecież działanie spontaniczne. 

                 Skrajną  formą  komunikacji   podwójnej jest opisana przez Jacksona  (1968)  na  

przykładzie  rodzin schizofrennych teoria  „double   -  bind”,  tj.  podwójnego  wiązania.  

Sytuacja  taka  zachodzi,  gdy np. matka przekazuje   dziecku słowny  komunikat typu: 

„Chodź, przytul się do kochającej mamusi”, a jednocześnie w    momencie   kontaktu   z   

dzieckiem   pozostaje   sztywna,   nieakceptująca,   przekazując   tym   samym  niewerbalnie  

inny  komunikat typu: „Nie lubię gdy się do mnie zbliżasz”. W dziecku  

rodzi   się   zdezorientowanie,   przy   tym  wprowadzony  jest  działający  paraliżująco   

zakaz  oddalania się z tej sytuacji. Jest  to relacja sprzyjająca patologizacji życia rodzinnego, 

aż do    zaburzeń   psychotycznych.   Choć        opisy      Jacksona      i      współpracowników  

dokonywane  były  pierwotnie  na  przykładzie  rodzin  schizofrenicznych  nie ulega 

wątpliwości, że ten rodzaj komunikacji  w  mniejszym  bądź  większym  stopniu występuje 

we wszystkich rodzinach dysfunkcjonalnych. Woititz  (1992)  wskazuje  na istnienie 

podwójnych przekazów kierowanych  od  uzależnionego  rodzica  w stronę dzieci. Są to 

komunikaty  typu:  „Kocham cię, odejdź”, „Niczego nie potrafisz zrobić  dobrze...  Potrzebuję  

cię!”  wprowadzające  u odbiorcy zamęt   i   trudności   w  określaniu  własnej  tożsamości.  

Do  prawidłowego  rozwoju  własnej  wartości  potrzebny  jest dobry kontakt  z  samym  sobą,  

a  ten powstaje w wyniku informacji o sobie,   które   uzyskiwane  są  od  otoczenia.  Jeśli  są  

one  pozytywne,  wzmacniające,  dziecko  nabiera   poczucia  własnej  wartości,  jego  rozwój  

jest  prawidłowy.  W  przypadku dzieci  

alkoholików  procesy  te  są    narażone na wypaczenie właśnie na skutek  podwójnych 

komunikatów. W efekcie dziecko zmuszone jest wybierać  między  komunikatem 

pozytywnym a negatywnym, w obydwu przypadkach  wybór  będzie  niepewny.  Woititz  

wyróżnia  kilka  rodzajów   tego  typu  komunikacji  występujących  w  rodzinach  

alkoholowych. 

-  „Mów zawsze prawdę”  -  „Nie chcę o tym wiedzieć”.  Zdaniem  autorki  jest  to 

największy paradoks komunikacyjny kierowany  do DDA w rodzinach alkoholowych. U jego 

podłoża tkwi obawa  rodziców  /zwłaszcza,  gdy  cała rodzina znajduje się na etapie  

zaprzeczania/  przed wymową trudnych faktów. Kłamstwa i wykręty  rodziców  szybko uczą 

dzieci, że prawdy nie opłaca się mówić.   A  stąd  już  mały  krok  do  przejęcia  tego  sposobu  

zachowania. W efekcie dzieci uczą się kłamać automatycznie, bez specjalnego poczucia winy. 

-   „Będę  miły  dla  ciebie”   -   „Następnym  razem, słowo honoru”.  Komunikaty  te  uczą  

dzieci,  że obietnic  rodziców, na ogół nigdy   nie  zrealizowanych,  nie  należy  traktować  

poważnie.  Odpowiedzią   na   kolejne   zawiedzione   nadzieje  staje  się  porzucenie  

oczekiwań,  rozwój  postawy  typu  „Nic mi się  nie należy”. 

Grzesiuk   (1980)  wskazuje  także  na  funkcjonowanie  tzw.  'paradoksalnych   

przewidywań'.   Są  one  oparte  na  inwersji  znaczeń, zastępowania określonego stwierdzenia 

jego przeczeniem i odwrotnie. Chodzi o komunikaty typu: „Za chwilę powiem ci coś  

naprawdę   szczerze.   Otwierają   one   całą  gamę  domyślnych  spekulacji w rodzaju: 

- do tej pory inne wypowiedzi były nieszczere, 

- jeśli tak, to dlaczego następne mają być szczere, itd. 

W  rezultacie u odbiorcy rodzi się niepokój w zakresie całej dotychczasowej relacji. 

Sposoby   komunikacji   wydają      się      ściśle   powiązane  z  powstawaniem i 

funkcjonowaniem norm w danym systemie rodzinnym.  

Geneza  i rodzaje norm, ich funkcjonowanie i zasięg od dawna są przedmiotem  badań  

psychologii  wychowawczej,  klinicznej  czy  społecznej.  Nie  ma potrzeby dokonywać w 

tym miejscu przeglądu wiedzy  na  ten  temat.  W  kontekście  funkcjonowania systemów 

rodzinnych   najdonioślejszy   wydaje   się   podział  norm  na  uświadamiane i 

nieuświadamiane. Normy  uświadamiane  związane  są z wypowiadamianymi głównie  

przez  rodziców  przekonaniami  dotyczącymi życia. Ich rola dla systemu rodzinnego jest na 

ogół pozytywna, ze względu na to, że zwykle  artykułowane  są    głośno  i  wyraźnie.  W 

przypadku ich nieakceptacji   członkowie   rodziny   mogą    się    im    świadomie  

przeciwstawić.  W  tym  aspekcie znacznie groźniejsza jest rola norm nieuświadamianych, 

które w sposób niekontrolowany wpływają na  zachowania  i  wybory  członków  systemu,  

szczególnie  zaś  dzieci. Ich niewypowiedziany charakter często w rozstrzygającym stopniu  

determinuje całe późniejsze życie jednostki, stanowiąc  

podstawę      życiowych  scenariuszy  (Rosenberg,  1985).  Rola  i  znaczenie  życiowych  

'skryptów'  znajduje  się w centrum uwagi praktycznie  wszystkich  kierunków 

terapeutycznych (por. Fromm, 1941;  Horney,  1982;  Lowen,  1991;  Johnson,  1993;  i inni). 

Rodziny alkoholowe, jak każde systemy dysfunkcjonalne jawią się jako  szczególnie 

generujące normy niewypowiedziane (mechanizmy zaprzeczania,  tabu,  „Wielkiej 

 

Tajemnicy”).  Wskazuje  to  na  zakres  obciążeń  jakimi  obarczane  są  dzieci  z tych rodzin. 

Kodowane  wymogi  ślepego posłuszeństwa, kierowane nie tylko od pijącego   ojca,  i  

nieadekwatne  postrzeganie  rzeczywistości  prowadzić  muszą  do  wielu destrukcyjnych i 

autodestrukcyjnych zachowań   nawet   po  śmierci  ojca  (por.  przypadek  Eli'ego  opisywany 

przez Forward, 1993, s.117). 

 

d) STRUKTURA 

               Granice 

               W      rodzinach    normalnie    funkcjonujących  poszczególni  ich  członkowie   

zachęcani   są   do  rozwoju  osobistego,  pełnego  wyrażania  siebie,  wzajemnie  uznawane 

jest poczucie godności. Jest   to   powiązane   z   funkcjonowaniem  wyraźnych,  ale  i  

elastycznych   granic,   zarówno   w   relacji  całego  systemu  rodzinnego  do  świata  

wewnętrznego,  jak  i wewnątrz rodziny, pomiędzy   wszystkimi  osobami. Według cytowanej 

już Forward  w rodzinach chorych „toksyczni” rodzice wymagają podporządkowania i  

rezygnacji  z  własnej  odrębności:  „Premiują  oni  swoiste  stopienie,    zamazanie    granic   

osobowości,   ujednolicenie   wszystkich  członków rodziny” (s.119). Osobiste granice 

ulegają erozji   uniemożliwiającej  prawidłowy  rozwój  własnego  „ja”.  Tendencje  te  są  

najwyraźniejsze w rodzinach autorytarnych, w których  np.  pijący  ojciec sztywno egzekwuje 

podporządkowanie się. Niemniej, granice  systemu rodzinnego z chorobą alkoholową wydają  

się  być w pierwszym rzędzie zależne od fazy rozwojowej choroby  oraz  od  etapu  adaptacji  

na jakim znajduje się dana rodzina.  Wydaje  się,  że  w  pierwszym  rzędzie zależności te 

dotyczą  granic  zewnętrznych,  ale  podobnej ewolucji podlegać  muszą także granice 

wewnętrzne. Zgodnie  z opisem faz adaptacyjnych dokonanych przez Jackson  

można  stwierdzić,  że  na etapach zaprzeczania i prób pozbycia się  problemu  zewnętrzne  

granice  rodziny alkoholowej ulegają daleko  idącemu  usztywnieniu.  Można założyć,  że 

zależności te będą  silne  dopóki  problem alkoholowy stanowi tabu, a rodzina znajduje się na 

etapie jego zaprzeczania. Wysiłek włożony w to, by  zachować  tajemnicę  rodzinną    w 

związku z piciem ojca jest związany  z postępującą izolacją, odsuwaniem się od znajomych i 

dalszej rodziny, a więc z usztywnieniem granic. Kulminacja tych tendencji   wydaje  się  

następować  na  etapie  chaosu,  kiedy  załamuje  się  dotychczasowa  strategia rodziny, a 

jednocześnie  

wyczerpuje  energia na dotychczasowy tryb życia. Podjęcie przez rodzinę leczenia musi 

oznaczać wkroczenie na drogę stopniowego uelastyczniania granic. 

 

 

 

 

Role 

Analiza  rodziny  przez  pryzmat  poszczególnych  parametrów  systemowych,   gdy  

prowadzi  się  ją  oddzielnie  (jak  w  tym  wypadku),  jest  obarczona pewną sztucznością. W 

rzeczywistości zmienne  te  są  ze sobą  ściśle powiązane. Tak jest w przypadku np.  

pełnionych  ról,  granic  i homeostazy systemu rodzinnego. Zdaniem  Forward: „Rodziny 

alkoholików żyją w stanie delikatnej  

równowagi  jedynie  dzięki  temu,  że  poszczególni  członkowie  ogrywają wyznaczone im 

role” (Forward, 1993, s.98). Każda próba przekroczenia  własnej  roli,  np. poprzez złamanie 

tabu, próby odizolowania się, czy wciągnięcia do systemu nowej osoby,  musi być        dla  

rodziny  poważnym  sygnałem  naruszenia  równowagi,  zagrożeniem dla - i tak 

szczątkowego - poczucia bezpieczeństwa. Forward  opisuje  przypadek  Carli,  która  próbując  

podjąć na gruncie  rodziny  rozmowę  o  alkoholiźmie matki spotkała się z gwałtownym  

przeciwdziałaniem ze strony ojca. Po podjęciu przez matkę  leczenia  ojciec poważnie  

rozchorował się. Choć mamy tu do  czynienia  z odwróconą ilustracją ról przykład ten 

pokazuje siłę  rodzinnych  układów homeostatycznych. Jak pisze autorka o  innej  rodzinie:  

„Rolą  taty  było  pić; mama grała rolę osoby współuzależnionej, a dzieci w ramach 

odwrócenia ról, grały role rodziców”  (op.cit.,s.121).  W  efekcie  utrzymywał się układ w 

miarę  stały,  swojski,  dający  pewne poczucie bezpieczeństwa. Jego  naruszeniu  związane  

jest z uruchomieniem się rozmaitych mechanizmów adaptacyjnych.Zdaniem   autorki   w   

rodzinach  z  problemem  alkoholowym  charakterystyczna jest zamiana pełnionych ról 

psychologicznych. Tłumienie  uczuć i pragnienie uniknięcia konfrontacji powodują,  że   

dzieci  często  podejmują  odpowiedzialność  za  dorosłego  rodzica.  Dochodzi  do  

destrukcyjnej  dla dzieci zamiany ról i zagubienia   własnych   wzorów.  Z  kolei  rodzic  -  

alkoholik  przejmuje    rolę    dziecka   za   pomocą   roszczeniowych   i   irracjonalnych  

zachowań.  Współuzależnione żony  rzadko  są  w stanie  wyjść  poza  rolę  cierpiącej  ofiary.  

W  tej sytuacji szczególnie dramatycznie przedstawia  się pozycja dzieci.W   systemach   

alkoholowych,   jak  w  innych  rodzinach  dysfunkcjonalnych,  dzieci  wciągane  są  w  jawne  

bądź ukryte koalicje  i rozgrywki pomiędzy rodzicami. Badania nad rodzinami z  problemem  

alkoholowym    ojca   wskazują na bliższe związki dzieci   z   matkami.   W  szeroko  

przeprowadzonych  badaniach  percepcji  rodziców  przez dzieci (i odwrotnie) za pomocą 

Testu Stosunków  Rodzinnych E.Bene i J.Anthony'ego   Ochmański (1992) stwierdził  

statystycznie  wysokie  różnice  w  zakresie  uczuć  pozytywnych  dzieci  do  matek  niż do 

ojców, jeszcze większe w zakresie  uczuć  negatywnych  (znacznie  więcej do ojców). Stan 

taki  wydaje  się naturalny i zgodny z potocznymi obserwacjami, niemniej  obraz  ten nie jawi 

się tak jednowymiarowo i czarno - biało.    Z   tych  samych  badań  wynika,  że  matki  z  

grupy  podstawowej   w   porównaniu   do   matek  z  grupy  kontrolnej   otrzymywały    

znacznie    mniej    uczuć   pozytywnych,   przy   porównywalnym   nasileniu  uczuć  

negatywnych.  Jednocześnie  w  zakresie  postaw  matek  do  dzieci  stwierdzono mniejszą 

ilość uczuć   pozytywnych   i  większą  uczuć  negatywnych  w  grupie  podstawowej   w   

stosunku  do  grupy  kontrolnej.  Badania  te  ilustrują  trudną  sytuację  dziecka  w  rodzinie  

alkoholowej,  swoistą izolację i brak pozytywnych więzi. Mimo większej liczby pozytywnych  

uczuć  do  matek,    relacja  matka  -  dziecko  w  rodzinie alkoholowej jest obciążona 

ogólnym napięciem. Pomimo  przewagi związków matka - dziecko ten typ koalicji w rodzinie  

alkoholowej  nie  jest  jedynym,  choćby ze względu na liczebność  systemu  czy  jawny  bądź  

ukryty ich charakter. Do pseudo  -  koalicji  zaliczyć  trzeba   sytuacje,  gdy ojciec - alkoholik  

wciąga  dziecko  w  picie.  Bezbronne dziecko w celu uzyskania  aprobaty,  poddaje  się  

temu, wchodząc w szczególny rodzaj  nierzadko  konspiracyjnej więzi z rodzicem. Wydaje 

się, że   m.in.   tym   typem   relacji  można  tłumaczyć  fakt,  że  przynajmniej  jedno na 

czworo dzieci z rodzin alkoholowych samo zostaje  alkoholikiem (Forward, 1992). Dzieci te 

w dzieciństwie dostają   toksyczną   receptę   na   to,  jak  radzić  sobie  z  trudnościami życia. 

 

f/  SYTUACJA  I  ROLE  DZIECI;   SYNDROM   „DOROSŁYCH DZIECI  

            ALKOHOLIKÓW” 

 

              Rozwój  dzieci  w  rodzinach  z  problemem  alkoholowym jest obciążony   ciężkim   

brzemieniem  traumatycznych  doświadczeń,  destrukcyjnych   zasad   i   sztywnych   ról.   

Podlegają   one  transgeneracyjnemu  procesowi przekazywania wzorców nadużywania 

alkoholu.  Rozwój tych dzieci jest obciążony zarówno w aspekcie psychicznym, jak i 

fizycznym. Jarosz   (1980)   przeprowadziła  badania  na  dużej  próbie  statystycznej  

dotyczące  wpływów rodzin, w których uzależnieni byli  ojcowie, na dewiacyjne zachowania 

dzieci. Były one oparte  (podobnie  jak większość badań w tym zakresie) o linearny model 

przyczynowo   -   skutkowy.  W  przypadku  dzieci  w  rodzinach  alkoholowych  

jednoznacznie  podkreślić  trzeba,  że padają one ofiarami   patologii   rodzinnej.   Dzieci   nie  

mogą  ponosić  współodpowiedzialności za całokształt życia rodzinnego. Badania Jarosz  i  jej  

zespołu przeprowadzone w latach 70-tych, objęły rodziny  2000  alkoholików, sprawców 

przestępstw niealimentacji  (co  niestety zawęża charakterystykę badanych rodzin). Dzieci z 

tych  rodzin  odbiegały  od  grupy  kontrolnej w zakresie stanu zdrowia.  Zapadalność  na  

gruźlicę,  choroby  układu krążenia, reumatyczne,  zaburzenia wzrostu i ciężaru ciała były 

wsród tej grupy  średnio ponad 1,5 raza częstsze niż w grupie kontrolnej. Autorka   stwierdza    

„wyraźną   dodatnią   zależność      między   odchyleniami  od  stanu zdrowia dzieci a 

alkoholizmem rodziców”  (Jarosz,  1980,  s.212).  Podobnie  istotne  różnice istnieją w 

zakresie  wykształcenia,  które  na ogół kończyło się po szkole podstawowej  bądź 

zawodowej. Podwyższoną zapadalność na choroby somatyczne  oraz dominujące 

wykształcenie podstawowe i zawodowe wśród  populacji  alkoholików  stwierdził także 

Cekiera (1985). Tak  więc  zarówno  dzieci  alkoholików,  jak i sami alkoholicy wykazują w 

tym zakresie podobne cechy. Najciekawsze   z   psychologicznego   punktu   widzenia   są   

obserwacje  dotyczące mechanizmów adaptacyjnych dzieci w szkole i  środowisku.   Z  badań  

tych  wynika,  że pobyt w szkole nie redukuje  różnic wynikających z gorszego stanu zdrowia 

i braków w  sferze  emocjonalnej.  Dzieci  te odczuwają swoją odrębność, mają  na  ogół  

kompleksy  niższości  wobec  innych, ale też są świadome  swojej  sytuacji. Poczucie wstydu 

wpływa na zamykanie się  w sobie, nieujawnianie własnych kłopotów. Z drugiej strony dzieci  

te  zachowaniami  agresywnymi  często manifestują swoją odrębność. Świadczy to, zdaniem 

Jarosz, o potrzebach akceptacji przez  innych,  zauważenia, zaistnienia. Środkiem 

pomagającym w przekroczeniu    tych  barier  staje  się  oczywiście  alkohol:  „Odurzanie się  

alkoholem przez dzieci i młodzież jest jednym z przejawów   zachowań   dewiacyjnych,  a  

jednocześnie  sposobem  nawiązania  lub  zacieśnienia  kontaktów w grupie rówieśniczej”  

(Jarosz,  1980,  s.214).  Alkohol spełnia więc w tym kontekście istotne   funkcje   adaptacyjne,  

pomaga  przełamywać  bariery,  zacieśnia   więzi,   umożliwia   poczucie  grupowej  

wspólnoty.  Młodzież   z   tych  rodzin  preferuje  wódkę,  co  wydaje  się  zrozumiałe,  gdyż  

jest  środkiem  dającym najszybciej poczucie zmiany. Badania    nad    spostrzeganiem   

rodziców   przez   dzieci   przeprowadził M.Ochmański (1992). Autor postawił pytanie: czy i 

w   jakiem   wymiarze   postawy   rodziców   nadużywających   i   nienadużywających  

alkoholu  różnią  się między sobą w odczuciu ich  dzieci.  Badania  przeprowadzono  przy  

pomocy obserwacji, rozmów  indywidualnych  i  Testu  Stosunków Rodzinnych E.Bene i 

J.Anthony'ego.  Autor  stwierdził,  że o ile w grupie kontrolnej relacje  w  rodzinie  

kształtowały  się  prawidłowo,  o  tyle w rodzinach  z  chorobą  alkoholową  stosunki  między  

dziećmi  a  rodzicami  nacechowane  były  przewagą uczuć negatywnych. W obu badanych  

grupach  osobą bliższą dziecku była matka, niemniej w zakresie  uczuć  pozytywnych  w  

rodzinach  alkoholowych dzieci najwięcej  pozytywnych  uczuć  kierowały do „Pana-Nikt” - 

47,9%   (w  grupie  kontrolnej  - 11,4%), do ojców - 6,7% (w grupie K - 21,9%),  do  matek  -  

18,2%  ( w grupie K - 47,3%). Badanie te pokazują,  że dzieci w rodzinach alkoholowych są 

osamotnione, w zakresie   doświadcznych  przez  nie  emocji  dominują  uczucia  negatywne. 

Dziecko  w   systemie alkoholowym jest ofiarą wielu nadużyć. Dopiero  w  ostatnich  latach  

głośniej  mówi się o nadużyciach seksualnych  wobec dzieci (Pacewicz, 1993; Sobolewska, 

1992), a przecież  z  faktu, że o czymś nie mówi się nie wynika, że dany problem  nie  

istnieje.  Jest on jednak otoczony swoistym tabu, istnieją     trudności   metodologiczne  w  

zakresie  zbierania  wiarygodnych danych. Traumatyczne  wpływy rodziny alkoholowej na 

rozwój dzieci są oczywiste, jednak - na użytek tej pracy - znacznie ciekawsze od  mnożenia  

doniesień badawczych na ten temat wydają się  analizy fenomenologiczne,  opisujące życie 

rodziny niejako od wewnątrz, poprzez  pryzmat  pełnionych ról i reguł. Gaś (1993) wskazuje 

na specyficzne zasady jakimi kieruje się rodzina alkoholowa. Są to niepisane  recepty  na 

życie wpajane przede wszystkim dzieciom.  

Do najważniejszych zalicza: 

               -  „Nie  mów”  -  nakazującą zachowanie milczenia odnośnie tego, co dzieje się w 

rodzinie wokół problemu alkoholowego. 

               -   „Nie  ufaj”  -  stosowane  po to, by zapobiec doznawaniu krzywdy  przez  dziecko  

ze  strony  uzależnionego  rodzica.  W  efekcie  zgeneralizowany brak zaufania odbiera 

dziecku poczucie bezpieczeństwa,   narzuca   dystans   wobec   innych,  wywołuje 

nieumiejętność zbliżenia się do drugiej osoby. 

               -  „Nie  odczuwaj”  - zabrania analizowania własnych uczuć i ich  przyczyn,  być  

może  w obawie przed odkryciem negatywnych emocji  do męża czy ojca. Zasada ta 

powiązana jest z postulatem bycia w życiu człowiekiem twardym, zdecydowanym. 

           Rezultatem  funkcjonowania  powyższych  zasad  i mechanizmów homeostatycznych   

jest   przyjmowanie   przez  dzieci  szeregu  niekorzystnych   ról,   wkomponowanych   w   

system,  a  czasem  stanowiących  wręcz  podstawy jego przetrwania. Z. Gaś  zalicza do nich 

przede wszystkim role: 

               -   „Ratownika”   -   dziecko   pełni  funkcję  ochraniającą  uzależnionego  rodzica,  

tuszuje  jego  błędy, niedociągnięcia, zaniedbania  w obowiązkach domowych czy w pracy. W 

efekcie rola ta  (a  można  przyjąć,  że  mogą ją pełnić także inni, dorośli członkowie systemu 

rodzinnego) wspomaga uzależnienie, oddalając alkoholika od skutków jego picia. 

               -    „Prowokatora”  -  polegająca na doprowadzaniu alkoholika do konfrontacji ze 

skutkami jego picia, jednak bez konstruktywnych konotacji.  W  efekcie  na ogół wywołuje  

to u pijącego  wzrost poczucia   winy  (często  zakończone  kolejnym  sięgnięciem  po  

alkohol). 

               -  „Ofiary”  -  polegająca na przejmowaniu przez dziecko części obowiązków  

uzależnionego  rodzica.  Rola  ta  bywa szczególnie dwuznaczna,  gdyż  wchodząc  w zakres 

nowych obowiązków dziecko może  stać  się  o nie niejako zazdrosne.  W efekcie w okresach 

abstynencji  rodzica, gdy powraca on do swoich obowiązków, może go sabotować, a nawet 

prowokować do picia. 

Zakres  pełnionych  przez  dzieci ról jest znacznie szerszy.  

Forward (1993) zalicza do nich z kolei role: 

-   „Stróża   rodzinnej  tajemnicy”  -  maltretowane  dzieci utrzymują  tajemnicę na 

dokonywanych na nich nadużyciach i może  to  być, zdaniem autorki, zasadniczym spoiwem 

całej homeostazy. Gdy   rodzina   pozostaje   w   fazie  zaprzeczania  problemowi  

alkoholowemu utrzymywanie tajemnicy przez dziecko absorbuje nie olbrzymie   ilości  

energii,  ale  i  wyzwala  u  niego  wykrzywione poczucie lojalności, które z czasem staje się 

drugą  ( a może należałoby powiedzieć 'pierwszą') naturą jednostki. 

- „Niewidzialnego  dziecka” - ten typ osobowości rozwija się na  bazie  ślepej  lojalności  i  

permanentnego niezaspokojenia dziecięcych  potrzeb.  W  efekcie  dzieci rezygnują z nich, 

nie pozwalają  sobie  na  ich   manifestacje,  schodzą  wszystkim z drogi,  stają się jakby 

'niewidzialne'. Oznacza to jednocześnie głębokie  zamrożenie  uczuć i okaleczenie w zakresie 

możliwości spontanicznego reagowania na życie. 

-  „Kozła  ofiarnego”  -  powstaje w wyniku przejęcia  przez dziecko  odpowiedzialności za 

pijaństwo ojca, co pociąga rozwój negatywnego  obrazu  siebie,  przekonania  typu „nie 

jestem nic wart”.   W  rezultacie  przyjęcia  tej  roli  dzieci  podejmują  wielorakie,  daleko  

idące  ustępstwa, mogące się kończyć nawet autoagresją. 

-  „Złotego  dziecko” („Rodzinnego bohatera”) - rola ta jest innym    rezultatem    przejęcia    

przez    dziecko   poczucia   odpowiedzialności za picie ojca. Dziecko pragnie 

zrekompensować swoje  „złe”  zachowanie  przez  perfekcyjne wypełnianie swoich  

obowiązków.  Pomimo  wyrazów uznania kierowanych do niego przez członków    rodziny   

(w  przeciwieństwie  do „kozła ofiarnego”), jego  poziom  lęku  i  deprywacji  potrzeb  jest 

równie wysoki. Wpada    w   pułapkę  perfekcjonizmu,   paraliżującą  działanie  mieszaninę  

lęku  przed  niedoskonałością  i  „przekładania  na  potem”.Jest oczywiste, że role te mogą 

być pełnione nie tylko przez dzieci,  ale i innych, dorosłych członków systemu rodzinnego. W  

przypadku    dzieci   są   jednak   szczególnie   destrukcyjne,   uniemożliwiają   rozwój   

prawidłowego   poczucia   tożsamości,   obciążają  jednostkę  twardym  gorsetem 

stereotypowych zachowań na całe późniejsze życie. 

Efektem wzrastania w rodzinie alkoholowej jest rozpoznany w zasadzie  dopiero  w  

latach  80-tych syndrom 'Dorosłych Dzieci Alkoholików'  /w  skrócie:  DDA/   (Woititz,  

1992; Sobolewska, 1992;  por.:  Cork,  1969;  Bailey,  1969).  Jego wyodrębnienie związane  

jest  z  działalnością  ruchu AA,  a przede wszystkim  Anonimowych   Rodzin  Alkoholików  

-  Al-Aten.  Ich  uczestnicy  zaobserwowali  u  siebie zadziwiające podobieństwo 

doświadczeń, lęków  i  zahamowań. Pierwszym  monograficznym opisem tego tupu 

osobowości   jest   praca   Janet   Woititz   „Dorosłe   Dzieci   Alkoholików”  (wyd.polskie  

1992),   posłużmy się jednak opisem dokonanym  przez  Z.Sobolewską (1992), ze względu na 

oparcie go  

na polskiej populacji DDA. Sobolewska do cech DDA zalicza: 

               -    Silne  lęki, gł. lęk przed odrzuceniem przez innych ludzi, brak  poczucia  

bezpieczeństwa  -  jako konsekwencja odrzucenia przez rodziców w dzieciństwie i 

doświadczenia przemocy; 

               -    Poczucie  niższej wartości - z którym usiłują radzić sobie przez  zachowania  

perfekcyjne, albo wycofywanie się z trudnych sytuacji, by uniknąć przewidywanej  krytyki; 

               -      Poczucie      osamotnienia    -    polegające  na  utrzymywaniu  dystansu  wobec  

innych  na  bazie nieufności. Próby zaradzenia samotności polegają na  unikaniu ludzi, by w 

ten sposób uzyskać potwierdzenie,  że  „inni  naprawdę  mnie  nie  lubią”, albo na 

wchodzeniu w związki z przypadkowymi osobami; 

               -  Zamrożenie  uczuć  - zarówno w zakresie sfery pozytywnej, jak i negatywnej, co 

wzmaga poczucie osamotnienia; 

               - Wyparcie się większości  własnych potrzeb; 

               -    Silna    potrzeba    stałego  kontrolowania siebie i innych - jako środek na 

opanowanie chaosu wewnętrznego i rodzinnego; 

               -  Silna  potrzeba  porządkowania  życia  -  traktowana jako przeciwdziałanie  wobec 

głęboko zakorzenionej postawy „i tak mi się nic nie uda”; 

               -  Lęk przed zmianami - oparty o doświadczenia z dzieciństwa, w których na ogół 

istotne zmiany były na gorsze. 

               -    Myślenie  magiczne - jako irracjonalne próby wpływania na rzeczywistość 

wymykającą się kontroli; 

               -    Poczucie  stałego zagrożenia - przeżywane nawet wtedy, gdy nic istotnego nie 

zachodzi; 

               - Doświadczanie silnych uczuć gniewu i złości; 

               - Silne poczucie krzywdy; 

               - Zaburzenia seksualne w przypadku nadużyć w dzieciństwie. 

               Przy braku jednoznacznego systemu wartości DDA cechuje także  

brak  zaufania  do  autorytetów,  usilne  poszukiwanie  norm  i  wartości, poczucie 

niepewności odnośnie własnej roli w rodzinie i  problemy religijne (trudności otwarcia się na 

sferę sacrum - uw.aut.).  Powyższy  opis  w  znacznym  stopniu  pokrywa  się z zestawieniem  

dokonanym przez Woititz (1992), przy czym autorka ta   wskazuje  jeszcze  na  posługiwanie  

się    kłamstwem  (jako  konsekwencja  panującego  w  rodzinie  zaprzeczania), nadmierny 

krytycyzm  wobec  samego  siebie,  nadmierną  powagę, przesadne reakcje  na  sytuacje, na 

które nie mają wpływu, silną potrzebę potwierdzenia  i  uznania.  Osobowości  tego typu 

cechuje także skrajne  funkcjonowanie  w  wymiarze  odpowiedzialność  -  brak 

odpowiedzialności,  na  bazie  trudności  z  realnym ocenianiem rzeczywistości  i  skłonność  

do  nadmiernej  lojalności, wynik strachu  przed rozpadem z trudem budowanych związków. 

Nierzadką cechą jest także irracjonalne, trudne do wytłumaczenia uleganie impulsom,  

prowadzące  często do alkoholizmu. Forward (1992) za główne  okaleczenie   DDA  uważa 

nieufność. Jest ona rezultatem  doświadczenia  bólu  i cierpienia od osób, które kochają. 

Warto zacytować   dramatyczne   pytanie   leżące   u   podstaw   tego   doświadczenia:  „Jeśli  

nie  możesz  zaufać własnemu ojcu, komu możesz  zaufać?”  (1992,  s.91).  W rezultacie w 

dorosłym  życiu stale  powracającymi  wątkami  związków  DDA  są zazdrość, chęć 

posiadania i podejrzliwość. Wzrastanie   dziecka   w   rodzinie   alkoholowej  w  wyniku   

istniejącej  w  niej  patologii  w  zakresie  komunikacji, ról, negatywnych   emocji,    w   

konsekwencji   prowadzi   do  jego  psychicznego   okaleczenia.   Skala  alkoholizmu  

obrazuje  jak  wielkiej części społeczeństwa dotyczą te doświadczenia. Syndrom   DDA   

został   wyodrębniony  praktycznie  w  ciągu  ostatniego  dziesięciolecia i jak na razie jego 

opisy oparte są w   zasadzie  wyłącznie   na   doświadczeniach     klinicznych.  Wskazują   one  

na  dramatyczny  obraz  osobowościowych  zmian.   

Niewątpliwie    potrzebne   są   liczne    badania   empiryczne   nie  zawsze  potwierdzające  

opisy kliniczne. Walczyński (1994) badał  obraz  siebie  za  pomocą  14  -  czynnikowej skali 

TSCS  (Tennessee    Self   Concept   Scale)   Wiliama   Fittsa   (nie   normalizowanej  w  

Polsce).  Wyniki  badań nie wykazały  żadnych różnic  statystycznie  istotnych  pomiędzy  

uczniami z rodzin z chorobą  alkoholową  i  z grupy kontrolnej. Podobne badania nad  

obrazem  siebie  kobiet (średnia wieku 21,5 lat) przeprowadziła Kurpiewska  (1994).  Autorka 

posłużyła się Testem Przymiotników  

ACL  Gougha  i  Heilbruna  (  w  wersji  37  czynnikowej).  Nie  wystąpiły  żadne  różnice  

pomiędzy   grupą  eksperymentalną  a  kontrolną w zakresie idealnego obrazu siebie. W 

zakresie obrazu realnego   różnice  statystycznie  istotne  pojawiły  się  w  3  skalach:  A,  A-

1,  SUC.  Skala  A oparta jest o teorię analizy transakcyjnej  Berne'a,  mierzy ona poziom 

'Dorosłego'. Okazało się,  że kobiety obciążone alkoholowym problemem rodzinnym mają 

wyższy   poziom   zdolności   Dorosłego  niż  kobiety  z  grupy  kontrolnej.   Chodzi   tu   o  

cechy  takie  jak  realna  ocena  rzeczywistości,   właściwa  kontrola  ekspresji  

emocjonalnych,  niezależność  od nastrojów. W skali inteligencji -oryginalności  A-1  kobiety  

-  DDA uzyskały wyższy poziom rozwagi, czujności, zorganizowania,  planowania. Cechuje 

je wytrwałość w dążeniu do zaplanowanych celów, ale także pewien przymus działania. 

Wyniki skali   SUC   wskazują    na    wyższy  poziom  potrzeby  wsparcia,  zabieganie  o  

sympatię  i  uczucie  ze  strony innych. Autorka stwierdza,  że  mimo  pewnych  różnic  

wyniki  nie  wskazały by kobiety  -  DDA  miały  znacząco  gorszy  obraz siebie i niższą 

samoocenę  niż  kobiety  z  grupy  kontrolnej.  Niemniej  można  sądzić,  że  zasygnalizowane  

różnice  są  dobrą  ilustracją na   wielokrotnie    podkreślane    przez    klinicystów   „szybsze”    

dojrzewanie   dzieci   alkoholików,   związane   z    poczuciem   odpowiedzialności   za   

siebie,   niejednokrotnie    sztywnymi   normami,  brakiem  radości  życia  i  spontaniczności.  

Strojny   (1994)  analizował style komunikacji między rodzicami a dziećmi w  rodzinach  

alkoholowych.  Badania przeprowadzono w oparciu o zastosowanie    Kwestionariuszy    

Komunikacji    Partnerskiej,    Uczuciowej  i  Otwartej w opracowaniu M.Grygielskiego. 

Pomiędzy badanymi  grupami nie wystąpiły różnice istotne statystycznie w zakresie  stylu 

uczuciowego, choć chłopcy z rodzin alkoholowych w wywiadzie wielokrotnie deklarowali 

silne negatywne uczucia do  swych pijących ojców. Natomiast w zakresie stylów 

partnerskiego i    otwartego    różnice    przekroczyły   poziom   istotności   statystycznej.  W  

komunikacji  ze swymi ojcami DDA dostrzegają mało  otwartości,  silną koncentrację albo na 

osobie ojca, albo na osobie syna, co świadczy o  braku rzeczywistego partnerstwa. 

Postrzegają  ojców  jako  skrywających  swe  przeżycia,  myśli,  uczucia, rzeczywiste 

postawy. Referowane  badania  Walczyńskiego, Kurpiewskiej i Strojnego wskazują,  że  

różnice  pomiędzy badanymi grupami DDA a grupami kontrolnymi  na  ogół  nie mają 

globalnego charakteru. Niemniej trzeba  zauważyć,   że  na   wyniki  powyższych badań w 

istotny sposób  mogło  wpłynąć    zawężenie  w  zakresie  doboru grup  do autodeklaracji   

badanych  o  alkoholiźmie  ojca,  bądź  jak  w  przypadku badań Kurpiewskej arbitralny 

wybór badanych kobiet na bazie  wywiadu  środowiskowego. Drugim istotnym czynnikiem 

jest rekrutacja  badanych  głównie  ze szkół  średnich Lublina, można przyjąć    że  w  

odniesieniu do potencjalnie całej populacji DDA jest to grupa stosunkowo dobrze 

przystosowana. Duże  zainteresowanie  problematyką  DDA,  jak  i  syndromem  

współuzależnienia,  jakie  obserwuje  się  w środowisku badaczy zajmujących się 

problematyką alkoholizmu pozwala mieć  nadzieję  na szybki wzrost wiedzy w tym zakresie. 

               

 g/ SYNDROM WSPÓŁUZALEŻNIENIA 

 

               Odchodzenie      od      wąskiego   ujmowania   alkoholizmu   jako   zależności  

wyłącznie  od  alkoholu  etylowego związane było ze spostrzeżeniem,  że  mechanizmy  

uzależnienia  są  podobne, zaś chorzy  nader  elastycznie  przerzucają się z jednego środka na 

inny.   Podobne   obserwacje   napływały   także  z  badań  nad  narkomanami  czy  

lekomanami. Naturalną koleją rzeczy było więc pojawienie się, najpierw w USA, szerszego 

terminu 'uzależnienie od  środków  chemicznych',  przy  czym coraz więcej zwolenników 

zyskuje  rozumienie  uzależnienia  jako  nałogowego trybu życia przynoszącego  szkody  

jednostce.  Podobną  ewolucję przechodzi rozumienie  terminu  'współ-alkoholizm'.  Pojęcie  

to stosowane było  tradycyjnie   w  odniesieniu do żon alkoholików. Zrodziło się  w  wyniku  

obserwacji terapeutów i lekarzy niejednokrotnie zdumionych  trwałością  relacji  systemów  

alkoholowych, dziwną formą      zależności   trzeźwej  żony  od  swego  pijącego  męża.  

Tradycyjne  interpretacje  szły  w  kierunku poszukiwania u żon  tendencji   

sadomasochistycznych  czy  innych  form  zaburzenia  osobowości.  Spostrzeżenia  

terapeutyczne  o  przeżywaniu przez żony    często  gwałtownych, destruktywnych emocji i 

zachowań w okresie  utrzymywania  abstynencji  przez  męża  nie  pozwalały  sprowadzać 

całego problemu tylko do faktu nadużywania alkoholu. Domyślano  się,  że  przyczyny  

muszą  mieć  charakter głębszy,  wykraczający  poza aktualny układ małżeński,  że sięgać 

mogą ich dzieciństwa,  własnych  rodzin generacyjnych.  Pojawienie się w  

miejsce  dotychczasowego  określenia 'współ-alkoholizm' terminu nowego 

 

'współuzależnienie'  związane jest nie tylko z ewolucją rozumienia alkoholizmu jako choroby, 

ale i ze zmianą  kontekstu odniesienia   tego  pojęcia  na  szersze,  obejmujące nie tylko żony,  

ale  i  inne    osoby    żyjące   w  orbicie alkoholika, oczywiście  o  ile  wykazują  jego objawy 

(por.Sztander, 1992).  

Jednocześnie    pojawiła    się    tendencja    do    ujmowania    współuzależnienia  w  

wymiarze  chorobowym, na co jako pierwszy wskazywał  Cermak  (1986).  To,  czy  można  

mówić o chorobowym wymiarze  współuzależnienia  jest  kontrowersyjne,  a  dyskusja  

specjalistów  na  dobrą    sprawę  dopiero  się  rozpoczyna (por. Woititz,1992;   

Jampolsky,1992;   Norwood,1993;).   O   rozwoju   rozumienia  tego  pojęcia  szczegółowo  

pisze  Mellody (1993) w bardzo  dobrej  monografii  i nawet jeśli współuzależnienie nie 

zostanie  uznane  przez  oficjalną  medycynę  jako  samodzielna  jednostka  chorobowa nie 

sposób nie przyznać racji stwierdzeniu autorki:   „Czymkolwiek  współuzależnienie  jest,  z  

pewnością    działa jak każda inna choroba” (s.191).Zrozumienie  istoty współuzależnienia 

dobrze oddaje obrazowy opis  Forward:  „Jest   to  taki partner, który pomimo cierpień 

zadawanych   mu  przez  alkoholika  podświadomie  wspiera  jego  pijaństwo.  Poprzez 

akceptację, współuzależnieni komunikują,  że zawsze  będą  w  pobliżu,  aby zająć się 

szkodami spowodowanymi przez     destrukcyjne     zachowanie     partnera.     Chociaż     

współuzależnieni  mogą gderać, jęczeć, błagać, narzekać, grozić i  stawiać  ultimata,  to  tak 

naprawdę rzadko kiedy są skłonni stawić  wystarczająco  silny  opór, aby czynić znaczące 

zmiany”  (1992, s.96). Powyższemu opisowi trudno przyznać walor naukowej  

precyzji,  wskazuje on jednak na istotę choroby. Wydaje się nią swoista    forma    

zniewolenia    jakiemu    podlegają   osoby   współuzależnione,  obejmujące  sferę emocji, 

myśli i działania. Mellibruda  i  Szczepańska  (1989)  na podstawie własnych badań 

zaproponowali    wyodrębnienie    kryteriów   współuzależnienia   opartych   pragmatycznie   

na  analogii  do  kryteriów  choroby  alkoholowej. Są to następujące zjawiska: 

               -  „Uporczywa  koncentracja  myśli, uczuć i zachowań  żony wokół zachowań 

alkoholowych  męża; 

               -     Poczucie     konieczności    kontrolowania    zachowań    alkoholowychmęża   i   

nadzieja   na   utrzymanie  bezpiecznych  rozmiarów picia; 

               -    Utrwalenie    się   sztywnego   stereotypu   interakcji   obejmującego okresy picia 

i abstynencji; 

               -  Podejmowanie  przez  żonę  i  załamywanie się prób zmiany typowych reakcji na 

zachowanie męża; 

               - Zmiany tolerancji na destrukcyjne zachowanie męża; 

               -  Rozregulowanie  reakcji  emocjonalnych żony na zachowania męża, obejmujące 

znajdowanie głównych satysfakcji w uśmierzaniu stanów  przykrych  i hamowanie stanów 

przyjemnych w korzystnych sytuacjach; 

               -    Poczucie    niemożności  rozstania  się z mężem na zawsze i paradoksalne  

umacnianie  się więzi po kolejnych destrukcyjnych incydentach   lub  próbach odejścia”. 

(Szczepańska, 1992, s.70-71). 

               Zdaniem    Mellody    (1993)  współuzależnienie manifestuje się w dorosłym  życiu,  

korzeniami  sięga  jednak  dzieciństwa.  Jego  symptomy  rozwijają    się    na    bazie  

osobowości  neurotycznej i niedojrzałej.        Są    to    osoby    pochodzące    z    rodzin    

dysfunkcjonalnych, wychowane na ogół w klimacie niedostatecznej   opiekuńczości,  z  

częstymi  przejawami nadużyć fizycznych bądź moralnych.  Wykazują  tendencje  do  

skrajnego  zaniżania  bądź  zawyżania własnej wartości, są zewnątrzsterowne. Mają trudności 

w   wytyczaniu   funkcjonalnych   granic  zewnętrznych,  jak  i  wewnętrznych.  W drugim 

wypadku skrajności  polegają na tym, że możliwy  jest  całkowity  brak  granic  lub  też   

przeciwnie - granice mają charakter nieprzepuszczalnych murów wznoszonych ze strachu,  

gniewu  lub  złości.  Często  obserwuje się gwałtowne przechodzenie   od  całkowitej  

przepuszczalności  do  murów  i  odwrotnie, w obydwu wypadkach jest to wynik braku  

satysfakcji.  

Zdaniem   Mellody   bodaj   najbardziej   istotną   cechą  osób  współuzależnionych    jest    

niekontrolowana    skłonność   do   ekstremalnych  odczuć  i  zachowań. Są one skutkiem 

modelowania wyniesionego z dzieciństwa, bądź odczucia  bycia „nie słuchanym  i    

zauważanym”,    co    w    efekcie   przynosi   nadmierne,   niekontrolowane, podkreślanie 

własnej osoby. 

 

*** 

 

               Wyodrębnienie  syndromu  współuzależnienia   i  syndromu DDA wskazuje,  jak 

wiele czynników trzeba uwzględniać przy analizie mechanizmów  homeostatycznych  i 

struktury rodziny alkoholowej. Podlegają        one        bardzo        wielu        uwarunkowaniom   

zarówno   indywidualnym,  jak i zbiorowym. Choroba alkoholowa obciąża nie tylko  

uzależnionego,  ale wszystkie osoby żyjące w jego kręgu. Jest  to obciążenie 

wielopłaszczyznowe, obejmujące sferę uczuć, myślenia,   zachowania.   Ze   swoistym   

piętnem,  jakim  jest  alkoholizm w rodzinie muszą zmagać się wszyscy jego członkowie. 

Zakres    wpływów   i  spustoszeń  dokonywanych  przez  chorobę  alkoholową   ilustruje   

skalę  trudności   w  terapii  i  przy  konstruowaniu  badań  naukowych.  Przyjęcie 

systemowych założeń zwiększa    obszar    ujęć    badawczych,   pomimo   naturalnie   

trudniejszego poziomu opisu. 

 

h)    BADANIA    RODZIN    ALKOHOLOWYCH    Z   ZASTOSOWANIEM    

KWESTIONARIUSZY SOLONA 

 

               Istnieje    bardzo    niewiele  prac  badawczych nad rodzinami z problemem   

alkoholowym   z  zastosowaniem  Modelu  Kołowego  i  kwestionariuszy Olsona.  

Olson   i  Killorin  (cyt.D.Olson  i  inni,  1985,  s.10)  przeprowadzili  badania na 

rodzinach z problemem alkoholowym, w którym  jedno  z  rodziców  było  ‘identyfikowanym  

pacjentem’.   

Stosując  pierwotną wersję FACES (wersja ta dość istotnie różni się  od  zastosowanej  w  

pracy  ostatecznej  wersji FACES III) znaleziono  znaczące różnice pomiędzy rodzinami 

uzależnionymi a nie   uzależnionymi.   Zgodnie   z   założeniem    w  rodzinach alkoholowych 

wystąpił znacząco wyższy poziom rodzin skrajnych w porównaniu  do  grupy  kontrolnej. Jak 

pokazuje rysunek 3 - 21% spośród   rodzin   alkoholowych   /autorzy   częściej   używają   

określenia  'chemicznie  uzależnionych'/ było typami skrajnymi, podczas  gdy  tylko  4%  

spośród  rodzin nie-uzależnionych było skrajne.  I  na  odwrót,  prawie 1/3 /38% i 32%/ 

spośród rodzin uzależnionych  było  zrównoważonych,  a  ok. 2/3  /65%/ spośród grupy 

kontrolnej. 

0

10

20

30

40

50

60

70

Identyfikowany

pacjent

Małżonek

Grupa kontrolna

skrajne

pośrednie

zrównoważone

 

 

Rys.3.

   

Typy  rodzin  w rodzinach z problemem alkoholowym jednego  z  współmałżonków  /z  rozbiciem  na 

‘'identyfikowanego pacjenta’  i współuzależnionego małżonka/ w zestawieniu z grupą kontrolną. (za: D.Olson i 

inni, 1985, s.10) 

                  

Badania  rodzin  alkoholowych  w  leczeniu  przeprowadzone przez  J.Bonka (1984, 

cyt. Olson i inni, 1985 ) związane były z wyróżnieniem  20 rodzin, które poddane były 3-

krotnym pomiarom: przed  leczeniem,  w  miesiąc  po  rozpoczęciu  leczenia,  i po leczeniu.  

Bonk zastosował Skalę Satysfakcji Rodzinnej mierzącą  poziom satysfakcji w odniesieniu do 

spójności i adaptacyjności.  

Okazało  się,  że  rodziny  przed  rozpoczęciem  leczenia miały mniejszy   poziom   

satysfakcji   w  związku  ze  spójnością  i  adaptacyjnością  niż  rodziny badane w trakcie 

terapii i po jej zakończeniu.  Tym  samym  badania  Bonka   w  pierwszym rzędzie dowiodły  

skuteczności  terapii  w  zakresie  modyfikacji  tych  zmiennych w rodzinach alkoholowych. 

Interesującą próbę badania żon alkoholików podjęła A.Świecka - Mońka (1991). 

Autorka stosowała kwestionariusz FACES III oraz Skale Satysfakcji: Rodzinnej, Małżeńskiej 

i Osobistej. Badaniom  

zostały poddane  3 grupy: 

               - żony alkoholików leczonych na grupie wstępnej, 

               - żony alkoholików uczestniczące w grupach Al - Anon, 

               - żony z grupy kontrolnej. 

               Dobór  tej  ostatniej  grupy  (uczestniczki  Studium  Pomocy   

  Psychologicznej,   pielęgniarki   oraz    nauczycielki)   budzi   zastrzeżenia,  m.in.  okazało  

się, że w tej grupie w percepcji badanych   dominowały   typy  rodzin  skrajne  (36,66%),  

przed  pośrednimi (30%) i zrównoważonymi (23,33%), co jest niezgodne z podstawowymi  

założeniami  Modelu Kołowego. Niemniej porównanie przez  autorkę  wyników do grupy 

normalizacyjnej Radochońskiego  (1987) dostarczyło szeregu interesujących danych. 

W  zakresie  wyników  FACES  III  żony uzależnionych z grupy wstępnej   oceniają   

swoje   rodziny  pod  względem  spójności  następująco: 

               - zwarte         

- 33,33 %  

               - połączone      

- 33,33 % 

               - odseparowane    - 20 % 

               - luźne           

- 13,33 % 

               zaś żony uczestniczące w grupach Al - Anon: 

               - zwarte         

 - 60 % 

               - połączone     

 - 23,33 % 

               - odseparowane  

 - 13,33 % 

               - luźne          

 - 3,33 % . 

               W  zakresie  spójności  spostrzeganej  rodzin  połączonych i odseparowanych  nie 

wystąpiły różnice pomiędzy badanymi grupami a  grupą normalizacyjną. Różnice istotne 

statystycznie pojawiły się  w  zakresie percepcji typów zwartych. Żony uczestniczące w  

grupach  Al - Anon istotnie częściej spostrzegały swoje rodziny jako  zwarte niż kobiety z 

grupy normalizacyjnej (χ

2

 = 32,85, p <  0,01).  Nie wystąpiły w tym zakresie różnice 

pomiędzy żonami  uzależnionych  z grupy wstępnej a grupą normalizacyjną.  

W   zakresie   adaptacyjności  żony  uzależnionych  z  grupy  wstępnej spostrzegały 

swoje rodziny jako 

               - sztywne           

- 30 %, 

               - ustrukturyzowane  - 36,66 %, 

               - elastyczne      

- 26,66 %, 

               - chaotyczne         -  6,67 %. 

               Z kolei żony uczestniczące w grupach Al - Anon: 

               - sztywne           

- 16,66 %, 

               - ustrukturyzowane  - 46,66 %, 

               - elastyczne        

- 16,66 %, 

               - chaotyczne         -  3,33 %. 

               U  żon uzależnionych z obydwu grup statystycznie częściej niż w   grupie  

normalizacyjnej  pojawiała  się  percepcja   rodzin  zaliczanych  do typu sztywnego. Podobne 

prawidłowości wystąpiły w  zakresie  typów  ustrukturyzowanych, przy czym częstotliwość  

percepcji  tego typu rodzin była podobna u żon z grupy wstępnej i  Al  -  Anon, natomiast 

istniała statystyczna różnica z grupą kontrolną  i  normalizacyjną.  Nie  wystąpiły  różnice 

pomiędzy badanymi   grupami  w  zakresie  typów  elastycznych,  istniały  natomiast w 

zakresie typów chaotycznych. 

 

Na gruncie polskim jedyne pilotażowe badania z zastosowaniem kwestionariuszy   

Olsona   nad   spójnością  i  adaptacyjnością   członków  systemów z chorobą alkoholową 

przeprowadził Zwoliński  (1992).  Badaniom  zostały  poddane pary małżeńskie, które były  

uczestnikami  obozu  terapeutycznego,  wcześniej  w  leczeniu w poradniach   odwykowych   

lub  działające  w  klubach  AA  (bez  uwzględnienia   dzieci).  W  badaniach  mierzono  także  

poziom  satysfakcji  rodzinnej oraz rozbieżności pomiędzy spostrzeganym a   pożądanym   

poziomem  spoójności  i  adaptacyjności.  Autor  stwierdził,   że   pomiędzy   mężami   z  

grupy  alkoholowej  i  porównawczej   nie  wystąpiły  różnice  istotne  statystycznie,  

natomiast  dotyczyły one żon z obu grup. Okazało się,  że  żony z rodzin z problemem 

alkoholowym osiągnęły wyniki wyższe od żon z grupy porównawczej w zakresie globalnej 

satysfakcji rodzinnej i satysfakcji dotyczącej spójności, zaś niższe w zakresie poziomu 

adaptacyjności  pożądanej.  Zwoliński  konkluduje,  że:  „matki   (...)  z  rodzin z problemem 

alkoholowym, choć poszukują pomocy dla  swej  rodziny  (małżeństwa),    to    mają niższą 

motywację do uzyskania  zmian  w  systemie rodzinnym (bo są bardziej z niego zadowolone   

i  pragną  jego  mniejszej  adaptacyjności,  czyli  mniejszej  zdolności  do  zmiany),  niż matki 

z rodzin z innymi problemami, które rozpoczynają terapię” (1992, s.143).  

 

 

 

Rozdz.II. STRATEGIA BADAN WLASNYCH 

1. PROBLEMY BADAWCZE I HIPOTEZY 

 

 

Przeprowadzenie  badań  nad rodzinami opartych o podejście systemowe  rodzi  wiele  

trudności  ze  względu  na konieczność jednoczesnego  opisu  wielu  zmiennych  w  zakresie 

interakcji, struktury   rodziny,   jej   dynamiki,   mechanizmów   sprzężeń   zwrotnych,  itd. 

(por. Tryjarska, 1987, Braun-Gałkowska, 1992).  

Rzeczywistość   życia   rodzinnego  wydaje  się  tak  bogata  i  wielostronna, że nasuwa się 

retoryczne w gruncie rzeczy pytanie o   to,   czy  możliwy  jest  jej  jednoczesny  i  pełny  

opis. Przystępując    do    pracy    w    tym    zakresie  miałem  świadomość,  że spełnienie   

wszystkich  systemowych  wymagań  metodologicznych  praktycznie   nie   będzie  możliwe,  

decydując  się  na  wybór  określonych zmiennych badawczych zdaję sobie sprawę, że analiza 

ta  ma  charakter  wybiórczy.  O wyborze określonych parametrów opisu   w  znacznym  

stopniu  przesądził  także  brak  narzędzi  badawczych   opartych   o   założenia   systemowe.  

W  zasadzie  kompleksowe  (co  nie  znaczy,  że  wyczerpujące) warunki w tym zakresie   

spełnia  Model  Kołowy  Olsona,  projekcyjne  metody  rysunkowe  do badania całych rodzin 

wprowadza M.Braun-Gałkowska  (1991,  1992),  głównie  Test  Rysunku  Rodziny  i  we  

własnym  opracowaniu Schematyczny Rysunek Rodziny. 

 

Zasadniczym   celem   pracy  jest  psychologiczna  analiza  systemów  rodzinnych  z  

chorobą alkoholową. Przegląd zagadnień wiążących się  z  funkcjonowaniem rodziny z 

chorobą alkoholową dokonany w rozdziale I jednoznacznie wskazuje na specyfikę tych rodzin 

w porównaniu do reszty populacji. Jednocześnie większość opisów   ma  charakter  kliniczny,  

praktycznie  nie  ma  badań  empirycznych  całych  rodzin  w  oparciu o podejście systemowe.  

Interesująca  wydawała  się  empiryczna weryfikacja doświadczeń terapeutycznych  i  

klinicznych, taka była zasadnicza motywacja podjętych    badań.   Jednocześnie   aby   

rozszerzyć   analizy   zastosowano   porównania   do   innych  grup.  Stawianie  pytań   

roboczych  o  to,   c z y  istnieją różnice pomiędzy  rodzinami alkoholowymi  a   

porównawczymi  byłoby  podejściem trywialnym.  

Właściwe  wydaje  się stawianie pytań o to,  c z e g o  (jakich zmiennych)  dotyczyć mogą 

różnice pomiędzy systemami rodzinnymi z-  i  bez  choroby alkoholowej. Podstawowe 

pytanie  można więc postawić  następująco:  W  zakresie jakich zmiennych różnią się 

rodziny  z  chorobą  alkoholową  od  rodzin  porównawczych ?  W odpowiedzi  

na  to  pytanie  pomocne  będzie  postawienie kilku hipotez i pytań szczegółowych.  

Model  Olsona  pozwala  na opis 3 zmiennych uznanych przez autorów za 

najważniejsze dla funkcjonowania systemu rodzinnego, tj.   adaptacyjności,  spójności  i  

komunikacji.  Zastosowanie  Modelu  w  pracy pozwala na postawienie hipotez czy 

porównywane systemy  rodzinne  różnią  się  pomiędzy  sobą  w zakresie tych wymiarów.  

Adaptacyjność  to  według  Olsona  zdolność  systemu  rodzinnego  do zmiany swej struktury 

władzy, układu ról i zasad w  odpowiedzi  na  stres  rozwojowy  lub  sytuacyjny. W świetle 

rozważań  przeprowadzonych  w  rozdz.  I   rodziny  z  chorobą  alkoholową  jawią  się  jako  

systemy  ze  zdecydowanie słabymi mechanizmami  adaptacyjnymi, mało elastyczne, źle 

radzące sobie  ze stresem. Zatem 1-sza hipoteza szczegółowa brzmi następująco: 

 

-  W  zakresie  adaptacyjności  wystąpią  różnice pomiędzy systemami   rodzinnymi   z   

chorobą   alkoholową  a  systemami  rodzinnymi bez choroby alkoholowej. 

 

Drugi  podstawowy  wymiar  rodziny  -  spójność  - to więź  emocjonalna  łącząca  

wzajemnie  członków  rodziny oraz stopień indywidualnej  autonomii jakiego doświadczają. 

Trzeba pamiętać,  że Olson  mówi o więzi emocjonalnej  rozumianej ogólnie,  a nie o  

„pozytywnej  więzi emocjonalnej”. Chodzi o siłę związku, bez względu  na jego znak, różnica 

ta jest bardzo istotna. Pobieżna refleksja   nad  rodzinami   alkoholowymi  może  sugerować  

ich  całkowitą odmienność i patologię w zakresie wszystkich aspektów życia  rodzinnego. W 

przypadku analizy spójności wydaje się,  że należy  zachować  szczególną  ostrożność, ze 

względu na opisany syndrom  współuzależnienia,  tym  bardziej, że dotyczyć on może nie  

tylko  żon,  ale również dzieci, rodziców, innych członków rodzin.  Opinie  o poziomach 

spójności systemów alkoholowych są zróżnicowane.  Z  cytowanych  badań  Olsona i 

Killorina możnaby sądzić,  że  rodziny  alkoholowe   w zakresie spójności powinny cechować 

się większą liczbą typów skrajnych, czyli zwartych lub luźnych.  Z  kolei  Woydyłło  (1994)  

w  nawiązaniu do własnych doświadczeń   terapeutycznych  opowiada  się  za  bardzo  dużym  

zróżnicowaniem   typologicznym   rodzin  alkoholowych;  zdaniem  terapeutki  w  

odróżnieniu  od  rodzin  zneurotyzowanych  czy z chorobą  somatyczną rodziny alkoholowe 

są zdecydowanie bardziej zindywidualizowane,  w odniesieniu do nich regułą terapeutyczną 

powinno  być unikanie apriorycznych typologii. Podobnie Kaufman  (1985)     sugeruje   

możliwość   występowania   wśród   rodzin   alkoholików   wszelkich   poziomów  spójności  

i  niejednolitej  adaptacyjności.    Ponadto    rodziny    badane    miały    już    kilkunastoletni  

staż  małżeński,  tylko  niecałe 10% żon z tej grupy  uważało  własne  małżeństwo  za  

nieudane  (co pozwalało przypuszczać  występowanie  współuzależnienia).  W  tym świetle 

następna hipoteza szczegółowa brzmi: 

-  W  zakresie  spójności  nie  wystąpią  różnice pomiędzy rodzinami   z   chorobą  

alkoholową  a  rodzinami  bez  choroby  alkoholowej. 

 

 

Do  badania  spójności i adaptacyjności zastosowany został kwestionariusz FACES III. 

Scharakteryzowane   w  rozdz.  I  wskaźniki  komunikacji  w  rodzinach  

alkoholowych  takie  jak  zaprzeczanie,  rozbieżność    między  komunikacją    słowną    a  

bezsłowną,  stosowanie licznych tabu, wskazują, że można zakładać istnienie różnic. Hipoteza 

nr 3 brzmi więc następująco: 

 

-   W   zakresie  komunikacji  wystąpią  różnice  pomiędzy  badanymi grupami. 

 

Ponieważ  zastosowana  Skala  Komunikowania się Rodziców z Dorastającymi  

Dziećmi  Olsona  umożliwia  oddzielny  pomiar  w  zakresie  relacji  ojcowie  -  dzieci, matki 

- dzieci, dzieci - rodzice, interesujące będzie  prześledzenie tych wyników.  

Stres   wywołany   chorobą  alkoholową  wyzwala  określone  mechanizmy  

adaptacyjne.  Znaczna  ich  część została opisana w rozdz. I.  W celu ich empirycznej 

weryfikacji zastosowano Skalę Zmagania  się  z  Kryzysem Rodziny - F-COPES Olsona  

mierzącą  5  strategii      radzenia    sobie    ze    stresem      (2    wewnętrzne  i  3  zewnętrzne).  

Ponieważ Skalę stosuje się wyłącznie w sytuacjach wywołanych   naturalnym   stresem   

niedopuszczalne   jest  jej  stosowanie   do  badania  grupy  kontrolnej.  Jej  zastosowanie  

umożliwi   jakościową  analizę  wyników,  ponadto  zostaną  one  porównane  z  wynikami  

rodzin,  w  których  stres wywołany był zawałem  serca  ojca,  uzyskanymi  przez 

Radochońskiego (1987).  

Zestawienie  takie  będzie  pożyteczne  w  dyskusji na tym, czy mechanizmy   adaptacyjne  

rodziny  alkoholowej  mają  charakter  specyficzny, czy w znacznym stopniu uniwersalny.  

Model  Kołowy  i  kwestionariusze  Olsona są w Polsce mało znane,  powstało 

stosunkowo niewiele prac z ich wykorzystaniem.  

Z tych względów wydawało się celowe zastosowanie Schematycznego  

Rysunku  Rodziny  jako  testu  już  dobrze   zweryfikowanego, a umożliwiającego  spojrzenie  

na  rodzinę  przez  pryzmat metody projekcyjnej.  SSR  służy  przede  wszystkim  do badania 

relacji wewnątrzrodzinnych,  na jego podstawie wnioskować można także o strukturze  

rodziny.  Dodatkowe  pytanie, jakie się w związku z tym nasuwa ma charakter bardziej 

metodologiczny i dotyczy tego, czy  wyniki uzyskane przy pomocy tak różnych metod będą 

ze sobą zbieżne. 

 

2. OPIS ZASTOSOWANYCH METOD 

 

Oprócz   wywiadu   standaryzowanego   własnej  konstrukcji  pozostałe   metody   

zastosowane  w  pracy  są  już    opisane    w    piśmiennictwie    polskim.   Kwestionariusze   

Olsona   zostały   zaprezentowane szczegółowo  przez M.Radochońskiego (1987), były  także 

weryfikowane metodologicznie przez M.Zwolińskiego (1992). Z  kolei  Schematyczny 

Rysunek Rodziny zaprezentowała M.Braun - Gałkowska   (1991).   Ze  względu  na  

czytelność    pracy  ich  prezentacja   wydaje   się   potrzebna,   jednak   zostaną  one  

przedstawione  w  sposób  skrótowy,  osoby  zainteresowane  ich  stosowaniem odsyłam do 

opracowań źródłowych. 

 

a)  SKALA   OCENY  ADAPTACYJNOŚCI  I  SPÓJNOŚCI  RODZINY - FACES III 

 

Skala Oceny Adaptacyjności i Śpójności Rodziny - FACES III  (Family  Adaptability  And  

Cohesion  Evaluation  Scales)  jest  podstawowym   kwestionariuszem   służącym   do   

umiejscawiania   poszczególnych  członków  rodziny  czy  całych  rodzin w Modelu 

Circumplex  (por. rozdz.I). Jest narzędziem służącym do pomiaru 2  najważniejszych,  

zdaniem Olsona, wymiarów życia rodzinnego, tj.  spójności i adaptacyjności. Konstrukcja 

Skali przechodziła dość  długą ewolucję, pierwotna wersja została opracowana przez  Portner  

i  Bella  w  1978  r. i składała się  aż ze 111 pozycji  (Bell,  1982,  za:  Olson,  1985).  

Ostatecznie w wersji 3-ciej Skala składa się z 20 pytań, z czego 10 odnosi się do spójności i 

10 do adaptacyjności. Jak podają autorzy w ostatecznej wersji udało  się  zredukować  

korelację  pomiędzy  obydwiema  skalami  niemal  do  zera.  Możliwe  jest  zastosowanie  

Skali  w  dwóch  wersjach:  percepcyjnej  i idealnej, w obydwu wypadkach stosuje się    te  

same itemy, zmienia się jedynie pytanie ogólne. Wersja percepcyjna  (pytanie  brzmi:  Jaka  

jest teraz Twoja rodzina?) umożliwia pomiar aktualnego obrazu rodziny w zakresie spójności 

i  adaptacyjności;  wersja  idealna (Jak chciałbyś, żeby było w Twojej  rodzinie?)  umożliwia  

pomiar  stanu rodziny pożądanego przez   jej   członków.   Do  niniejszych  badań    użyto  

wersji  percepcyjnej (zob. Aneks).  

 

FACES  III  jest prosty i łatwy w stosowaniu. Osoba badana ma  za  zadanie  

odpowiedzieć  na  20  pytań  dotyczących życia rodzinnego przy użyciu 5-stopniowej skali 

określającej częstość pojawiania się danego zachowania w rodzinie ( 1 - prawie nigdy, 5  -  

prawie  zawsze).  Wyniki  dla  obu  podskal  oblicza  się oddzielnie.   Pytania   w   podskali  

spójności  dotyczą  więzi  emocjonalnych, granic rodziny, zakresu wsparcia, czasu wolnego,  

zainteresowań,   przyjaciół.  Pytania  podskali  adaptacyjności  obejmują  zjawiska,  które,  

zdaniem  autorów, świadczyć mogą o elastyczności  systemu,  rozumianej  jako  zdolność  do 

zmiany. Dotyczy  to  zmienności  w pełnionych rolach, możliwości zmiany roli   przywódcy,  

wpływu  dzieci  na  decyzje  rodziców  i  na  dyscyplinę, zakresu zmian reguł i 

obowiązujących zasad. 

Wyniki  dla  obu  podskal  oblicza  się oddzielnie. Wyniki indywidualne  można  połączyć  w 

jeden wynik dla całej rodziny.  

Skala  posiada  opracowane  przez  autorów normy, umożliwiające zakwalifikowanie   danej   

rodziny   do   jednego  z  16  typów  wyszczególnionych  w  Cirumplex  Model. Jest 

rozbudowana o cały szereg  wskaźników umożliwiających liczne porównania (wszystkie 

cytuje  Zwoliński, 1992). 

 

b)   SKALA  KOMUNIKOWANIA  SIĘ  RODZICÓW  Z  DORASTAJĄCYMI  

DZIEĆMI 

 

 

Komunikacja jest trzecim, obok spójności i adaptacyjności, podstawowym  wymiarem  

życia  rodzinnego  w  Modelu  Kołowym. W koncepcji Olsona komunikacja w rodzinie 

spełnia niejako funkcje pomocnicze    wobec    spójności   i   adptacyjności,   ułatwia   

utrzymywanie się tych wymiarów na poziomach zrównoważonych. Nie chodzi    tutaj    o    

przypisywanie   komunikacji   znaczenia   drugoplanowego,  gdyż  trudno  wyobrazić sobie 

pożądane poziomy adaptacyjności  i  spójności przy mocno zaburzonej komunikacji.  

Te  3  wymiary  są ze sobą nierozłącznie powiązane, komunikacja umożliwia  rozwój  

spójności  i  adaptacyjności.  Komunikacja w rodzinie,   podobnie  jak spójność i 

adaptacyjność, nieustannie zmienia   się.    Jest    to    związne  przede  wszystkim  z  faktem  

przyjścia na świat potomstwa. Niemowlęta wyrażają swoje uczucia w  sposób   ograniczony,  

najczęściej  płaczem  lub śmiechem. W trakcie  rozwoju  zakres  wyrażania potrzeb naturalnie 

zwiększa się,  do zmian tych musi także dostosowywać się cały system. Od umiejętności   

rozwojowych   poszczególnych   członków  systemu  zależeć  będzie  jakość komunikacji  

całej  rodziny.  

Skala  Komunikowania  się Rodziców z Dorastającymi Dziećmi  (Parent  - Adolescent 

Communication Scales, zob. Aneks) została opracowana  przez   H.Barnesa i D.Olsona w 

1982 r. Składa się z dwóch   symetrycznych   wersji,   oddzielnej   dla  rodziców  i   

oddzielnej  dla  dzieci.  Skala  zawiera  20  pytań dotyczących różnych  aspektów 

komunikowania się w rodzinie. Jest podzielona na  dwie  podskale,  każda z nich zawiera po 

10 pytań. Jedna to podskala  mierząca  poziom  otwartości,  zaś  druga trudności w 

komunikacji   rodzinnej.   Choć  zasadniczo  używa  się  wyniku  łącznego  można  obie  

podskale  stosować  oddzielnie.  Pytania Skali dotyczą umiejętności słuchania przez innych, 

zdolności do okazywania  uczuć, poziomu otwartości i zaufania, selektywności w  

przekazywaniu  informacji,  itd.  Itemy ułożone są zarówno w formie   twierdzeń  

pozytywnych,  jak  i  negatywnych.  Badania  autorów wykazały duży stopień rzetelności 

Skali (Olson,1985).  

 

Podobnie  jak  kwestionariusz  FACES III Skala Komunikacji jest  narzędziem  

prostym i łatwym w zastosowaniu. Osoba badana ma  za zadanie odpowiedzieć na 20 

twierdzeń dotyczących różnych aspektów  komunikacji  przy pomocy 5-cio stopniowej skali 

ocen: od 1 - całkowicie się nie zgadza, do 5 - całkowicie się zgadza. Wyniki oblicza się 

poprzez zsumowanie wyników jednostkowych (na zasadzie   odwróconej   punktacji),  

autorzy  opracowali  normy  oddzielne   dla   interakcji  zachodzącymi  pomiędzy  ojcami  a  

dziećmi, matkami a dziećmi,  i dziećmi a obojgiem rodziców. 

 

c) SKALA ZMAGANIA SIĘ Z KRYZYSEM RODZINY - F-COPES 

 

 

Skala  Zmagania się z Kryzysem Rodzinnym - F-COPES (Family Crisis  Oriented 

Personal Evaluation Scales) zosta³a opracowana przez  H.I.McCubbina,  A.Larsena  i 

D.Olsona w 1981 r. Zadaniem Skali  jest  określenie strategii rozwiązywania problemów 

przez rodziny  znajdujące się w sytuacjach trudnych. Skala zawiera 30 itemów obejmujących 

2 zasadnicze relacje, w jakich znajduje się każdy członek systemu rodzinnego, tj. 

-  jednostka  -  system  rodzinny (strategia rozwiązywania problemów wewnątrz rodziny), 

-  rodzina   -  otoczenie  społeczne  (  strategie, jakimi posługuje się rodzina w rozwiązywaniu 

problemów napływających z zewnątrz, ale mających wpływ na życie rodziny). 

 

Autorzy   zakładają,   że   rodziny  dysponujące  większym  repertuarem  zachowań  na  

obu poziomach interakcji będą lepiej radzić sobie w sytuacjach trudnych. Warto w tym 

miejscu zwrócić uwagę  na  samo pojęcie 'zmagania się'. Zostało ono wprowadzone przez   

Lazarusa   (1981)   na   oznaczenie   wysiłków  zarówno  wewnątrzpsychicznych,   jak  i   

ukierunkowanych  na  zewnątrz,  których  celem jest poradzenie  sobie ze stresorem czy 

sytuacją trudną.  Istotne  jest  ujęcie  zmagania w kategoriach procesu, który  może  nie mieć 

wyraźnego początku, ani końca. Przy takim ujęciu  traci   zasadność    wartościowanie  

określonych zachowań jako  „dobrych” czy „złych”. Radochoński (1987) przez efektywne 

zmaganie  się  całej  rodziny   rozumie   „uporczywe dążenie do uzyskania   nowej   formy   

równowagi      w    systemie    rodzinnym,  zaburzonej przez chorobę jednego z jej członków” 

(s.145). 

Wyróżniono 5 strategii zmagania się z kryzysem: 

/1/ - Przekształcenie znaczenia sytuacji. 

Dotyczy  zdolności  rodziny  w zakresie przewartościowania istniejącej  sytacji  kryzysowej, 

w taki sposób, który czyni ją możliwą do zaakceptowania i przezwyciężenia. 

/2/ - Pasywna ocena sytuacji. 

Określa zakres przyjmowania przez rodzinę postawy biernej, pasywnej,   prowadzącej  do  

zmniejszenia  odpowiedzialności  i  inicjatywy. 

Są to strategie  o charakterze wewnętrznym, czyli bazujące  na    własnych  zasobach  

rodziny.  Pozostałe  3  strategie  mają  charakter zewnętrzny, odwołujący się do możliwości 

znajdujących się na zewnątrz systemu. 

/3/ - Pozyskiwanie oparcia społecznego. 

Określa  zdolność  rodziny do korzystania z pomocy dalszej rodziny, przyjaciół, znajomych. 

/4/ - Poszukiwanie duchowego wsparcia. 

Dotyczy zdolności rodziny w zakresie pozyskiwania wsparcia duchowego, gł. na bazie religii. 

/5/ - Opieranie się na strukturach formalnych. 

Określa  zdolności  rodziny  do  poszukiwania i akceptacji pomocy ze strony instytucji i 

organizacji  formalnych. 

Podobnie  jak  w  poprzednich  kwestionariuszach  zadaniem  osoby  badanej  jest  

odpowiedzieć na pytanie przy pomocy 5-cio stopniowej  skali  ocen  odnośnie  różnych 

zachowań stosowanych przez  rodzinę  (1 - jest ono całkowicie nieskuteczne, 5 - jest  

bardzo  pomocne  ).  Autorzy  opracowali  normy  oddzielne  dla  dorosłych  i  dla  

dorastających  dzieci.  Zgodnie  z procedurą normalizacyjną zastosowaną przez 

Radochońskiego (1987) dokonano transformacji wyników uzyskanych przez rodziny w 

poszszególnych   strategiach na standaryzowane przy użyciu skali stenowej (1 - 4  

sten  -  wyniki  interpretowane  jako  niskie, 5 -6 sten - jako przeciętne, 7 - 10 sten jako 

wysokie, por. Brzeziński, 1980).  

 

d) SCHEMATYCZNY RYSUNEK RODZINY 

 

 

Schematyczny   Rysunek  Rodziny  został  opracowany  przez  M.Braun  -  Gałkowską  

(1991;  1992)  na  bazie  innych  testów  rysunkowych,  tj.  Testu  Rysunku  Rodziny, 

Genogramu i rysunku D.Mostwin.  SSR  umożliwia  przede  wszystkim  poznanie relacji  

wewnątrzrodzinnych,  na bazie rusunków wnioskować można także o strukturze   rodziny.   

Jest  metodą  projekcyjną,  dyskusja  o  zaletach   i   wadach  metod  projekcyjnych  ma  w  

psychologii  wieloletnią tradycję ( zob. Rembowski 1980, 1975; Płużek, 1966;  

Frączek,  1966).  Jak  się wydaje metody projekcyjne wychodzą z niej obronną  ręką, są 

powszechnie stosowane przez psychologów w praktyce, szczególnie metody rysunkowe.  

 

Zadaniem osoby badanej jest wykonanie rysunku rodziny przy użyciu prostych 

schematów na określenie osób i relacji pomiędzy nimi, na kartce formatu A4, ołówkiem. 

Pełna instrukcja brzmi:  

                 „Przedstaw    schematycznie   siebie   i   swoją   rodzinę   uwzględniając dziadków 

i ewentualnie inne osoby, które mają dla Ciebie znaczenie. 

Kobiety  symbolizuje  się  przy pomocy kółka, a mężczyzn - kwadratu.  W symbolach 

wpisz kto to jest, np. „ja”, „brat” itd. Osoby nieżyjące oznacz krzyżykiem „+”. Zaznacz też, 

jaki rodzaj kontaktów  wiąże  te  osoby  między  sobą.  Kontakt oznacz przy pomocy linii: 

dobry kontakt linią ciągłą, średni -  przerywaną, zły, konfliktowy - przekreśloną”. 

 

Interpretacja,   zgodnie   z   ogólnym   założeniem  metod  projekcyjnych  zakłada,  że 

bodźce wieloznaczne ( w tym wypadku określone      symbole)      wywołują      różne   reakcje  

badanych,  w  zależności   od  ich  indywidualnych  doświadczeń,  osobowości,  potrzeb. Przy 

analizie rysunków uwzględniano: 

-  ogólny  wygląd  rysunku  (zajętą  przestrzeń,  bliskość  przestrzenną w percepcji męża i 

żony, jakość kontaktu), 

-   przedstawienie   siebie  przez  autora  (  usytuowanie  względem            współmałżonka,      

pominięcia,      waloryzacja,      dewaloryzacja), 

- przedstawienie innych osób, 

-  relacje  w  rodzinie  (kontakty  między rodzicami w ich percepcji i w percepcji dzieci), 

- uwzględnienie pokolenia dziadków, 

- ewentualnie inne osoby. 

 

Uzyskane   wyniki   będą   porównane   z   wynikami  badań  prowadzonych   przez  

M.Braun-Gałkowską  (1992)  nad  rodzinami  zadowolonymi   i  niezadowolonymi  z  

małżeństwa,  dzięki  temu  możliwe będzie spojrzenie na rodziny alkoholowe z jeszcze innej 

perspektywy. 

 

e) WYWIAD USTRUKTURYZOWANY WŁASNEJ KONSTRUKCJI 

 

 

Do   zebrania  danych  o  aktualnej  sytuacji  społecznej,  zawodowej,   rodzinnej  i  

zdrowotnej  posłużył  Kwestionariusz  Problematyki Rodzinnej mojej własnej konstrukcji. 

Dane zbierano wyłącznie  od  małżonków,  pytania miały charakter symetryczny.  

Badani  małżonkowie  odpowiadali  równocześnie,  bez możliwości konsultowania   się   ze  

sobą.  Kwestionariusz  (patrz  Aneks)  zawierał 29 pytań podzielonych na kilka grup 

tematycznych. 

  

Do  grupy  pierwszej  należały  pytania dotyczące sytuacji  

socjalno   -   bytowej   rodziny.  Były  to  pytania  dotyczące  wykształcenia,  wykonywanego  

zawodu,  miejsca  pracy, warunków mieszkaniowych, subiektywnej oceny sytuacji 

materialnej. 

 

Grupa   druga  to  pytania  o  dawne  i  aktualny  związek  małżeński, jego 

subiektywna  ocena, możliwości rozwodu. 

 

W   trzeciej    znalazły   się  pytania  dotyczące  liczby  wychowywanych  wspólnie  

dzieci,  ewentualnie  dzieci  z innych związków.  Dwa  pytania  dotyczyły oceny 

ewentualnych trudności wychowawczych i szkolnych. 

W  ostatniej  grupie pytania dotyczyły zakresu nadużywania alkoholu.  Obejmowały  

one  ogólny  okres nadużywania alkoholu, próby leczenia odwykowego (zarówno 

dobrowolne, jak przymusowe), zakres  korzystania  z  psychoterapii  lub  innych form 

pomocy, wreszcie   poglądów  na  przyszłość   w  aspekcie  kontaktów  z  alkoholem.  Na  

pytania  z  tej grupy żony odpowiadały odnośnie męża,    porównanie       wypowiedzi    

pozwoliło   dodatkowo   je   zweryfikować.      Na      końcu  kwestionariusz  umożliwiał  

badanym zamieszczenie  własnych  uwag odnośnie poruszanej problematyki. 

 

3.   STRATEGIA  PRZEPROWADZENIA  BADAŃ  I  CHARAKTERYSTYKA   

BADANYCH RODZIN 

 

a) SPOSÓB PRZEPROWADZENIA BADAŃ 

 

Badaniami   objęto   31   rodzin  (grupa  A)  z  problemem  alkoholowym  męża,  przy 

czym w każdym wypadku diagnoza choroby była  wcześniej  postawiona  medycznie.  

Badaniom poddano pełne rodziny,  z  co najmniej jednym dzieckiem powyżej 12 rż., które 

także  były badane. Prowadzono je przez prawie cały rok 1992, w różnych  placówkach  

leczniczych na terenie Polski południowej.  

Już  w  trakcie  badań  pilotażowych  okazało  się,  że  pomimo  olbrzymiej   populacji   

alkoholików   w   Polsce  dotarcie  do  przynajmniej  30 rodzin będzie trudnym zadaniem, 

niemożliwym do przeprowadzenia na terenie jednej placówki. Późniejszy przebieg badań  

potwierdził  pierwsze doświadczenia. Było kilka przyczyn tych   trudności.   Przede   

wszystkim   zdecydowana  większość   leczących   się   alkoholików   to  osoby  samotne,  

nieżonaci,  rozwodnicy  bądź  osoby żyjące w separacji. W badaniach Cekiery  

 (1985)   żonatych   było   48%  alkoholików,  resztę  stanowili  kawalerowie   lub  

rozwodnicy.  Jarosz  (1980)  podaje,  że  w  ogólnopolskiej    próbie    badanych    

alkoholików   wystąpiła   nadreprezentacja   rozwiedzionych   w   porównaniu   do  reszty 

populacji,  a  ok.  60% żyło w związku małżeńskim, przynajmniej formalnie.  Spośród  

leczących się chorych posiadających własne rodziny znaczna ich część jest bezdzietna lub z 

małymi dziećmi, poniżej  12  rż.  Wreszcie jeśli i ten warunek został spełniony nie  zawsze  

udawało  się  uzyskać  zgodę  zainteresowanych  na  poddanie  się badaniom, przy czym 

mniej więcej w 50 % odmawiały  żony.  W  efekcie  mimo  intensywnych  starań   

przeprowadzenie badań    trwało  blisko  rok  i  byłoby  niemożliwe bez życzliwej pomocy  

dyrekcji  i  terapeutów  placówek.  Odbyły  się one  na terenie   Wojewódzkiego   Ośrodka  

Lecznictwa   Odwykowego   w   Parzymiechach,  Szpitala  Lecznictwa  Odwykowego  w  

Gorzycach,  Ośrodka   Lecznictwa   Odwykowego  w  Katowicach,  Wojewódzkich   

Poradni  Odwykowych w Bielsku - Białej, Krakowie i Rzeszowie, w Klubach AA w 

Częstochowie.  

 

b) CHARAKTERYSTYKA BADANYCH RODZIN 

 

Do   zebrania   danych   socjalno  -  rodzinnych  posłużył  Kwestionariusz   

Problematyki   Rodzinnej  własnej  konstrukcji  autora (p.Aneks). 

Grupę  porównawczą  (K)   tworzyło  100  rodzin  studentów  uczelni  wyższych z 

terenu Rzeszowa, dobranych według kryterium braku  wyraźnych  objawów  choroby  

somatycznej,  w  przedziale  wiekowym  ojców  rodzin 40 - 55 lat. Warunkiem 

zakwalifikowania do  grupy  kontrolnej  był    również fakt, że  żadne z rodziców w ciągu  

ostatniego roku poprzedzającego badanie nie przechodziło ciężkiej   choroby  wymagającej  

hospitalizacjii.  Chodziło   o  wyeliminowanie  w  ten  sposób  rodzin  z  ewentualnym  

stresem  wywołanym inną chorobą somatyczną. 

Zdecydowana   większość  badanych   systemów   z  chorobą  alkoholową (grupa A) 

znajdowała się w IV fazie życia rodzinnego  (dzieci  w  okresie dorastania), a tylko 3 rodziny 

(tj. niecałe 10%) znajdowały się w fazie V (rodziny z dziećmi opuszczającymi dom).   W  

grupie  kontrolnej  proporcje  te  kształtowały  się  inaczej, odpowiednio 54% i 46%. 

Przeciętny  wiek badanych z grupy A wynosił 41,9 lat, (żon 40,9  lat),  zaś mężczyzn z 

grupy kontrolnej  46,9 lat. Różnica ta jest nieistotna statystycznie. 

Poziom  wykształcenia badanych rodziców ilustruje poniższa tabela. 

 

Tabela 1. Poziom wykształcenia badanych rodziców (%) 

 

Poziom 

wykształcenia 

Mężowie 

Żony 

Grupa 

A Grupa 

K Grupa 

A Grupa 

K 

wyższe  12,0 15,0 17,2 13,0 

średnie  36,0 39,0 41,4 45,0 

zawodowe 24,0 25,0 27,6 26,0 

podstawowe 28,0 21,0 13,8 16,0 

Razem  100,0 100,0 100,0 100,0 

                

Różnice  wykształcenia wynikające z poniższego zestawienia są niewielkie. 

Mężczyźni z obu grup różnią się przede wszystkim w  zakresie  wykształcenia  

podstawowego  i niższego, przy czym wykształcenie  wyższe  i  średnie w grupie A  ujęte 

razem (48%) jest  praktycznie  równoważne  z  wykształceniem  podstawowym i 

zawodowym.  Żony  alkoholików są lepiej wykształcone niż  żony z grupy  kontrolnej, 

odsetek o wykształceniu wyższym jest większy  

niż  w  grupie  K, zaś o wykształceniu podstawowym jest niższy. Tak  więc   w  przypadku  

badanych rodzin z grupy A ich  poziom wykształcenia  nie odbiega od normy, a nawet 

wykazuje tendencje przekraczające  średnią.  Niemniej  obserwacji  tych nie należy uogólniać  

na  wszystkie  rodziny  alkoholowe,   nie ma ku temu wystarczających  podstaw,  badana  

grupa rodzin została dobrana według  kryterium  kontaktów  ze służbą zdrowia lub klubami 

AA. Zachodzi  tu  rozbieżność  wyników  z  danymi  cytowanymi przez Cekierę  (1985)  czy  

Jarosz  (1980),  według  których nałogowi alkoholicy są grupą, w której przeważa 

wykształcenie podstawowe oraz  zasadnicze  zawodowe.  Powyższe  wyniki   dotyczą rodzin,  

które - w różnych formach - miały kontakty ze służbą zdrowia, i tylko   w  takim  zakresie  

można  je  generalizować.  Niemniej  potwierdzają  one  liczne doniesienia, (głównie 

wywodzące się z terapii),  że  uzależnienie od alkoholu jest chorobą obejmującą  bez  wyjątku  

wszystkie  warstwy  społeczne. Drugi wniosek jaki można  na  tej  podstawie  wyciągnąć  jest  

taki,  że  w grupie alkoholików    żyjących   z   własną      pełną   rodziną   poziom   

wykształcenia  jest  zdecydowanie  wyższy niż w całej populacji uzależnionych od alkoholu. 

Tabela  2  ilustruje  liczbę  dzieci w rodzinie w badanych  

grupach.  Przeciętna  liczba  dzieci  była  wyższa  w grupie A, wynosiła  2,4,  wobec  1,75  w 

grupie K  (różnica statystycznie  nieistotna).  

 

Tabela 2. Liczba dzieci w rodzinie 

 

Liczba 

dzieci 

Grupa A  

Grupa K 

N  

% 

N 

% 

1 8 

25,8 

45 

45,0 

2 

16 51,6 42 42,0 

3 i więcej 7 22,6 13 13,0 

Razem 31 

100,0 

100 

100,0 

 

Jak  wynika  z   zamieszczonej  tabeli w grupie K dominują zdecydowanie  rodziny  z  

1  lub 2 dzieci, w badanych rodzinach alkoholowych  liczba  dzieci  była   na  ogół wyższa, 

rodziny z jednym  dzieckiem stanowiły  tylko  1/4 całej grupy, przeważają rodziny  z  2  lub  

większą liczbą dzieci, w tym zakresie są to dane  zbieżne   z  podawanymi  przez Jarosz 

(1980), wg. których alkoholicy  znacznie częściej niż inni mężczyźni w naszym kraju są 

ojcami kilkorga dzieci. 

Średnia  wieku  dzieci  w badanych rodzinach wyniosła 14,8 lat, rozkład  płci był 

zbliżony, z niewielką przewagą chłopców.  

W  zakresie  struktury  zatrudnienia  w badanej grupie 13% mężów    (alkoholików)   

było   bezrobotnych,   z   pozostałych   zdecydowana   większość   pracowała   z  zakładach  

państwowych   (60,9%),  firmach  prywatnych  (13%),  rzemieślniczych  (4,4%),  pozostali  

(8,7%)  byli  na  rencie. W rodzinach tych wystąpiła przewaga   pracujących  żon,  gdyż  

76,9%  było  zatrudnione  w  zakładach  państwowych,  15,4%  w firmach prywatnych, a 

7,7% to rencistki.   A   więc  oprócz  tych  ostatnich  wszystkie  żony  pracowały  zawodowo.  

Tak  więc  dane  te  potwierdzają  opinie  terapeutów   o   dużej      aktywności   żon   

alkoholików   (por.   wyodrębnienie  „żon  dominujących” przez Szczepańską, 1992), co  

jest  zrozumiałe  w kontekście przeżywej przez żony niepewności związanej  z  zapewnieniem  

środków  finansowych  na utrzymanie domu. 

W zakresie wykonywanego zawodu wśród badanej grupy chorych przeważali  

pracownicy  fizyczni  -  66,7%  i  odsetek ten jest zbieżny  z  danymi Jarosz (1980). Aż 48% 

żon podało, że pracują jako  pracownice  umysłowe  (wobec 20,8% mężów), tak więc można 

stwierdzić,  że  żony  alkoholików  są  od  nich na ogół lepiej wykształcone   (tylko   36%   

jest  zatrudnione  w  charakterze  pracownic fizycznych), a wykonywana przez nie  praca ma 

na ogół wyższy walor społeczny, niż praca ich mężów.  

Na  dochody rodzin z problemem alkoholowym składają się na ogół  równym  stopniu 

zarobki męża, jak i żony (49,1% - 45,8%), systemy  te  w  znikomym  zakresie  korzystają  z 

innych źródeł dochodu  czy  pomocy  rodziców.  Jedna  czwarta  badanych mężów oceniła  

swoją  sytuację materialną jako dobrą - 25,8%, żony są  znacznie bardziej krytyczne w tym 

zakresie, jako dobrą sytuację materialną  oceniło  16,1%,  jako  złą  71% - wobec 58,1% 

mężów oceniających sytuację jako złą. Tylko 1 rodzina z badanej grupy zamieszkiwała   w  

jednym  mieszkaniu  z  rodzicami,  pozostali  dysponowali  samodzielnymi mieszkaniami (o 

średniej powierzchni 59  m.kw.),  w  2  przypadkach  nawet  własnym  domem. Tak więc 

sytuację   mieszkaniową   badanych  rodzin  można określić jako dobrą.  Dane  te  rozbijają  

stereotypowy  wizerunek alkoholika, uzależnieni  z  własnymi  rodzinami  w  zasadzie  w  

niewielkim  stopniu   różnią   się   od   grupy   kontrolnej   w   zakresie    wykształcenia czy 

warunków mieszkaniowych.  

Badane  małżeństwa  z  grupa A legitymowały się stosunkowo długim  stażem  

małżeńskim,  wynosił  on  17,3  lata. Wszystkie małżeństwa  w  chwili  badania 

zamieszkiwały razem. Niecałe 10% badanych  mężów  było  żonatych  powtórnie,  wobec 6,5 

%  żon. 3 mężów  z  badanej  grupy  oraz  jedna  z żon  miało dzieci poza obecnym   

małżeństwem,  zaś  tylko  jedna  rodzina  wychowywała  wspólnie  dzieci  z  innych 

związków. Jednakowa liczba badanych małżonków   (87%)   deklarowała   zamiar   dalszego   

wspólnego   zamieszkiwania   z   partnerem,   ale   wystąpiła   tu  istotna  niezgodność  z 

odpowiedzią na pytanie  „Możliwość rozwodu biorę pod   uwagę”.  W  tym  wypadku  

twierdząco  odpowiedziało  9,7%  badanych  mężczyzn  i   22,6%  badanych żon (różnica 

nieistotna   statystycznie).   Małżonkowie  istotnie  różnili  się  także  w  wartościującej  

ocenie związku, co  ilustruje poniższa tabela: 

 

Tabela 3. Ocena małżeństwa w grupie A w odpowiedzi na pytanie: „Moje małżeństwo uważam za...” (%) 

   

Ocena 

małżeństwa 

 

Mężowie 

 

Żony 

 

χ

2 

 

p. 

udane  45,2 22,6 2,33  n.i. 

nieudane - 9,6 -  - 

dość 

udane 29,0 42,0 0,36  n.i. 

trudno  

powiedzieć 

25,8 25,8  - 

- 

 100,0 

100,0 

6,04 

n.i. 

 

                 M = Ż = 31 

 

Jak   wynika   z  tabeli  różnice  nie  osiągnęły  poziomu  istotności   statystycznej,   

niemniej   wymowa   wyników  jest  znacząca.    Blisko    połowa wszystkich badanych 

alkoholików uważa własne  małżeństwo  za  udane,  dwukrotnie  więcej  niż  liczba  badanych  

żon.  Żaden  z badanych mężów nie uznał małżeństwa za nieudane! Tak więc ogólnie żony są 

o wiele bardziej krytyczne w ocenie  małżeństwa      niż  mężowie, odnośnie tych ostatnich 

można mówić  w  tym  kontekście  o niskim krytycyzmie, być może w grę wchodzi  także  

obronny mechanizm wypierania: przyznanie się do nieudanej   oceny  małżeństwa  musi  

pogłębić   zwykle  wysokie   poczucie  winy  związane  z  nadużywaniem  alkoholu.  W 

badanej grupie   na  stwierdzenie   „Czuję  się  winnym  tego, że piję” twierdząco   

odpowiedziało  77,4 % alkoholików. Jest to odsetek wysoki,  ale podobny do uzyskiwanych 

przez innych badaczy, por. Cekiera (1985). W zasadzie wyniki te nie są zaskakujące, Jarosz  

(1980)  komentując  fakt,  że  alkohol  jest jedną z 2 głównych przyczyn   rozwodów   w   

Polsce   i  że  występuje  szczególna  nadreprezentatywność alkoholików w grupie 

rozwiedzionych, ojców kilkorga   dzieci,      wskazuje      na      społeczną  niefrasobliwość  

badanych.  Badając poziom dojrzałości społecznej Kalifornijskim Inwentarzem  Osobowości  

(CPI) Gougha Cekiera (1985) stwierdził istotne   statystycznie  różnice  pomiędzy  grupą  

kontrolną  a  alkoholikami  w  zakresie  uspołecznienia  i  odpowiedzialności   (przy   czym   

w   przypadku   badanych   także   przez  autora  toksykomanów,  gł.  opiatowych, różnice te 

są jeszcze większe). Skala  uspołecznienia  w  CPI  mierzy  stopień uspołecznienia i 

dojrzałość     w     kontaktach    społecznych,    zaś    skala    odpowiedzialności umiejętność 

planowania, dokładność i poczucie odpowiedzialności. 

Na  pytanie  „Czy  czujesz  się winną tego, że mąż pije” twierdząco  odpowiedziało 

9,7%  żon. Wydaje się,  że w kontekście syndromu   współuzależnienia   twierdzących  

odpowiedzi  na  to  pytanie  powinno  być  więcej.  Czym  tłumaczyć  ten  rezultat?   

Pierwsza  możliwość  jest  taka,  że  poziom  wiedzy o chorobie alkoholowej badanych żon 

jest na tyle wysoki, że nie czynią się sprawczyniami  nałogu  męża.  Jest  to o tyle 

prawdopodobne,  że staż  małżeński  badanych  systemów był stosunkowo długi i żony 

zdążyły już dobrze  oswoić  się z dynamiką choroby alkoholowej. Druga  ewentualność  jaką  

należy  uwzględnić    to    występowanie  współuzależnienia,   ale  w  mniejszym  stopniu  

powiązanego  z  poczuciem  winy  u żon, niż wynikałoby to z opisów klinicznych.  

Zjawisko  nasilonego poczucia winy u żon alkoholików, opisywane przez  licznych  autorów  

(Woititz,  1992; Mellody, 1992, 1993; Szczepańska,  1992;  i  inni),  dotyczy  przede  

wszystkim  żon  trafiających do terapii, czyli nie radzących sobie z problemem.  

W  badanej grupie żon zdecydowana większość nie uczestniczyła w systematycznej  terapii. 

Można więc założyć,  że uzyskane wyniki potwierdzają    tę zależność,  żony o nasilonym 

poczuciu winy, nie radzące  sobie  z  problemem  poszukują pomocy w psychoterapii, żony  o 

niskim  poczuciu winy nie poszukują pomocy. Z pewnością jest  to  interesujący  problem,  

godny dalszych, szczegółowych badań. 

Różnice  poglądów pomiędzy badanymi małżonkami w systemach alkoholowych 

dotyczą nie tylko generalnej oceny małżeństwa, ale wyraźnie  ujawniły  się  także w ocenach 

dotyczących wychowania dzieci, co ilustruje poniższa tabela. 

 

Tabela 4.   Odpowiedzi  badanych  małżonków  na pytanie: „Czy któreś z dzieci sprawia kłopoty 

wychowawcze? „  (%) 

 

 

Mężowie 

 

Żony 

 

χ

2 

 

p. 

nie 

83,9 71,0 0,33  n.i. 

tak 

16,1 29,0 1,14  n.i. 

 100,0 

100,0 

1,46 

n.i. 

 
                       

M = Ż = 31 

 

Wprawdzie  rozbieżność ocen dokonanych przez małżonków nie osiągnęła   poziomu   

istotności   statystycznej  niemniej  ich  kierunek   wydaje   się   czytelny.  Żony  spostrzegają  

więcej  problemów wychowawczych z dziećmi. Podobne różnice pojawiły się w  ocenie  

szkolnych trudności dzieci. Na pytanie to twierdząco odpowiedziało  38,7%  żon,  wobec  

29%  pozytywnych  ocen mężów  (jeden z ankietowanych stwierdził,  że się tym nie 

interesuje).  

Ostatnia   grupa   pytań   w   Kwestionariuszu   dotyczyła   bezpośrednio problemów 

związanych z nadużywaniem alkoholu przez badanych.   Ponieważ      pytania      miały   

charakter  symetryczny  pozwoliły   na   konfrontację  wypowiedzi  małżonków,  w  kilku  

wypadkach  dostarczyły  także  interesujących  danych o żonach.  

Przeciętny  czas nadużywania alkoholu ilustruje poniższa tabela  (ponieważ  wypowiedzi  

małżonków  w  tym  wypadku właściwie się pokrywały więc zamieszczono średnie). 

W rubryce „ponad 10 lat” podany przez badanych średni czas nadużywania  alkoholu  

wyniósł   18,4   lat.  Tak  więc   można  stwierdzić,  że przy średnim czasie trwania 

małżeństwa  17,3 lat  w   70%   badanych systemów  problem nadużywania alkoholu przez 

mężów sięga początków małżeństwa lub czasów przedmałżeńskich.  

 

Tabela 5. Okres  wyraźnego nadużywania alkoholu w badanych systemach w wypowiedziach małżonków (%) 

 

Okres nadużywania alkoholu 

Ilość rodzin (%) 

1-12 miesięcy 0 

1-2 lata 

0 

3-5 lat 

10,0 

6-10 lat 

13,0 

ponad 10 lat 

71,0 

nie nadużywam 6,0 

 100,0 

 

Bardzo interesujących porównań dostarczyły pytania 16 i 17 Kwestionariusza.    

Wszyscy   badani    mężowie   odpowiedzieli   twierdząco,   na   stwierdzenie,   że   „picie  

jest  dla  mnie   

problemem”,  ale  na  pytanie to także twierdząco odpowiedziało 16%  żon,  niewiele 

mniejsza liczba  żon (13%) przyznała także, że  „inni  uważają,  że  piję  za  dużo”.  Taka 

sama liczba żon    przyznała,  że  „zdarzało  mi  się  pić  z  mężem ponad miarę”.  

Dokładnie  taki  sam  był odsetek twierdzących odpowiedzi na to pytanie  udzielonych przez 

mężów. Tak więc można powiedzieć, że w   badanych   systemach   rodzinnych  w  13  -  16  

procentach   nadużywanie  alkoholu  nie  dotyczy  tylko  męża, jest wspólnym problemem  

obojga  małżonków.  Sposób przeprowadzania badań nie pozwala  na  stwierdzenie,  czy  

fakty te były znane terapeutom prowadzącym  leczenie  chorych.  Uzyskane  wyniki  każą  

jednak  zwracać  zdecydowaną    uwagę na ten aspekt systemów rodzinnych z problemem 

alkoholowym. 

Wszyscy  badani  alkoholicy  przyznają,  że picie jest dla nich  problemem,  ale 13% 

stwierdza,  że w ocenie innych tak nie jest.  Niewątpliwie  jest  to interesujący dysonans, 

związany z nadmierną   tolerancją   społeczną   w  Polsce  na  nadużywanie  alkoholu.  Blisko  

połowa badanych chorych (48,4%)  uważa picie alkoholu   za  coś  obrzydliwego,  nawet  jeśli  

nie    jest    się  alkoholikiem,  wobec  64,5%  badanych  żon. Przyjmując,  że  nie sama  

konsumpcja  alkoholu  jest  złem,  lecz  decydują  wpływy  metaboliczne  czy  behawioralne  

nawyki,  dane  te  świadczą  o  silnych   emocjach  wywołanych  przez  nadużywanie  

alkoholu  u  badanych małżonków.  

       Zdecydowana  większość  badanych  -  85%,  nie  było nigdy leczonych    na    drodze   

skierowania   przymusowego.   Ilość   podejmowanych  prób  na  drodze  dobrowolnej 

ilustruje poniższa tabela   (różnice   pomiędzy   małżonkami   niewielkie,  wyniki  

uśredniono). 

 

Tabela 6. Ilość  podejmowanych  prób  leczenia  odwykowego na drodze dobrowolnej 

 

Ilość prób 

% 

ani razu 

16,7 

raz 23,3 

2 razy 

16,7 

więcej niż 2 razy 

43,3 

 100,0 

 

 

Z  ostatniej grupy „więcej niż dwa razy”  średnia wyniosła ,5   pobytu  w  placówkach  

służby  zdrowia.  Zatem  większość  badanych  podejmowała wcześniej kilkakrotnie leczenie 

odwykowe, zaś  tylko  16,7%  leczyło  się  po  raz  pierwszy. Wyniki te w zasadzie   nie   są   

zaskakujące      w      zestawieniu      z    długim    przeciętnym   'piciorysem'  (środowiskowe  

określenie życiowych doświadczeń związanych z nadużywaniem alkoholu).  

Skuteczność   leczenia  w  placówkach  terapeutycznych  to  oddzielny   i  

skomplikowany  problem.  W  skali  całego  kraju  istnieje  -  w  stosunku  do  olbrzymich  

potrzeb  - relatywnie niewiele zakładów prawdziwie profesjonalnych, przygotowanych do 

pracy  z osobami uzależnionymi. W tym kontekście wartościowe są informacje, kto udziela  

pomocy  osobom i rodzinom  z problemem alkoholowym. Dane te zawiera tabela 7: 

 

                 

 

Tabela 7. Osoby,  do  których  zwracali  się  o pomoc uzależnieni od alkoholu i ich żony (%) 

 

Kto udzielał pomocy 

Mężowie 

Żony 

nie korzystałem 15,6  32,5 

lekarz 15,6 

8,1 

psychiatra 11,1 

2,7 

psycholog 31,1 

27,0 

duchowny 6,6 - 

przyjaciel 15,6 

13,5 

inni 4,4 

13,5 

wolałbym nie podawać - 

2,7 

 100,0 

100,0 

 

 

Powyższe   informacje   nie   wydają   się  optymistyczne.  Generalnie  zbyt  wysoki  

wydaje  się  odsetek  osób, które nie zwracały się o pomoc do kogokolwiek. Szczególnie 

dotyczy to żon -  co  trzecia  nie  korzystała  z  niczyjej  pomocy!  Przy tak wieloletnich  

okresach  nadużywania  alkoholu dane te zdają się empirycznie   potwierdzać      siłę   

mechanizmów  zaprzeczania  i  rodzinnego  tabu. Z tabeli wynika, że żony, jeśli już zdecydują 

się  zwrócić  do  kogoś    z    prośbą  o pomoc jest to w pierwszym rzędzie   psycholog,   

następnie   przyjaciel  lub  ktoś  inny,  najprawdopodobniej  członek  rodziny.  W  przypadku 

alkoholików struktura  ta  jest bardziej zróżnicowana, w  większym zakresie korzystają  oni  z 

pomocy  nominalnych  fachowców. Jak widać na pierwszym  miejscu  znaleźli się 

psychologowie. Z jednej strony może to dobrze świadczyć o poziomie niesionej przez 

psychologów pomocy,  z  drugiej strony wskazuje na odpowiedzialność ciążącą na  tej  grupie  

zawodowej.  W  znikomym  procencie oczekiwania pomocy  związane są z osobami 

duchownymi.  

Tylko   13%   badanych  rodzin  uczestniczyło  wspólnie  w  psychoterapii   rodzinnej.   

W  stosunku  do  społecznej  skali  zjawiska   to bardzo mało.  Z pewnością oprócz oporów ze 

strony rodzin,  drugą  przyczyną  tego  stanu  jest  brak odpowiedniej liczby  terapeutów  

przygotowanych do pracy z całymi rodzinami.  

Interesujące są wypowiedzi badanych dotyczące motywacji do leczenia.  13% 

alkoholików nie próbowało w przeszłości przestać pić,  odsetek  ten  mniej  więcej pokrywa 

się z chorymi, którzy  podali,  że  podjęli  leczenie  po raz pierwszy. Wszystkie żony 

usiłowały  w  przeszłości  nakłonić męża do zaprzestania picia. 62% uzależnionych  uważa, że 

powinno przestać pić ze względu na żonę,  niewiele  mniej  (58%)  tych  ostatnich  uważa 

podobnie.  

Motywację  taką    należy  oceniać  ostrożnie,  na ogół terapeuci wyżej  cenią motywację 

autonomiczną, tzn. terapię ze względu na siebie  samego,   chorobę  i szkody, które powoduje 

(por. Król-Fijewska,  1990;  Jampolsky,  1992;  Dodziuk,  1993;  i  inni).  Podobna  

dwuznaczność  pojawia  się  w związku z motywacją żon.  

Trudno  odpowiedzieć  na  pytanie,  jaki  zakres  tej motywacji związany  jest  z  

oczekiwaniami ogólnego dobra pacjenta, dobra rodziny,  a  na  ile np. z poziomem 

egocentryzmu  żon. Niestety, kwestionariusz  w  tym  momencie  nie  pozwalał  na 

rozwinięcie wypowiedzi,  a  szkoda,  gdyż  bliższe wniknięcie w oczekiwania badanych  w  

tym  zakresie  wydaje  się  bardzo  interesujące i również powinno być przedmiotem dalszych 

badań.  

Na   stwierdzenie:   „Uważam,   że  właściwie  nie  jestem  alkoholikiem,  tylko za 

dużo piję” twierdząco odpowiedziało 16% badanych,  a  więc  tyle  samo,  ilu  podjęło  

leczenie  po raz pierwszy.  Można  założyć,  że  istnieje  związek pomiędzy tymi dwoma 

faktami. Jeśli tak jest, to wynika z tego istotny wniosek dla  terapeutów:  motywacja 

pacjentów podejmujących leczenie po raz  pierwszy  nie  jest  zbyt  głęboka.  

Prawdopodobnie są oni skłonni  interpretować  swój  pobyt  w  szpitalu  w kategoriach 

określonego  kryzysu osobistego, być może także znaczny  udział  ma   zewnętrzny   nacisk  

rodziny  czy  środowiska. Podobny był udział  twierdzących  odpowiedzi  na  stwierdzenie: 

„Uważam,  że jeżeli  leczenie  przebiegnie  pomyślnie będę mógł napić się od czasu   do   

czasu   w   towarzystwie”.   Tylko   80%  badanych  odpowiedziało  jednoznacznie  

negatywnie  na  to  pytanie  (  a  wszystkie  żony).  Alkoholodzy  badając problem czy 

uzależnieni mogą   po  jakimś  czasie  z  powrotem  pić  alkohol  w  sposób  kontrolowany,  tj. 

charakterystyczny dla osób nie uzależnionych -  na  ogół odrzucają taką możliwość. W tym 

kontekście powyższe poglądy,  o  możliwości  napicia  się  od  czasu  do  czasu  po  

zakończeniu leczenia, źle rokują zachowywaniu abstynencji przez tę grupę chorych. 

        W    rubryce   „Inne   uwagi”   własnych,   spontanicznych     wypowiedzi  badanych  

było  niewiele.  Warto  przytoczyć jedną, wypowiedź    żony,  która pomimo formalnego 

rozwodu, dalej żyje z byłym  mężem  w  jednym związku: „Jesteśmy po rozwodzie 10 lat.  

Rozwód  wzięłam  nie  z mężem, lecz z jego nałogiem i mąż był o tym  poinformowany.  

Byłam  przekonana,  że  to  pozwoli mężowi rozstrzygnąć   z  kim  pragnie  być.  Na  dzień  

dzisiejszy  ja  wygrałam”.   Jest   to   wypowiedź  wskazująca  na  umiejętność  rozróżniania  

pomiędzy osobą a nałogiem z jednej strony, a siłę związku z drugiej.  

ROZDZIAŁ III. WYNIKI BADAŃ 

 

1.   CHARAKTERYSTYKA   BADANYCH  RODZIN  W  RAMACH  MODELU 

KOŁOWEGO 

 

  

Model   Kołowy   Olsona  umożliwia  graficzną  prezentację  wyników w zakresie 

dwóch podstawowych wymiarów życia rodzinnego tj.  spójności  i adaptacyjności. 

Zaprezentowane poniżej wyniki są    uśrednione   dla  całej rodziny, tzn. są wypadkową 

poziomów spójności i adaptacyjności uzyskanych przez wszystkich badanych członków  

systemu rodzinnego. Dzięki temu możliwe jest w ramach Modelu  umieszczenie rodziny jako 

całości. Oczywiście procedura taka  ma  swoje  zalety  i  wady.  Z  jednej strony uśrednienie 

wyników   zamazuje   różnice  indywidualne  pomiędzy  członkami  systemu  rodzinnego.  

Może  zdarzyć się tak, że różnice te będą duże i średnia będzie wtedy pewną sztuczną 

wypadkową. Z drugiej strony  operowanie  wynikami  indywidualnymi nie pozwoliłoby na 

umieszczenie  wyniku  rodziny  jako całości, co jest największą wartością   Modelu.   Wyniki    

przeciętne    badanych   rodzin   prezentuje poniższy rysunek.  

 

Rys.4. Miejsce badanych rodzin w Modelu Circumplex w  rezultacie wyników uzyskanych w  skali FACES III

 

 
wysoka 
 
     a 
     d 
     a 
     p 
     t 
     a 
     c 
     y 
     j 
     n 
     o 
     ś 
     ć  
 
   niska  

                      

50 

    
      chaotyczne 
 

               29

   

 
       elastyczne 
 
 

                      

24 

 

       struktury-   
         zowane 
 

                      

19 

 
 

         sztywne 

 
                                 10 

niska                     spójność                       wysoka 
 
luźne        odseparowane   połączone      zwarte 

10                     31                            37                            49                     50 

Jak  widać  z  diagramu  rozmieszczenie rodzin jest bardzo charakterystyczne.  Prawie  

wszystkie  badane systemy z grupy A znalazły  się  w  górnej  połowie Modelu. Pod 

względem poziomów adaptacyjności  i  spójności  szcegółowa  konfiguracja badanych  

rodzin przedstawia się następująco: 

                 a/ elastycznie - odseparowane   - 7 rodzin      zrównoważone 

                 b/ elastycznie - połączone     

- 7   =            

                 c/ chaotycznie - odseparowane   - 6   =               

                 d/ chaotycznie - połączone     

- 4   =         pośrednie  

                 e/ elastycznie - luźne          

- 3   =          

                 f/ elastycznie - zwarte        

- 2   =   

                 g/ chaotyczno - luźne          

- 1   =         skrajne 

                 h/ sztywno - luźne              

- 1   =          

 

Tak więc największą grupę (15) stanowią rodziny pośrednie, podobna  jest  liczebność  

rodzin zrównoważonych (14), najmniej  (2)  wystąpiło  rodzin  skrajnych.  Przypomnijmy,  że 

zgodnie z założeniami  autorów Modelu Circumplex w rodzinach alkoholowych  

należałoby  się  spodziewać wyższego poziomu rodzin skrajnych w porównaniu   do   grupy  

kontrolnej.  Na  podstawie  powyższego  zestawienia  stwierdzić  można,  że  w  przypadku 

badanej grupy  rodzin  alkoholowych założenie to nie potwierdziło się. Tylko 2 spośród 31 

badanych rodzin osiągnęło skrajne wyniki. Porównanie rezultatów z grupą kontrolną 

zamieszcza rys. 5. 

 

                     

0

10

20

30

40

50

60

Grupa A

Grupa K

zrównoważone

średnie

skrajne

 

Rys.5. Typy rodzin w badanej grupie rodzin z chorobą alkoholową w zestawieniu z grupą kontrolną. 

Liczbowe wyniki przedstawia poniższa tabela. 

 

Tabela 8.Występowanie  typów  systemów  rodzinnych w wyniku badania kwestionariuszem FACES III (%). 

 

Typy rodzin 

Grupa A 

Grupa K 

χ

2

 p.u. 

Zrównoważone 45,2 

39,0 

11,79 

0,01 

Pośrednie 48,4  42,0  12,78  0,01 

Skrajne 6,4  19,0  13,76  0,01 

Razem 100,0  100,0  2,76  n.i. 

 

                                  A = 31,  K = 100 

W  zakresie  poszczególnych  typów rodzin istnieją różnice istotne   statystycznie,   

choć   ogólny   wskaźnik   nie  jest  różnicujący.  Można  to wytłumaczyć tym, że  w zakresie  

rodzin zrównoważonych  i pośrednich  więcej tego typu rodzin występuje w  grupie  A,  zaś  

w  zakresie  typów  skrajnych w grupie K. W efekcie wskaźnik ogólny równoważy się (cý = 

2,76) pomimo różnic w  poszczególnych  typach.  Tak więc, o ile w zakresie ogólnego 

porównania  pomiędzy  badanymi  grupami nie ma różnic istotnych statystycznie,  istnieją  

one  pomiędzy  poszczególnymi  typami  rodzin.  

Poniżej    przedstawione    są   oddzielnie   wyniki   dla   podstawowych wymiarów 

Modelu - spójności i adaptacyjności.  

 

a) POZIOM SPÓJNOŚCI BADANYCH RODZIN 

 

Spójność   rodziny,   to  według  Olsona,   stopień    więzi  emocjonalnej,  jaką  

powiązani  są  ze sobą członkowie rodziny.  

Jest  ona określana poprzez diagnozę granic, koalicji, wspólnie spędzanego   czasu,   

zainteresowań,   wypoczynku  czy  zakresu  wspólnie  podejmowanych decyzji. 

Przypomnijmy,  że ze względu na  opisany   ostatnio  przez  badaczy   syndrom  

współuzależnienia  pierwsza  hipoteza  szczegółowa  zakładała brak różnic pomiędzy  

badaną  grupą  a  grupą  kontrolną. Poziom spójności u badanych grup prezentuje poniższa 

tabela. 

 

Tabela 9. Typy rodzin w wymiarze spójność (%) 

 

Rodzaj systemu 

Podziały Grupa 

A Grupa 

K 

p 

wyników 

luźny 10-31  16,0  17,0  n.i. 

odseparowany 32-37 

42,0 

33,0 

n.i.

 

połączony  

38-43 

35,5 

37,0 

n.i.

 

zwarty 44-50  6,5  13,0  n.i.

 

Razem  

100,0 

100,0 

χ

2  

= 1,45 

 

W   zakresie  spójności  nie  wystąpiły  różnice  pomiędzy  badanymi  grupami   (

χ

2

  =  

1,45).  W  zakresie całego badanego wymiaru   nie  stwierdza  się różnic pomiędzy badanymi 

grupami. Tak  więc   hipoteza nr 1 o braku rożnic potwierdziła się.  

Można  więc  stwierdzić,  że w zakresie spójności badane systemy rodzinne  z  problemem  

alkoholowym  nie  różnią  się  od grupy kontrolnej.  

           Najwięcej wystąpiło systemów odseparowanych i połączonych, w następnej kolejności 

luźnych. W zakresie spójności  wystąpiły tylko  2  typy  zwarte,  te  rodzaje systemów w 

grupie rodzin z problemem  alkoholowym stanowią zdecydowaną mniejszość. Systemy 

odseparowane  charakteryzują  się  poziomem spójności niskim do umiarkowanego,  cechują  

je  wyraźne granice międzypokoleniowe, granice  wewnętrzne  i zewnętrzne są częściowo 

otwarte. Wyraźne są   małżeńskie  koalicje.  Czas  spędzany  indywidualnie  jest  dzielony  z  

czasem  spędzanym  wspólnie  z rodziną. Członkowie rodziny   mają   przyjaciół   zarówno   

indywidualnych,  jak  i  wspólnych.   Z  kolei  systemy  połączone  charakteryzują      się 

poziomem    spójności    umiarkowanym   do   silnego.   Granice   międzypokoleniowe  są  

wyraźne,  wewnętrzne  otwarte, częściowo także  zewnętrzne.  Koalicja  małżeńska  jest  na  

ogół  silna.  Dominuje  czas  spędzany  razem, członkowie dużo czasu spędzają wspólnie,  

kosztem  czasu indywidualnego. Niewielka jest liczba indywidualnych   przyjaciół,  dominują  

przyjaciele  i  znajomi  całej   rodziny.  Rodzina  ingeruje  w  sprawy  i  decyzje  jej  

poszczególnych  członków.  Te  dwa  typy rodzin  są dominujące,  ale  bez  różnic 

statystycznych z grupą kontrolną.  

 

b) POZIOM ADAPTACYJNOŚCI BADANYCH RODZIN 

 

           Adaptacyjność   oznacza   zdolność   do   zmiany   systemu   rodzinnego  w  sytuacji 

stresowej, obejmującą ewentualną zmianę ról, zasad, struktury systemu, itd. Jej diagnoza 

obejmuje takie zmienne   jak  władza  w  rodzinie,  style  negocjacji,  zakres  zachowań   

asertywnych,  zmienności  ról,  reguł  postępowania,  kontroli, egzekwowania  dyscypliny.  

W   zakresie   adaptacyjności  pomiędzy  badanymi  grupami  wystąpiły bardzo  duże  

różnice (

χ

2

 = 18,2). Szczegółowe wyniki  dotyczące  poszczególnych  poziomów w poniższej 

tabeli. 

 

Tabela 10.  Typy rodzin w wymiarze adaptacyjność (%) 

 

Rodzaj systemu 

Podziały 

wyników 

Grupa A 

Grupa K 

p 

luźny 10-19  3,0  13,0  0,01 

odseparowany 20-24 

3,0 

34,0 

0,01

 

połączony  

25-29 

58,0 

39,0 

n.i.

 

zwarty 30-50  36,0  14,0  0,02

 

Razem  

100,0 

100,0 

χ

2  

= 18,2 

 

Jak  wynika z tabeli jedynie w zakresie typów elastycznych nie występują różnice 

pomiędzy badanymi grupami, zaś w zakresie pozostałych   różnice  te  są bardzo istotne. W 

grupie rodzin z problemem  alkoholowym  występuje  zdecydowanie  mniej systemów 

sztywnych  i  ustrukturowanych niż w grupie kontrolnej. Z kolei statystycznie istotna różnica 

obejmuje także typy chaotyczne, z tym, że zdecydowanie przeważają one w grupie rodzin z 

problemem alkoholowym.   Generalnie  w  zakresie  poziomu  adaptacyjności  dominują  

zdecydowanie  2  typy  -  elastyczny  i chaotyczny, 2 pozostałe  wystąpiły  marginalnie, po 1 

rodzinie.  

            W  badanych  rodzinach  praktycznie  nie  wystąpiły rodziny o typach sztywnych i 

ustrukturyzowanych. Rodziny w typie sztywnym cechuje   przede  wszystkim  autorytatywne  

kierownictwo,  styl  rządzenia,    nadmiernie   surowa   dyscyplina.   W   rodzinach   

ustrukturowanych nasilenie tych cech jest mniejsze, ale również wyraźne.  Przywództwo  ma  

charakter stały, sposób podejmowania decyzji  jest  bardziej  elastyczny  niż w rodzinach 

sztywnych. Brak  tych  typów  rodzin  wśród  grupy  z  chorobą  alkoholową  wskazuje,   że  

luka  związana  z  brakiem  zdolności  ojca  do  zdecydowanego kierowania rodziną nie jest 

wypełniana.  

W  badanej  grupie  dominują  rodziny  w typie elastycznym  (jednak   w  tym  

przypadku  bez  istotności  statystycznej)  i  chaotycznym.  W  rodzinach  elastycznych w 

zakresie sprawowania władzy  obserwuje  się  płynne zmiany, nie ma sztywnych zasad i reguł   

postępowania.   Sposób   egzekwowania  dyscypliny  jest  zmienny,   podobnie  jak  zakres  

pełnionych  ról.  Z  kolei  w  rodzinach   o   typie   chaotycznym  występuje  całkowity  brak  

kierownictwa,  zasady  są  nieustannie zmieniane i negocjowane.  

Dominują  zasady ukryte, kosztem jawnych. Sposoby rozwiązywania konfliktów  są  na  ogół  

słabe,  w zakresie sprzężeń zwrotnych dominują  pętle pozytywne, wywołujące zmiany z 

systemie. 

Tak więc badane systemy rodzinne z problemem alkoholowym w istotnym zakresie 

różnią się od grupy kontrolnej.  

Zatem   hipoteza   nr   2   potwierdziła   się   w  sposób  jednoznaczny. 

            Dominacja    elastyczno    -    chaotycznego   poziomu   adaptacyjności  sugeruje,  że  

w  sytuacjach trudnych rodziny z problemem  alkoholowym mogą wykazywać tendencje do 

balansowania na   granicy   efektywnej  akomodacji  stresu  a  dramatycznego  załamania się 

systemu w poradzeniu sobie z nim.  

 

2.  JAKOŚĆ KOMUNIKACJI W BADANYCH RODZINACH. 

 

             Jak  zaznaczono  wcześniej w zakresie komunikacji oczekiwane były  różnice  

pomiędzy  systemami z chorobą alkoholową a grupą kontrolną.  Ze  względu  na  brak  

polskich  norm  wyniki Skali Komunikacji  zostały  przekształcone  na  skalę stenową, według 

procedury  podanej  przez  Brzezińskiego  (1980).  W rezultacie wyniki  rodzin   w  przedziale  

1  -  4 sten traktowane są jako niskie,  5  -  6 jako przeciętne, a 7 - 10 jako wysokie. Tabele 

poniżej  kolejno   ilustrują  wyniki  w zakresie poszczególnych relacji.  

 

Tabela 11.  Wyniki  w  Skali  Komunikacji w zakresie relacji ojcowie - dzieci (%) 

 

Poziom wyników 

Grupa A 

Grupa K 

niskie 1-4 

sten  29,0  16,0 

Przeciętne 5-6 

sten 

38,7 

67,0 

wysokie 7-10 

sten  32,3 

17,0 

Razem 100,0 

100,0 

 

              W    tej    grupie  wystąpiły istotne różnice pomiędzy badanymi grupami  - 

χ

2

 = 7,92,  

przy  poziomie  istotności statystycznej p < 0,02. Jak wynika z  tabeli w grupie kontrolnej 2/3 

badanych ojców  osiągnęło  wyniki  przeciętne.  W grupie ojców z chorobą alkoholową 

konfiguracja wyników jest zdecydowanie inna,   można powiedzieć,  że      w    każdym 

przedziale znalazła się  1/3 ojców.  

Oznacza to, że poziom komunikacji ojców - alkoholików z badanej grupy  w stosunku do 

dzieci jest bardzo zróżnicowany. 29% ojców z  tej grupy  ujawnia istotne trudności w 

kontaktach z własnymi dziećmi,  ale   32,3%  ocenia  swój  kontakt jako bardzo dobry, lepszy   

niż  ojcowie z grupy kontrolnej. Wydaje się,  że można tłumaczyć  ten  fakt  dwojako.  Z  

jednej  strony  może  to być wynikiem  obniżonego   samokrytycyzmu,  co  znalazło swój 

wyraz m.in.  w  przeprowadzonym wywiadzie. Z drugiej strony wynik ten może  być 

pochodną udziału w leczeniu, różnych formach terapii, uczestnictwie  w  klubach  AA. 

Sposób przeprowadzenia badań nie pozwala na dalsze, bardziej szczegółowe wnioski w tym 

zakresie, z  pewnością  obszar  ten  powinien  być  przedmiotem  dalszych  dociekań.  

Tabela nr 12 ilustruje wyniki w Skali uzyskane przez matki w relacji do dzieci. 

 

Tabela 12.  Wyniki  a  Skali  Komunikacji  w  zakresie relacji matki - dzieci (%) 

 

Poziom wyników 

Grupa A 

Grupa K 

niskie  

1-4 sten 

25,8 

14,0 

przeciętne 5-6 

sten 

42,9 

63,0 

wysokie 7-10 

sten  32,3 

23,0 

Razem  

100,0 

100,0 

 

          W  zakresie  całej  grupy  różnice  nie  osiągnęły poziomu istotności  statystycznej (

χ

2

 = 

4,58; p > 0,05), podobnie jak w przypadku   poszczególnych  przedziałów.  W  grupie  

kontrolnej  konfiguracja  wyników  jest podobna jak w przypadku ojców z tej grupy,  tj.  

zdecydowanie  dominują  wyniki  przeciętne i można powiedzieć,   że  rozkład  wyników  w  

grupie  matek  z  rodzin  alkoholowych  ma  podobny  charakter.  Powtórzyła się się tutaj 

prawidłowość  z  poprzedniej grupy w zakresie wyników wysokich, większy   odsetek   matek  

z  rodzin  z  problemem  alkoholowym  deklaruje  dobrą  komunikację  ze  swoimi  dziećmi, 

niż matki z grupy   kontrolnej  (mimo,  że  różnice  nie  osiągają  poziomu  istotności  

statystycznej).  W grupie A wystąpił dokładnie taki sam  odsetek  wyników  wysokich (32,3 

%) w przypadku żon, jak i ojców.  Ta zbieżność  zdaje  się  przechylać   interpretację w 

kierunku   wpływów  psychoterapii  na  komunikację  w  badanych  systemach.  Nasuwa  się  

następujący  wniosek:  w przypadku 1/3 badanych rodzin z problemem alkoholowym jakość 

komunikacji jest lepsza niż w rodzinach z grupy kontrolnej !  

Jak  wspomniano  Skala  Komunikacji  ma  swoją symetryczną wersję  dla  dzieci,  

przy  czym  ocena komunikacji badana jest łącznie,  odnośnie  całej  rodziny,   bez rozbicia na 

oddzielne relacje  z  matką  i  ojcem  (co  wydaje się pewnym mankamentem metody). 

Rezultaty badania zamieszczone są w tabeli nr 13. 

 

 Tabela 13.  Wyniki  w  Skali  Komunikacji  w zakresie relacji dzieci - rodzice (%) 

  

Poziom wyników 

Grupa A 

Grupa K 

niskie  

1-4 sten 

28,6 

24,0 

przeciętne 5-6 

sten 

37,1 

56,0 

wysokie 7-10 

sten  34,3 

20,0 

Razem  

100,0 

100,0 

 

 

Również  tutaj  w  zakresie  całej  podgrupy  różnice  nie  osiągnęły  poziomu  

istotności  statystycznej  (

χ

2

 = 4,25; p > 0,05).  Niemniej,  zauważone  wcześniej 

prawidłowości zdają się zyskiwać  potwierdzenie  tymi  rezultatami.  W zakresie wyników 

wysokich  wystąpiła  znów  przewaga  w  rodzinach  z  problemem  alkoholowym,  przy  

czym  odsetek wyników jest praktycznie taki sam, jak w przypadku ojców i matek z tej grupy.  

W   przypadku   grupy   kontrolnej   wystąpiło   pewne     „spłaszczenie” wyników,  

dorastające  dzieci  ujawniają więcej trudności  w  komunikacji  niż  ojcowie  i  matki  z tej 

grupy. Niemniej  odsetek  dzieci niezadowolonych z jakości komunikacji jest  większy w 

rodzinach z problemem alkoholowym (28,6%), choć również  nie  przekracza poziomu 

istotności statystycznej (

χ

2

 = 0,2;  p  >  0,05).  Powyższe  wyniki  mogą  wydawać  się  nieco  

zaskakujące.  W  sumie  tylko niewielki odsetek (bez istotności statystycznej)  dzieci  z rodzin 

alkoholowych deklaruje większe niezadowolone  z  jakości  komunikacji  w  swoich 

rodzinach niż dzieci  z  grupy kontrolnej. Z kolei wyższy jest procent dzieci zadowolonych  z  

jakości   komunikacji  w tych rodzinach, niż w grupie kontrolnej, choć także nie przekracza 

poziomu istotności statystycznej  (

χ

2

 = 2,23; p > 0,05). Na takie rezultaty wpływ mogło mieć 

także uśrednienie wyników. 

 

3. STOSOWANE STRATEGIE RADZENIA SOBIE ZE STRESEM 

 

Jak  zaznaczono  przy  prezentacji kwestionariusza F-COPES mierzy  on 5 strategii 

radzenia sobie ze stresem, 2 bazujące na wewnętrznych  zasobach  rodziny  i  3 odnoszące się 

do wsparcia zewnętrznego.  Do  strategii  bazujących  na  zasobach  własnych  rodziny  

zaliczane  są  „Przekształcanie  znaczenia sytuacji” i „Pasywna  ocena  sytuacji”.  Strategie 

odnoszące się do  pomocy zewnętrznej     to    „Pozyskiwanie    oparcia    społecznego”,     

 „Poszukiwanie    duchowego   wsparcia”,   „Opieranie   się   na   strukturach  formalnych”.  

Oczywiście  wymienione strategie nie wypełniają  wszystkich  możliwości  radzenia  sobie  ze 

stresem przez systemy rodzinne, niemniej ujmują je dość szeroko. Wyniki uzyskane  przez 

badane rodziny z chorobą alkoholową przedstawia tabela  nr  14.  Wyniki  wysokie  

oznaczają,  że daną strategię rodzina  uważa  za najbardziej efektywną w sytuacjach trudnych, 

zaś  niskie,  że  dana strategia nie jest skuteczna i jest mało stosowana. 

 

Tabela 14. Strategie  zmagania  się  z sytuacją kryzysową preferowane przez badane rodziny z chorobą 

alkoholową (%) 

 

Rodzaje strategii 

Wyniki 

 wysokie 

Wyniki 

przeciętne 

Wyniki  

niskie 

Pozyskiwanie poparcia społecznego 32,3  38,7  29,0 

Przekształcanie znaczenia sytuacji 33,2  38,7 28,1 

Poszukiwanie wsparcia duchowego 

32,3 

37,4 

30,3 

Opieranie się na strukturach formalnych 

31,0 

38,7 

30,3 

Pasywna ocena sytuacji 34,5 

37,4 

28,1 

 

 

x) 1 - pozyskiwania oparcia społecznego, 

2 - przekształcanie znaczenia sytuacji, 

3 - poszukiwanie wsparcia duchowego, 

4 - opieranie się na strukturach formalnych, 

5 - pasywna ocena sytuacji. 

 

Jak wynika z przytoczonych rezultatów można powiedzieć,  że praktycznie   żadna   

strategia  i  przedział  wyników  nie  są  dominujące.  Chociaż przedział wyników 

przeciętnych ma wartości najwyższe,    to    różnice nie są duże. Podobnie nie wybija się na 

pierwsze  miejsce żadna konkretna strategia. W zakresie żadnego badanego  przedziału  

wyników  różnice  nie  osiągnęły  poziomu  istotności statystycznej.  

Wyniki badanej grupy rodzin z chorobą alkoholową porównano z  rezultatami  badań  

przeprowadzonych  przez M.Radochońskiego  (1987)  na  rodzinach,  w  których  wystąpił  

stres spowodowany zawałem  serca  męża. Przeprowadzone przez autora badania miały 

miejsce  bezpośrednio  po zaistnieniu zawału oraz w rok od tego momentu.   Okazało  się,  że  

wystąpiły  statystycznie  istotne  różnice  w wynikach. Rodziny bezpośrednio po zawale 

preferują 2 bierne  style zmagania się z trudną sytuacją, szukają duchowego wsparcia, są 

aktywniejsze religijnie, rozwijają w sobie postawę stoicką.  Charakterystyczna jest dla nich 

także postawa biernej akceptacji,  połączonej z oczekiwaniem na samoistne rozwiązanie się  

problemu.  Po  roku  liczba rodzin preferujących strategie bierne  znacznie  spadła,  na  rzecz  

wyboru strategii bardziej aktywnych.  Podejmowane  jest  poszukiwanie pomocy na zewnątrz, 

dzielenie się z krewnymi, wymianę z innymi rodzinami będącymi w podobnej  sytuacji. 

Rozwijają się kontakty z wyspecjalizowanymi placówkami  służby  zdrowia.  Autor  

konkluduje,  że w zakresie badanych  przez niego rodzin po pojawieniu się w nich  poważnej 

choroby  w  pierwszym  okresie dominują strategie nastawione na złagodzenie  napięcia  

stresowego  w  systemie, są to strategie bierne. Style te  nie zapewniają jednak pełnego 

przezwyciężenia wszystkich  trudności,  dlatego w okresie późniejszym zaczynają  

dominować  strategie nastawione bezpośrednio na przezwyciężenie stresorów pierwotnych i 

wtórnych.  

Przyjęto,  że  w  przypadku  badanych  systemów  z chorobą alkoholową  nie  

występują  cechy  ostrej  sytuacji  stresowej,  dlatego  porównano  tę grupę z rodzinami w rok 

po zawale serca.  

Okazało  się,  że  w  zakresie  wszystkich  strategii  pomiędzy  badanymi grupami nie 

wystąpiły statystycznie istotne różnice. (W  zakresie  „Pozyskiwania  oparcia  społecznego”  - 

χ

2

 = 0,36, n.i.;  „Przekształcanie  znaczenia sytuacji” - 

χ

2

 = 3,49, n.i.; „Poszukiwanie wsparcia 

duchowego” - 

χ

2

 = 0,58, n.i.; „Opieranie się  na  strukturach  formalnych”  -  

χ

2

 = 0,04, n.i.; 

„Pasywna ocena sytuacji” - 

χ

2

 = 2,25, n.i.).  

Wniosek  jaki  nasuwa  się na podstawie powyższych wyników jest  taki, że badane 

systemy rodzinne z chorobą alkoholową nie podejmują  specyficznych  strategii  radzenia 

sobie ze stresem, oczywiście w zakresie pomiaru zastosowaną metodą badawczą jakim jest  

kwestionariusz  F-COPES. Sięgają one praktycznie w równym stopniu  do  wszystkich  

strategii,  zarówno  biernych,  jak  i  aktywnych.  Wydaje  się,  że  w  ramach  dyskusji nad 

specyfiką zachowań  systemów  z chorobą alkoholową wyniki te mają istotne znaczenie. 

 

4. RELACJE W BADANYCH SYSTEMACH RODZINNYCH 

 

Metodą   umożliwiającą   pomiar  rodzinnych  relacji  jest  Schematyczny  Rysunek 

Rodziny. Jest testem dobrze nadającym się do  badań  indywidualnych,  jak  i  grupowych. W 

przypadku tych ostatnich wskaźniki statystyczne umożliwiają opracowanie przede wszystkim   

poziomów   relacji.  Na  podstawie  badań    własnych  autorka   metody  M.Braun  -  

Gałkowska   przyjęła,  że   można  traktować wybór „relacji średnich” jako 

niesatysfakcjonujących, ponieważ   badani  bardzo  rzadko  zaznaczają   „kontakt  zły”.   

Podobnie w przypadku pominięcia kogoś z rodziny, wskazuje to na kontakt nieudany (por. 

Braun-Gałkowska, 1991, 1992).  

Wyniki  badań  grupy  rodzin  z chorobą alkoholową zostaną porównane  z  badaniami 

M.Braun-Gałkowskiej (1992) na systemach rodzinnych  osób  zadowolonych  i 

niezadowolonych z małżeństwa. Badaniom  tym poddane zostało 60 rodzin, po 30 w każdej 

grupie, wyodrębnionych   na   podstawie   wyniku   w  Skali  Powodzenia  Małżeństwa.  

Badanie  Skalą  pozwoliło  na  wyodrębnienie grupy małżeństw  wyraźnie  zadowolonych  (Z)  

i niezadowolonych (NZ). Średni  staż  małżeński  wynosił  14  lat  w przypadku systemów 

zadowolonych  i  11,8 lat w przypadku niezadowolonych, był więc nieco  krótszy  niż    w  

przypadku  rodzin  alkoholowych (17,3). Podobne  relacje  zachodziły  w  związku  z  

wiekiem  badanych.  

Badaniom  poddani zostali małżonkowie, dzieci oraz przynajmniej 1  osoba  z  pokolenia  

dziadków.  Poniżej  zasadnicze  relacje rodzinne,  wyniki  systemów  z chorobą alkoholową 

(A) porównano bezpośrednio do małżeństw niezadowolonych (NZ), które wcześniej 

zestawione były z wynikami małżeństw zadowolonych (NZ). 

a) Mąż - żona 

Ogólne  wyniki  osiągnięte  przez  całą  rodzinę  są zawsze pochodną  rezultatów 

indywidualnych. Poniżej przedstawione będą kontakty  pomiędzy  małżonkami  oddzielnie  w  

percepcji żony i męża. 

 

Tabela 15.  Kontakty  pomiędzy  mężem  a  żoną  w  percepcji  żon (%)  

 

Kontakt 

 

Z 

 

NZ 

      

z

 

Z – NZ 

 

p.u. 

        

A 

A – NZ 

 

z

 

p.u. 

Dobry 

100,0 53,3 3,16 0,01 60,0 0,54  n.i. 

Średni 0,0  30,0 2,10 0,05 30,0  - 

- 

Zły  0,0  16,7 1,30  n.i.  10,0 0,75  n.i. 

Razem 

średni i zły 

0,0  46,6 3,90 0,01 40,0 0,53  n.i. 

 

Z = NZ = 30     A = 31 

                 Z - systemy rodzinne zadowolone z małżeństwa, 

                 NZ - systemy niezadowolone z małżeństwa, 

                 A - systemy z chorobą alkoholową, 

                 z - wskaźnik nieparametrycznego testu z, 

                 p.u. - poziom istotności

. 

 

Jak  wynika z tabeli nie ma różnic istotnych statystycznie pomiędzy żonami z rodzin 

alkoholowych a żonami niezadowolonymi. Blisko połowa kobiet niezadowolonych określa 

swoją relację jako niesatysfakcjonującą,  zaś    w grupie żon alkoholików wskaźnik ten  jest  

nieco  mniejszy.  Wydaje  się,  że można to tłumaczyć faktem  trwania w abstynecji przez 

mężów (rodziny z klubów AA), bądź      udziałem   w   leczeniu  w  placówkach  służby  

zdrowia.   

Niewątpliwie wskaźnik zadowolenia żony musi wzrosnąć, gdy mąż - alkoholik  podejmuje 

leczenie i trwa w abstynecji. Jak wynikało z   wywiadów   przeprowadzanych  z  kobietami  z  

grupy  rodzin  niezadowolonych  aż  w  66  %   uważają  one,  że  alkohol jest problemem   w   

ich   domu.  Fakt  ten  ma  istotne  znaczenie,  najprawdopodobniej   w  większości  z  tych  

systemów   mamy do czynienia z chorobą alkoholową męża, przy czym rodzina znajduje się  

na  etapie  dominacji  tabu  bądź zaprzeczania problemowi.  

Szkoda,  że  sposób  zebrania  danych  z wywiadu nie pozwala na bliższą  charakterystykę  

grupy małżeństw niezadowolonych w tym zakresie.  Niemniej,  brak  różnic  istotnych  

statystycznie  w  ocenie  kontaktów  z  mężem  pomiędzy  żonami niezadowolonymi a żonami  

z  systemów  alkoholowych wskazuje, że w tych ostatnich relacje między małżonkami nie są 

udane.  

 

Tabela 16.  Kontakty pomiędzy  mężem  a  żoną  w  percepcji mężów (%) 

 

Kontakt 

 

Z 

 

NZ 

Z – NZ 

z

p.u. 

A 

A – NZ 

z

 

p.u. 

Dobry 100,0 

33,3 

4,13 

0,01 

80,0 

3,6 

0,01 

Średni 0,0 

36,7 

3,33 

0,01 

16,7 

1,67 

n.i. 

Zły 

0,0 30,0 3,00 0,01 3,3  2,7 0,01

Razem średni i zły 0,0  66,7  4,54  0,01  20,0  3,6  0,01

 Z = NZ = 30       A = 31 

 

Powyższe  wyniki znów mogą wydać się zaskakujące, pomiędzy wynikami  

alkoholików  a mężów niezadowolonych istnieją istotne różnice  statystyczne.  Rozkład 

poziomu kontaktów z żoną    wśród mężów  - alkoholików jest bliższy rozkładowi w grupie 

małżonków zadowolonych, niż niezadowolonych. Niemniej rezultaty te nie są zaskakujące  w  

świetle danych wcześniejszych. Świadczą one nie tyle  o  dobrych  relacjach - gdyż oceny te 

nie pokrywają się z opiniami  żon  - a raczej o małym wglądzie badanych, wypieraniu 

niewygodnych   faktów  czy  tendencjach  do  wysokiego  poziomu  samozadowolenia   na   

bazie   podjętego  leczenia.  Mężowie  -  alkoholicy  uważają,  że  nie  mają    kłopotów  

wychowawczych  z  dziećmi,   wyżej   niż      żony   oceniają   poziom  spójności  i 

adaptacyjności swoich rodzin. Także w większym stopniu niż  żony oceniają  bliskość  

przestrzenną  pomiędzy  sobą,  co ilustruje kolejna tabela.  

 

Tabela 17.  Bliskość przestrzenna męża i żony (%) 

Bliskość 

przestrzenna 

 

Z 

 

NZ 

 

Z – NZ 

z

 

p.u. 

A 

A – NZ 

z

 

p.u. 

W percepcji męża 58,6  41,4  1,34  n.i.  19,3  1,9 

n.i. 

W percepcji żony 51,7  31,0  0,42  n.i. 

6,5  2,77  0,01 

Małżonkowie 

razem 

55,1  36,2 4,20 0,05  25,8  3,28  0,01 

 

Z = NZ = 29,      A = 31 

 

Przy  założeniach  projekcyjnych umieszczenie siebie wyżej niż    współmałżonka  

można interpretować jako jego dewaloryzację lub pragnienie dominacji. 

Tabela 18. Przedstawienie współmałżonka niżej niż siebie (%)  

 

Współmałżonek 

rysowany niżej 

 

Z 

 

NZ 

Z – NZ 

z

 

p.u. 

A 

A – NZ 

 

z

 

p.u. 

Mężowie 3,4 

31,0 

5,96 

0,01 

20,0 

0,9 

n.i. 

Żony 27,5 

4,1 

- 

- 

40,0 

1,4 

n.i.

 

Małżonkowie 

razem 15,5 27,5 2,06 0,05 30,0 0,54  n.i.

 

Z= NZ = 29     A = 31 

 

Podobnie jak w przypadku określenia jakości kontaktu przez żony,  nie  ma różnic 

istotnych statystycznie pomiędzy  żonami z rodzin  alkoholowych  a  żonami 

niezadowolonymi. O ile istnieje istotna różnica pomiędzy mężami zadowolonymi a 

niezadowolonymi, o   tyle   nie   ma  różnicy  pomiędzy  alkoholikami  a  mężami 

niezadowolnymi. 

Najczęściej   umieszczają      współmałżonka   niżej  żony  z  badanych  systemów  

alkoholowych,  dwukrotnie  częściej niż ich mężowie.  Czyli  w  badanych  systemach z 

problemem alkoholowym większą   tendencję  do  dominacji  (bądź  dewaloryzacji  męża)     

wykazują  żony. Nie jest to zaskakujące w świetle faktu, że ich mężowie podejmując leczenie 

niejako oficjalnie przyznali się do statusu  uzależnionego,  tym  bardziej,  że  tylko  1/3  z nich  

podjęła  leczenie  po  raz  pierwszy.  Interesujące  jest, że w rodzinach  niezadowolonych  

(NZ),  czyli  w  takich,  w których istniejące konflikty zdają się mieć charakter 

nierozstrzygnięty i  nienazwany,  znacznie  mniejszy  odsetek  żon umieszcza męża  

poniżej  siebie.  W  rodzinach  tych  odwrotnie,  większy  jest  odsetek   mężów  rysujących  

żony  poniżej.  Tak  więc  w  tych  systemach żony  mają mniejsze aspiracje do dominacji niż 

żony w rodzinach  o  usankcjonowanym  problemie  alkoholowym.  Z kolei wyraźne  

potrzeby  znaczenia  i  dominacji  zgłaszają mężowie w  

rodzinach niezadowolonych.  

 

Tabela 19.  Przedstawienie siebie niżej niż współmałżonka (%). 

      

Autor  rysunku 

rysowany niżej 

 

Z 

 

NZ 

Z – NZ 

z

 

p.u. 

A 

A – NZ 

 

z

 

p.u. 

Mężowie 27,5 

20,6 

0,09 

n.i. 

33,3 

0,58 

n.i. 

Żony 6,8 

3,4 

 

- 

20,0 

1,44 

n.i.

 

Małżonkowie 

razem 17,2 12,0 1,04 0,05 26,7 1,54  n.i.

 

     

                 Z = NZ = 29    A = 31 

 

Dewaloryzowanie  siebie  w  zasadzie nie różnicowało grupy małżeństw  

zadowolonych,  niezadowolonych i alkoholowych. W tym zakresie odsetek małżonków 

niezadowolonych z siebie jest wyższy w  systemach  alkoholowych,  choć bez istotności 

statystycznej.  

Wyniki  te,  w  świetle  wcześniejszych,  potwierdzają tezę, że choroba alkoholowa wpływa 

na obniżenie poczucia wartości siebie u wszystkich osób żyjących w orbicie alkoholika. 

Podsumowując  relacje  mąż    -  żona w grupach N i NZ Braun-Gałkowska stwierdza: 

„...kontakt między mężem a żoną jest przez małżonków  niezadowolonych  oceniany 

wyraźnie gorzej  niż przez zadowolonych  (...).  Kontakt  konfliktowy  łaczy  się często z 

nierozwiązaniem  przez  małżonków   problemu władzy w rodzinie” (1992,s.99).   Na   tym   

tle   relacje  w  badanych  systemach  alkoholowych   przedstawiają   się   nieco   odmiennie.  

Przede  wszystkim,   co  może  wydać  się  paradoksalne,  układ  ról  w  małżeństwach  z 

chorobą alkoholową wydaje się czytelniejszy niż w   małżeństwach niezadowolonych (NZ). 

Uzależnieni mężowie mają mniejsze poczucie własnej wartości  i wykazują mniej  dominacji 

niż    mężowie  z  grupy  NZ.  Ale,  o ile w tej ostatniej grupie konflikty  o  władzę    i  

dominujące  znaczenie  zdają  się mieć charakter  nierozstrzygnięty,  o  tyle  w rodzinach z 

problemem alkoholowym  mężowie  wyraźnie  zdają    się  oddawać  dominującą  pozycję 

żonom.  

 

b) Rodzice - dzieci 

 

Analizując   relacje    pomiędzy   rodzicami   a   dziećmi uwzględniono   oddzielnie  

poszczególne  kontakty,  tj.  osobno  kontakty  z  ojcem,  osobno  z  matką,  w  percepcji 

wszystkich badanych.  Tylko  w  4 rodzinach badano po dwoje dzieci, ogólna liczba  

wszystkich  przebadanych dzieci wynosi 34 na 31 rodzin.  

Pominięcie  na  rysunku określonej relacji traktowane było jako kontakt  zły,  podobnie  jak  

przy  analizie  relacji  pomiędzy  rodzicami   kontaktowi  dobremu  przeciwstawione  są  

wszystkie  pozostałe rodzaje kontaktów.  

Pozycja  matki w rodzinie jest bardzo wysoka. Konsekwencje tego  społecznego  

kanonu  są  takie,  że matkom na ogół bardzo trudno  przychodzi  przyznanie się do relacji z 

dzieckiem innej niż   „dobra”.   Percepcję   badanych   matek  w  tym  zakresie  przedstawia 

tabela 20. 

 

  Tabela 20. Kontakt między matką a dziećmi w percepcji matek (%) 

 

Rodzaj kontaktu 

 

Z 

 

NZ 

Z – NZ 

z

p.u. 

A 

A – NZ 

 

z

 

p.u. 

Dobry 

88,5 74,7 1,96 0,05 79,6  0,7  n.i. 

Średni 2,6 

4,0 

0,00 

n.i. 

9,3 

1,25 

n.i.

 

Zły 

-  - - -  -  -  -

 

Pominięcie 8,9 

21,3 

3,84 

0,05 

11,1 

1,66 

n.i.

 

Inny niż dobry (razem) 

11,5 

25,3 

4,01 0,05  20,4 0,7  n.i.

 

Z = 78,  NZ = 75,  A = 54 

 

Jak  widać  prawie  90%  matek  zadowolonych  z małżeństwa ocenia  swój  kontakt  z  

dziećmi  jako  dobry. Odsetek matek z rodzin  alkoholowych  oceniających kontakt z dziećmi 

jako dobry jest   mniejszy,   ale   nieco   wyższy  niż   matek   z  grupy  niezadowolonych.    

Pomiędzy    wszystkimi    grupami   różnice   statystyczne  są  w  zasadzie  niewielkie. 

Zdecydowanie inaczej ojcowie  z  porównywanych  grup  spostrzegają  kontakt pomiędzy 

matkami a dziećmi. Wyniki ilustruje następna tabela. 

 

Tabela 21.   Kontakt między matką a dziećmi w percepcji ojców (%) 

Rodzaj kontaktu 

 

Z 

 

NZ 

Z – NZ 

z

p.u. 

A 

A – NZ 

 

z

 

p.u. 

Dobry 

71,6 56,0 1,93 n.i.  21,5 4,25 0,01 

Średni 1,4 

6,7 

1,50 

n.i. 

- 

- 

-

 

Zły 

-  - - -  -  -  -

 

Pominięcie 27,0 

37,3 

1,25 

n.i.

78,5 5,0 0,01 

Inny niż dobry (razem) 

28,4 44,0 1,91 n.i.

78,5 4,25 0,01 

 

                 Z = 74,  NZ = 75,  A = 65 

 

Jak  widać  różnice  są  bardzo duże. Ojcowie - alkoholicy tylko  w 20 % oceniają 

relacje swoich żon z dziećmi jako dobre, na  ogół pomijają je. Istnieją zdecydowane 

statystyczne różnice pomiędzy  ojcami  -  alkoholikami  a  ojcami niezadowolonymi (i 

zadowolonymi).    Interpretacja    tego   wyniku   wydaje   się   kilkukierunkowa.  Pominięcie 

może  świadczyć o „niewidzeniu” tej relacji, np. na skutek tego, że zakładają dobre relacje 

matki z dziećmi jako oczywiste. Możliwe jest  także  wypieranie dobrego układu  matki  z 

dziećmi jako nadmiernie zagrażającej koalicji.  

Nie  można  także  wykluczyć,  że  uzależnieni ojcowie oceniają krytycznie te  relacje, takie   

uzasadnienie mogłoby być dobrym alibi  dla  picia.  W  grę    może  także  wchodzić 

intencjonalny perfekcjonizm  uzależnionych,  o którym często mówią terapeuci, wysoki   

ideał  wychowania  powoduje,  że  rzeczywiste  relacje  oceniane są krytycznie.  

 

Tabela 22. Kontakt między matką a dziećmi w percepcji dzieci (%) 

Rodzaj kontaktu 

 

Z 

 

NZ 

Z – NZ 

z

p.u. 

A 

A – NZ 

 

z

 

p.u. 

Dobry 77,4 

71,9 

0,67 

n.i. 

46,4 

3,0 

0,01 

Średni 8,3 

3,1 

0,88 

n.i. 

11,6 

2,25 

0,05 

Zły 

-  - - -  -  -  -

 

Pominięcie 14,3 

25,0 

1,62 

n.i.

43,0 1,87  n.i. 

Inny niż dobry (razem) 

22,6 28,1 0,67 n.i.

53,6 3,1 0,01 

                 

Z = 84,  NZ = 64,  A = 69 

 

Oceny  relacji  z  matką  dokonane  przez  dzieci z rodzin zadowolonych  i  

niezadowolonych  są  niewielkie, statystycznie nieistotne.  Na  tym  tle  oceny dokonane przez 

dzieci z rodzin alkoholowych   można   okreslić   jako   zdecydowanie  bardziej  

krytyczne.  Wystąpiły  różnice istotne statystycznie w zakresie oceny   kontaktu   dobrego,  

dzieci  z  rodzin  alkoholowych  w  statystycznie  mniejszym  stopniu oceniają swój kontakt z 

matką jako   dobry,   w   ponad   50%   oceniają   kontakt  ten  jako  niesatysfakcjonujący,  

przy  czym często pomijają go (42%). Jak  jest nieważna. Jeżeli ją pomija w rysunku, 

świadczy to zawsze o jakichś  zaburzeniach  w  kontakcie,  których  nie śmie wyrazić  

wprost” (1992, s.101). 

Jeśli  przyjąć  jako wyznacznik pozycji dziecka w rodzinie alkoholowej   jego  

subiektywne odczucie  to  zachodzi  istotny kontrast  w  ocenie  tej  relacji pomiędzy 

wszystkimi członkami systemu alkoholowego. Mniej niż połowa badanych dzieci (46,4 %) 

ocenia  swoją  relację  z  matką jako dobrą, gdy tymczasem jako dobrą  ocenia  ją  blisko 80% 

matek, a 21,5 % ojców. Można więc stwierdzić,  że   matki  nadmiernie  idealizują swoje 

relacje z dziećmi,  zaś  ojcowie  są  w  ocenie  kontaktu matka - dziecko nadmiernie krytyczni.  

Relacje  między  ojcem  a  dziećmi  przedstawiają  kolejne  tabele. 

 

Tabela 23. Kontakt między ojcem a dziećmi w percepcji ojców (%) 

 

Rodzaj kontaktu 

 

Z 

 

NZ 

Z – NZ 

z

p.u. 

A 

A – NZ 

 

z

 

p.u. 

Dobry 

87,8 61,3 3,54 0,01 81,0 0,25  n.i. 

Średni 2,7 

13,3 

4,08 

0,05 

12,7 

0,2 

n.i. 

Zły 

0,0 10,7 ,13 0,05 1,6 2,25 0,05 

Pominięcie 9,5 

14,7 

0,44 

n.i. 

4,7 2,0 0,05 

Inny niż dobry (razem) 

12,2 

38,7 

10,33 0,01  19,0  2,5  0,05 

                 Z = 78,  NZ = 75,  A = 63 

 

Istnieją statystycznie istotne różnice w ocenie kontaktu z dziećmi   dokonanymi   przez   

ojców   z  grupy  zadowolonej  i  niezadowolonej.  Ojcowie  z  tej drugiej w blisko 40 % 

oceniają swój  kontakt  z  dziećmi jako inny niż dobry. Na tym tle oceny dokonane  przez  

ojców  -  alkoholików  są zdecydowanie wyższe. Oceniają oni swój kontakt z dziećmi w 

porównywalnym stopniu jak ojcowie  z  grupy  zadowolonych.  Interpretacja tych rezultatów 

będzie  bardziej  czytelna   w  zestawieniu  ocen  tej  relacji  dokonanych przez matki i dzieci, 

co prezentują tabele 24 i 25.  

 

Tabela 24. Kontakt między ojcem a dziećmi w percepcji matek (%) 

 

Rodzaj kontaktu 

 

Z 

 

NZ 

Z – NZ 

z

p.u. 

A 

A – NZ 

 

z

 

p.u. 

Dobry 

67,9 30,7 4,29 0,01 41,0  1,1  n.i. 

Średni 6,4 

9,3 

0,12 

n.i. 

7,7 

0,2 

n.i. 

Zły 

0,0 14,7 9,46 0.01 2,6 2,16 0,05 

Pominięcie 

25,7 45,3 2,29 0,01 48,7  0,3  n.i. 

Inny niż dobry (razem) 

32,0 

69,3 

4,27 0,01  59,0 1,1  n.i. 

 

 Z = 78,  NZ = 75,  A = 39 

 

Jak  widać,  w  zakresie  oceny  kontaktu  między  ojcem a dziećmi,  istnieją 

statystycznie istotne różnice pomiędzy grupą matek  niezadowolonych   a  zadowolonych. Z 

kolei nie ma różnic między   matkami   niezadowolonymi,   a   żonami   z   systemów   

alkoholowych.  

 

Tabela 25.  Kontakt między ojcem a dziećmi w percepcji dzieci (%) 

 

 

Rodzaj kontaktu 

 

Z 

 

NZ 

Z – NZ 

z

p.u. 

A 

A – NZ 

 

z

 

p.u. 

Dobry 76,2 

42,2 

4,16 

0,01 

38, 

0,57 

n.i. 

Średni 7,1 

23,4 

5,65 

0,05 

21,4 

0,42 

n.i. 

Zły 0,0 

14,1 

9,58 

0,01 

- 

- 

- 

Pominięcie 16,7 

20,3 

0,79 

n.i. 

40,0 

2,2 

0,05 

Inny niż dobry (razem) 

22,6 

57,8 

4,16 0,01  61,4 0,22  n.i. 

Z = 84,  NZ = 64,  A = 70 

 

W   tym   wypadku   wystąpiła   podobna  prawidłowość  jak  poprzednio.  W  ocenie 

kontaktu między ojcem a dziećmi pojawiły się  istotne  różnice  między  dziećmi  z rodzin 

zadowolonych i niezadowolonych oraz brak różnic między dziećmi z tej ostatniej grupy a 

dziećmi z rodzin alkoholowych.  

Uzależnieni  ojcowie  oceniają  lepiej  swoje  kontakty  z  dziećmi  niż ojcowie 

niezadowoleni, prawie tak samo jak ojcowie z  grupy  zadowolonych.  Trudno  jednoznacznie  

odpowiedzieć na pytanie  co  kształtuje tak dobrą samoocenę uzależnionych w tym zakresie.  

Nie  można  a  priori  przyjąć    założenia,  że badani uzależnieni  są    w    całkowicie  złych  

relacjach  z pozostałymi członkami  rodziny,  ale  także  nie  można  uznać ich wysokiej 

samooceny  w  tym  zakresie za obiektywną. Być może oceniają te relacje  biorąc  pod  uwagę  

okresy  zachowywania  przez siebie abstynencji,  kiedy  starają się zrekompensować rodzinie 

szkody wyrządzone  w  czasie  picia.  Być  może  ich  świadomość w tym zakresie  jest  w 

znacznym stopniu ukształtowana przez fakt, że skoro  przez  tyle  lat (przypomnijmy,  średnia 

długość badanych małżeństw  z  chorobą alkoholową wynosiła 17,3 lat) ich rodzina trwa,  to  

znaczy,  że nie są najgorszymi ojcami. Wreszcie może wchodzić ponownie w grę mechanizm 

wypierania, przyznanie się do złego  wypełniania roli ojca musi pogłębiać dysonans związany 

z nadużywaniem  alkoholu. Do wglądu w cały  system rodzinny w tym zakresie  istotne  jest,  

że  oceny  te nie są podzielane przez matki i dzieci. 

W  percepcji  matek zadowolonych 2/3 z nich ocenia kontakt pomiędzy   mężem   a   

dziećmi   jako   dobry,   zaś  w  grupie niezadowolonych 1/3. Generalnie matki  z obu grup 

kontakt mężów  z  dziećmi  oceniają  bardziej  krytycznie  niż    sami    mężowie.   Wysoki   

wskaźnik   pominięć   może  świadczyć,  zdaniem Braun-Gałkowskiej,  „o  tym, że w opinii 

matki kontakt ojca z dziećmi jest  nieważny,  bez znaczenia, albo o tendencji do pozbawienia  

ojca  kontaktu z dzieckiem. Może to wynikać z braku zaufania do męża  i  jego  poczucia  

odpowiedzialności  (...). Może też być związane  z  niedocenianiem   roli  ojcowskiej, a 

przecenianiem własnej  macierzyńskiej”  (1992,  s.102).  Wskaźnik  pominięć w grupie  

matek  niezadowolonych  i  z  rodzin  alkoholowych jest prawie  identyczny.  Warto  

zauważyć,  że generalnie blisko 10% matek z  rodzin  alkoholowych ocenia wyżej (jako 

dobre) relacje swych  mężów  z dziećmi niż matki z rodzin niezadowolonych. Być może  w  

grę wchodzą tu  czynniki omówione już poprzednio, przy okazji  porównania  jakości  

kontaktów  pomiędzy  małżonkami  z  badanych grup. 

We  wszystkich  grupach  dzieci  oceniają swoje kontakty z ojcami  gorzej niż z 

matkami, w systemach alkoholowych wskaźnik kontaktu   dobrego   (38,6%)   jest   najniższy  

ze  wszystkich  porównywanych.  Drastycznie  rozmija się on z oceną tej relacji dokonaną  

przez  ojców  -  alkoholików. Ale w sumie w  niewiele wyższym procencie dzieci oceniają 

swoje kontakty z matkami jako dobre  (46,4%),  co  też w sposób istotny rozmija się z 

ocenami tych  relacji dokonanymi przez matki. Można więc powiedzieć,  że w  systemach  

alkoholowych  oboje rodziców ocenia na ogół swoje własne  relacje z dziećmi jako dobre, co 

całkowicie nie pokrywa się  z  ocenami  dokonanymi  przez  dzieci.  Mniej  niż  połowa  

badanych  dzieci  z  rodzin alkoholowych ocenia swoje relacje z rodzicami  jako  dobre.  O  

ile  niski  odsetek  ocen dobrych w relacjach   z  ojcami  nie  dziwi,  o  tyle  może  wydawać  

się  zaskakujący   niewiele  lepszy  wskaźnik   kontaktu  dobrego  w  stosunku    do    matek   

(istotnie   niższy   niż   w   grupie   niezadowolonej).  

Dzieci z badanych rodzin alkoholowych znacznie krytyczniej niż      małżonkowie   

oceniają   także  jakość  relacji  pomiędzy  rodzicami.  Ojcowie  w  80 procentach  oceniają 

swoją relację z żoną jako dobrą, żony relacje z mężami oceniają jako dobrą w 60 procentach,  

zaś  dzieci  w  38  procentach.  Są    więc bardziej krytyczne w ocenie tej relacji niż sami 

zainteresowani.  

Przy  analizie Schematycznego Rysunku Rodziny uwzględniono także  wskaźnik  

przestrzeni  zajętej przez rysunek (w cm kw.).  

Wyniki w rodzinach alkoholowych są następujące: 

                 - ojcowie: 144, 

                 - matki:   163, 

                 - dzieci:  131. 

Wskaźnik  zajętej  przestrzeni  interpretować  można  jako  wyznacznik  zewnętrznej  

ekspresji,  braku  zahamowań. Powyższe wyniki  wydają    się zgodne z wcześniejszymi. 

Najwyższy wskaźnik matek  wydaje  się wskazywać na ich dominującą rolę w systemie, 

najmniejszy  poziom ekspresji w rodzinach alkoholowych wykazują dzieci.  

Inne wskaźniki analizy SSR ze względu na brak różnicującej istotności  statystycznej 

pominięto. Dotyczy to również relacji z  pokoleniem  dziadków,  gdyż  tylko  jedna  z 

badanych rodzin mieszkała wspólnie z nimi,  można powiedzieć, że w tym zakresie badane 

systemy odznaczają się dużą homogenicznością.  

W   stosunku   do   każdej   z  badanych  rodzin  wykonano  syntetyczną    Mapę  

Rodziny  (por.  Braun-Gałkowska,  1992),  co  dostarczyło  szeregu  dodatkowych  

informacji.  W  przypadku  5  rodzin  (16%)   można  mówić  o ich społecznej izolacji, badani   

zgodnie zaznaczali na rysunkach tylko członków własnej rodziny.  

W  7  systemach  (22,5%)  można  mówić  o izolacji ojca. W tych systemach  Mapy  Rodziny  

były mapami rodziny niezadowolonej II typu,  tzn.  z  wyraźną  izolacją  jednej  osoby  (por.  

Braun- Gałkowska, 1992, s.158).  

Bardzo    niewiele    było   relacji   między   małżonkami   zaznaczonymi    wprost    

jako    złe,   konfliktowe,   zarówno   jednostronnie,   czy  symetrycznie  było  to  po  1  

przypadku.   

Niemniej,  jeśli  przyjąć    założenie,  że badani wykazują opór w jawnym  zadeklarowaniu  

swoich  relacji  jako złych i uznać, że wybór   relacji   średnich   i   pominięcia  świadczą  o  

braku  satysfakcji  ze związku - wtedy analiza wyników wypada znacznie gorzej.  W  8  

rodzinach  (26%)   wybory  takie miały charakter jednostronny,  zaś w 6 (19%) dwustronny, 

co oznacza, że łącznie w  14  rodzinach  (45%) występował brak satysfakcji ze związku. 

Na   podstawie  badania  Schematycznym  Rysunkiem  Rodziny  stwierdzić można, że 

w badanych systemach alkoholowych: 

-  Ojcowie  wykazują stosunkowo duży stopień zadowolenia z kontaktów z żoną i dziećmi, 

który nie znajduje odzwierciedlania w  ocenach  tych  drugich.  W  strukturze  rodzinnej  

zdają się oddawać dominującą pozycję żonom; 

-  Żony  wykazują największy stopień ekspresji, wydaje się że  przejęły  dominującą  pozycję.  

Związek  małżeński oceniają bardziej   krytycznie   niż      ich      mężowie,  ale  stopień  ich  

zadowolenia   ze   związku   jest   wyższy   niż  żon  z  grupy  niezadowolonych; 

-  Dzieci oceniają poziom kontaktów w rodzinie najbardziej krytycznie.  Istotne  jest,  że ich 

postawa i problemy są przez rodziców  (nie  tylko ojców, ale i matki) niedostrzegane. Można 

więc  powiedzieć,  że  dzieci w tych systemach są wyalienowane, wykazują    przy    tym  

najmniejszy stopień zewnętrznej ekspresji. Powyższe   wyniki   potwierdzają      tezę,  że  

prawdziwą  ofiarą  patologii  w  rodzinach  skażonych chorobą alkoholową pozostają dzieci. 

 

Rozdz.IV. INTERPRETACJA WYNIKOW 

 

W  ostatnim  rozdziale  wyniki nastąpi podsumowanie badań, zostaną   wyciągnięte  

wnioski  merytoryczne  i  terapeutyczne,  rozdział  zakończy  zakończenie,  w  którym  

zawarte będą także uwagi metodologiczne.  

 

1. PODSUMOWANIE BADAŃ 

 

             W  podsumowaniu  zostaną  w  kolejności  scharakteryzowani  ojcowie,  następnie  

żony,  dzieci  i  całe  systemy rodzinne w zakresie zmiennych omawianych w pracy. 

 

Główne cechy uzależnionych ojców 

U  badanych   uzależnionych   ojców średnia wieku wyniosła 41,9 lat. Na ogół w 

innych pracach (Cekiera, 1985; Jarosz 1980, 1986;  Dymek,  1977;)  wśród  badanych  

alkoholików  dominowało  wykształcenie  podstawowe,  w  przypadku grupy  badanej w 

pracy przeważało  wykształcenie  średnie  i  podstawowe.  Uzależnieni  najczęściej byli  

pracownikami  fizycznymi, alkoholu nadużywali w  większości  ponad  10  lat.  Pomimo 

uzależnienia od alkoholu swoje małżeństwo w zdecydowanej większości oceniali jako udane. 

Blisko 80% uzależnionych swój kontakt z żoną ocenia jako dobry. Jak  wspomniano  

wcześniej  podobnie  pozytywnie oceniają swoje relacje  z  dziećmi.  Badani  uzależnieni   

werbalnie deklarują  pozytywne  oceny  w  zakresie  stosunków  z  żonami  i dziećmi.  

Jednocześnie  badanie  metodą  projekcyjną  wykazało,  że  mają  obniżone  poczucie  własnej  

wartości.  Wykazują  tendencje  do  dewaloryzowania siebie, mają mniejsze od żon potrzeby 

dominacji  i poziomy ekspresji. 

Można  zaryzykować  stwierdzenie,  że  wyniki tych badań sugerują   istnienie   

wewnętrznych   sprzeczności  u  badanych  alkoholików.  Z  jednej  strony pozostają oni 

formalnie głowami rodzin  i  bardzo pozytywnie oceniają swoje stosunki z żonami i dziećmi.  

Z  drugiej strony mniejsze poczucie własnej wartości, dewaloryzowanie  siebie  wskazuje,  że 

oddają dominującą rolę w rodzinie  żonom.  Sprzeczność  ta,  o ile pozostaje na poziomie 

nieświadomości  indywidualnej i małżeńskiej, może być przyczyną wielu rodzinnych 

nieporozumień i konfliktów. Tylko 20% badanych relacje  żon  z  dziećmi  oceniło  jako  

dobre.  Naturalnie jak wszyscy  uzależnieni  ojcowie  również woleliby, aby ich dzieci nie  

sprawiały żadnych trudności wychowawczych i  dobrze uczyły się.  Pozwoliłoby  to  im nie 

obciążać się dodatkowym poczuciem winy,  że  z powodu swego picia zaniedbują 

wychowanie dzieci. Z względu  mają wysokie wymagania wobec żon. Prawdopodobnie 

nieświadomie oczekują od nich, aby zwiększoną uwagą wychowawczą korygowały  niedobór  

własnej  aktywności  spowodowany  piciem.   

Jeśli   żony   nie   spełniają  ich  oczekiwań  reagują  bardzo  krytycznie.  Może to być 

kolejnym alibi do picia, a z pewnością problemy    z   wychowaniem   dzieci   stanowić   

muszą   sferę   potencjalnych konfliktów w całym systemie. 

Fakt,  że  na  ogół  bardzo  krytycznie  oceniają oni tę relację  może  być wyrazem 

nierozwiązanego domowego konfliktu o dominującą   rolę  w  rodzinie.  Może  to  być  także  

rezultat  mechanizmów  obronnych,  przyznanie  przez  mężów,  że  relacja  między  matką  a  

dziećmi  jest  dobra  musi  pogłębić dysonans odnośnie samooceny. 

Konflikt    związany   z   procesem   restrukturyzacji   i   przewartościowaniem   

rodzinnych   ról  może  manifestować    się    różnorodnie.  Badania pokazują,  że jedną z 

istotniejszych linii zapalnych  jest  krytyczny  stosunek  ojców  do żon w związku z 

wychowaniem  dzieci, ale z pewnością w wielu innych systemach z chorobą alkoholową 

wątek ten schodzi na plan dalszy, zastąpiony agresywnymi  zachowaniami  uzależnionego.  

Powyższe  zależności jawią    się  jako  jeden  z  podstawowych  mechanizmów  sprzężeń  

zwrotnych w badanych systemach.  

W  zakresie własnych kontaktów z dziećmi badani alkoholicy oceniają  go  na  ogół 

jako dobry, w niewiele mniejszym stopniu niż      mężowie   z   grupy  zadowolonych.  

Jednocześnie  badanie  komunikacji  wykazało,  że istnieje różnica statystyczna z grupą 

kontrolną,  przy  czym  blisko  30  % badanych ujawnia  istotne trudności  w  komunikacji z 

dziećmi. Badani ojcowie na ogół nie dostrzegają  trudności  wychowawczych  i  szkolnych 

sprawianych przez   dzieci  (pomimo  to  krytykują  żony  za  błędy  w  ich  wychowywaniu),  

oceny  tej  sfery  dokonane  przez mężów i żony rozmijają się. Nie dostrzegają także 

krytycyzmu dzieci w ocenie siebie i systemu rodzinnego. 

Analiza   rodzinnych  relacji  potwierdza  wcześniejsze  spostrzeżenia    o   słabym   

wglądzie   uzależnionych      ojców,        tendencjach        do        idealizowania    własnej    roli    w  

rodzinie.  Wyrażany  przez nich krytycyzm wobec żon w ocenie ich relacji z dziećmi   

wskazuje   na   postawy   roszczeniowe   i  tendencje  konfliktowe związane z 

niedokończonym procesem zmiany rodzinnej hierarchii.  

 

Charakterystyka Żon 

 

U  żon  z badanej  grupy  średnia wieku wynosiła 40,9 lat, miały  one  na  ogół  

wykształcenie  średnie  lub  zawodowe,  w  większości  były  zatrudnione  jako pracownice 

umysłowe. Poziom wykształcenia  żon  był  więc  przeciętnie  wyższy  niż  mężów,  również  

społeczny  status  wykonywanej pracy. Wszystkie badane żony  były aktywne zawodowo. 

Wydaje się,  że czynniki te również  mogą    mieć  wpływ na omawiane tu mechanizmy 

homeostatyczne. Ich kierunek  wydaje  się    dość  czytelny.  Żony  alkoholików  mają  

największy  w  rodzinach  poziom ekspresji, w rysunkach na ogół umieszczały   męża   niżej   

siebie,   co   wskazuje   na  jego   dewaloryzację  lub pragnienie dominacji. Krytycznie 

odnoszą się  do kontaktów ojca z dziećmi. Przy tym deklaratywnie oceniają na ogół  własne  

małżeństwa  jako dość udane (42%).  Co piąta  żona  (22%)  bierze pod uwagę możliwość 

rozwodu. Wydaje się,  że można było  spodziewać się wyższego odsetka w tym zakresie. 

Wyniki te wskazują,  że  badane  żony  na  ogół  chcą utrzymać istniejące związki,  wykazują  

przy  tym  tendencję do zajęcia dominującej roli  w  rodzinie.  Stwierdzić  można,  że  badane   

bliższe są obrazowi  żon  „dominujących”  niż    „uległych”, opisanych przez Mellibrudę    i  

Szczepańską  (1990).  Niemniej  wydaje  się,  że  wyników   tych   nie   wolno  ujmować  

wyłącznie  w  kontekście  nieuświadamianych   potrzeb.  Najwyższy  w  rodzinach  wskaźnik  

ekspresji  i  dominacji  może  być  w znacznym stopniu świadomą odpowiedzią  na 

obiektywną sytuację, w której żony zmuszone  są  przejąć cały ciężar odpowiedzialności za 

rodzinę.  

Choć  analiza  współuzależnienia  nie  była bezpośrednim przedmiotem  badań w tej 

pracy warto jednak postawić pytanie, w jakim  zakresie  cechy współuzależnienia 

występowały u badanych żon  ?  Wydaje  się,  że  nie  można  na  to  pytanie  udzielić   

jednoznacznej   odpowiedzi.   Za  współuzależnieniem  przemawia  podstawowy fakt, iż 

pomimo choroby alkoholowej męża działającej destrukcyjnie  na  więź  małżeńską    i    cały  

system  rodzinny - związek  ten  jest  przez nie utrzymywany. Z drugiej strony nie miały  

poczucia  winy  w  związku  z  alkoholizmem  męża, wśród badanych  systemów  niewielki 

był odsetek zwartych pod względem spójności.        Jeśli   odnieść   wyniki   badań   do   

kryteriów   współuzależnienia    zaproponowanych    przez    Mellibrudę   i   Szczepańską  

(1989)  to  stwierdzić  trzeba,  że w tym zakresie liczba  wymiernych  danych  jest  zbyt  mała,  

nie  zezwala  na  jednoznaczne  wnioskowanie.  Sam syndrom wydaje się niezmiernie 

interesujący,   zarówno   w   aspekcie  terapeutycznym,  jak  i  badawczym,    ze  względu  na 

społeczną skalę problemu powstaje potrzeba    opracowania    narzędzia    do   jego   badania   

i przeprowadzenia weryfikujących badań empirycznych.  

Do  ważnych  konkluzji  prowadzi  analiza  relacji matki - dzieci  w  badanych  

systemach. Zgodnie ze stwierdzeniem Braun-Gałkowskiej (1992) w naszej kulturze normą 

jest przekonanie, że kontakt matki z dzieckiem powinien być dobry. Wydaje się,  że ta 

sztywna  norma  wiąże  w  badaniach  swobodę wypowiedzi zarówno matek,  jak  i dzieci. 

Dlatego uzyskanie lepszego światła na tę relację      jest      możliwe   dzięki   porównaniu   

wypowiedzi   i   zastosowaniu  różnych  metod.  W zdecydowanej większości badane matki  

oceniają  swoje  stosunki  z  dziećmi  jako dobre (80%), pomiędzy   nimi  a  matkami  z  

grupy  kontrolnej  brak  różnic  istotnych  statystycznie.  Projekcyjny charakter 

Schematycznego Rysunku  Rodziny  pokazuje, że oceny te nie są podzielane przez dzieci.  

Tylko 46,4 % dzieci ocenia relację z matką jako dobrą, a  więc  więcej  niż  połowa  badanych  

dzieci była z relacji z matkami  nieusatysfakcjonowana. Rezultaty badań  są zbieżne w tym 

zakresie  z wynikami Ochmańskiego (1992), cytowanymi w rozdz. I.  

Tak więc w badanych systemach matki nadmiernie idealizują swoje stosunki  z  dziećmi,  

choć  robią  to  w stopniu mniejszym niż uzależnieni ojcowie. 

 

 

 

Sytuacja dzieci w badanych rodzinach 

 

             Przeciętny  wiek  dzieci  poddanych  badaniom wynosił 14,8 lat.  Porównanie  metod 

zastosowanych w pracy wskazuje na pewne różnice  w  związku  z wypowiedziami dzieci, 

zwłaszcza w ocenie dotyczącej  jakości relacji i komunikacji. W Skali Komunikacji, metodzie   

kwestionariuszowej,   bezpośredniej,  nie  wystąpiły  różnice  istotne statystycznie w 

porównaniu do grupy kontrolnej w  ocenie  jakości  komunikacji  do  rodziców. Natomiast w 

SSR, metodzie   projekcyjnej,   wyniki  były  zdecydowanie  bardziej  różnicujące.  Wydaje  

się,  że  wcześniejsze  uwagi  o  normach  społecznych  wiążących  spontaniczność  

wypowiedzi znajdują swe pełne  zastosowanie w związku z badaniem dzieci. Z racji pełnej 

zależności  od  rodziców  jest  im  bardzo trudno zdobyć się na jawną krytykę tych relacji. W 

tej sytuacji badanie  projekcyjne wydaje  się  dostarczać    więcej informacji oddających 

prawdziwą sytuację        dziecka      w      rodzinie.      Ich      analiza      nastraja      pesymistycznie.  

Badane  dzieci  wykazują najniższy w rodzinach wskaźnik  ekspresji,  co świadczy o ich 

zahamowaniu i postawach pasywnych. Krytycznie oceniają relacje z rodzicami. Tylko 38,6% 

dzieci  ocenia  relację  z  ojcami  jako dobrą. O ile ten niski odsetek  nie  jest zaskakujący, o 

tyle niewiele wyższy wskaźnik oceny  dobrej  w  stosunku  do  matek (46,4%) musi 

zastanawiać. Przede  wszystkim   krytycyzm dzieci nie jest dostrzegany przez rodziców,  

zarówno ojcowie, jak i matki oceniają  własne relacje z  dziećmi  jako  dobre.  Trzeba  

zinterpretować te wyniki jako wyraz osamotnienia dzieci, ich wyizolowania.  

Wydaje   się,   że   wokół  sytuacji  dziecka  w  systemie  alkoholowym  skupia  się  

wiele mechanizmów homeostatycznych. W rodzinie  z  chorobą alkoholową główna energia 

członków systemu ogniskuje  się  wokół  osoby  uzależnionej.  Dzieci  ze  swoimi  

problemami  znajdują  się na dalszym planie. Z różnych względów  

nie otrzymują od rodziców wystarczającej troski i ciepła. Uwaga na  nie  jest nakierowana 

dopiero wtedy, gdy zaczynają sprawiać  kłopoty  szkolne  lub  wychowawcze  -  i  to nie 

zawsze. Wyniki pokazują,  że  ojcowie na ogół nie dostrzegają problemów swoich dzieci.  

Można  przyjąć,  że wtedy, gdy skonfrontują się z nimi niejednokrotnie  reagują  złością  i  

agresją.  U  dzieci  musi  wywoływać   to  niechęć  do ojca. Błędne koło pogłębia się, zaś 

dzieci  „zbierają”   na   sobie   najwięcej skutków alkoholowej patologii.   Aby  prawidłowo  

rozwijać  się  dzieci  potrzebują  czytelnych   ról  rodzicielskich,  zamiast  tego otrzymują 

brak zainteresowania,  nieprawidłową komunikację z ojcami, wzór ojca tkwiącego   w   

nałogu,   o   małej   pewności  siebie   (która  niejednokrotnie  może  być maskowana agresją), 

małym wglądzie w procesy zachodzące wśród pozostałych domowników.  

Choć  przedmiotem  tej pracy nie była weryfikacja syndromu DDA  warto  postawić  

pytanie,  na ile rezultaty uzyskane przez badane   dzieci   są  zgodne  z  syndromami  

„Dorosłych  Dzieci  Alkoholików” ?  Wydaje  się,  że  zaszła  tutaj  daleko  idąca  zgodność,  

a początki wielu cech  zaliczanych do osobowości DDA znalazły  odbicie  w  uzyskanych 

rezultatach. Można zaliczyć do nich  niski  poziom  ekspresji badanych dzieci i zwykle 

łączący się    z    nim    duży  stopień niepewności i zahamowań. Rozbieżność wyników  

uzyskanych  metodą  bezpośrednią (Skala Komunikacji) a projekcyjną (SSR) wskazuje na 

trudności tych dzieci w wyrażaniu wprost  swoich  uczuć i ocen. Duży dystans wykazywany 

nie tylko wobec  ojca,  ale  także matki wskazuje, że dzieci te wzrastają bez akceptowanych 

przez siebie ideałów ojca i matki. Oznacza to tym  samym poruszanie się w świecie norm 

społecznych i wartości moralnych  niejako  „po  omacku”,  metodą  prób  i błędów. Duży 

odsetek  alkoholików  wywodzących  się  z  rodzin alkoholowych, nerwice  i  zaburzenia  

osobowości  wśród tej grupy dowodzą,  że droga ta rzadko prowadzi do „dobrego życia” 

(Rogers, 1961). 

 

Ogólne cechy badanych rodzin 

 

Badane    systemy    rodzinne    z    chorobą   alkoholową   charakteryzowały  się na ogół jej 

wieloletnim czasem trwania, w ponad  70%  problem  nadużywania  alkoholu  przez  męża  

sięgał  początków  małżeństwa  lub czasów przedmałżeńskich. Zdecydowana większość  

badanych  rodzin  była  w IV fazie życia rodzinnego, tj.  z  dziećmi  w  okresie  dorastania.  

Średni  czas  trwania  małżeństwa  w  badanych związkach wynosił 17,3 lat,  przeważały 

rodziny z 2 lub większą liczbą dzieci. Badane systemy cechowała  zdecydowana   

homogeniczność   w  zakresie  braku  kontaktów  z  pokoleniem  dziadków  i  dość  dobre  

warunki lokalowe (na ogół samodzielne  mieszkanie).  W  zakresie  wykształcenia 

małżonków badana grupa w zasadzie nie różniła się od grupy kontrolnej.  

Jednoznacznie  można  stwierdzić,  że  w  badanej grupie rodzin  choroba  alkoholowa 

odciskała swoje wieloletnie piętno.  

Niecałe  17%   chorych  podejmowało  leczenie  odwykowe  po raz pierwszy,  większość 

miała za sobą kilkakrotne próby  leczenia. Istotne  jest,  że  1/3 badanych rodzin  nie 

ograniczała swoich kontaktów do placówek służby zdrowia, ale także związana była z 

Klubami   Anonimowych   Alkoholików.  Oznacza  to,  że  w  tych  systemach  choroba  

alkoholowa przestała być tematem rodzinnego tabu,  zaś  odbywał się w nich proces 

świadomego zmagania się z jej  zakresem  (choć na ogół czynnie z Klubami AA związani byli 

sami  uzależnieni).  Można  stwierdzić,  że   fakt ten  znalazł  wyraźne odzwierciedlenie w 

wynikach całej badanej grupy.  

Miejsce w Modelu Kołowym 

 

Zastosowany  w  pracy  Model  Kołowy  Olsona zakłada, że w systemach  rodzinnych   

obarczonych  różnymi  formami patologii społecznej  można  spodziewać się częstszego 

występowania typów rodzin   skrajnych,   tzn.   charakteryzujących  się  skrajnymi  

poziomami  obu  zasadniczych  wymiarów  Modelu  -  spójności  i  adaptacyjności.   

Cytowane   badania   Olsona    na   rodzinach   amerykańskich potwierdzały taką hipotezę. W 

przypadku badanej w pracy  próbki  polskich  rodzin   założenie to nie potwierdziło się,  

zwłaszcza  w  zakresie  ogólnego miejsca rodziny w Modelu Kołowym.   Zdecydowana  

większość  badanych  rodzin  z  chorobą  alkoholową    męża to typy zrównoważone i 

pośrednie. Jak wynika z porównania  z  grupą  kontrolną wskaźnik typów skrajnych jest w 

niej większy niż w grupie alkoholowej. Wynik ten jest nie tylko niezgodny  z  podstawowym 

założeniem Modelu Kołowego, ale wręcz odwrotny.  W  jaki  sposób można interpretować te 

- na pierwszy rzut  oka zaskakujące -  rezultaty ? W odpowiedzi na to pytanie pomocne  jest  

oddzielne  spojrzenie  na  badane  rodziny przez pryzmat spójności i oddzielnie 

adaptacyjności.  

 

Charakterystyka spójności 

 

W   przypadku   spójności  określającej  stopień    więzi  emocjonalnej   pomiędzy   

członkami  rodziny  przyjęto  roboczą  hipotezę,  że  w  przypadku  badanych  rodzin  o  

długim  stażu  małżeńskim  stopień    spójności  będzie duży. Na  przyjęcie tego założenia     

istotny     wpływ    miała    analiza    zjawiska    współuzależnienia,   jako   syndromu   często  

występującego  w  rodzinach z problemem alkoholowym. W tym miejscu konieczne jest 

jednak istotne zastrzeżenie. Opisy współuzależnienia dokonywane są  głównie  na  podstawie 

doświadczeń klinicznych autorów, nie zostały  skonstruowane jeszcze narzędzia 

metodologiczne do jego pomiaru,  tym  samym  nie  ma  także badań empirycznych. Z tego  

względu  nie  można  traktować  współuzależnienia  wprost  jako  synonimu  wysokiej  

spójności,  choć można było w zakresie tego wymiaru   spodziewać   się     odchylenia   w   

kierunku  typów  połączonych  i  zwartych,  mniejszego  nasilenia typów luźnych.  

Roboczo, zakładając istotną korelację między wspóluzależnieniem a  wysokim poziomem 

spójności, przyjęto taką hipotezę. Uzyskane wyniki  nie potwierdziły tych założeń. Rodzin o 

luźnym poziomie  spójności  wystąpiło  16%  , o poziomie odseparowanym - 42 %, o 

poziomie  połączonym - 35,5 %,  o poziomie zwartym - 6,5 %. Tak więc  rozkład  poziomu  

spójności  w  badanej grupie okazał się zbliżony do normalnego. 

Wydaje się, że można tłumaczyć te rezultaty faktem, że w badanej  grupie  znalazły  

się rodziny o zróżnicowanej długości trwania  choroby i zakresu zmagania się z nią. Chyba 

bez ryzyka większego  błędu można stwierdzić,  że różnią się między sobą (w zakresie  

podstawowych  parametrów  mierzonych w pracy) rodziny mające   za   sobą   kilkakrotne   

okresy  leczenia  od  rodzin  podejmujących  je po raz pierwszy. Dodatkowo, rodziny w 

których chorzy  mieli  za sobą kilkakrotne okresy leczenia, na ogół też  aktywnie   

uczestniczyli  w  Klubach  AA  (przyjmuję  przy  tym  pozytywny  wpływ   terapii chorego i 

aktywności w Klubach AA na cały  system  rodzinny).  W  systemach,  w  których 

uzależniony podejmuje     leczenie,     duży     wydaje     się     stopień    prawdopodobieństwa,  

że  rodzina  taka   znajduje się na luźnym  poziomie  spójności,  jest  na  granicy  rozpadu,  

zaś  podjęte  leczenie  traktowane  jest  jako  ostatnia  deska  ratunku. Ale jednocześnie   nie  

można  wykluczyć  sytuacji  przeciwnej,  że  podjęcie   leczenia   następuje   na   skutek  

homeostatycznego  „rodzinnego  tańca” (zob.  Namysłowska,  1989)  w  rodzinie  z  silnymi  

cechami  współuzależnienia.  Z kolei skuteczna terapia członków systemu, udział w grupach 

Al - Anon (skupiających żony alkoholików)  i  Al  -  Ateen  (skupiających  dzieci  rodzin  z  

problemem  alkoholowym)  powinna prowadzić do obniżenia stopnia  nasilenia ewentualnego 

współuzależnienia. 

Kolejnym  ważną zmienną mogącą w istotny sposób wpływać na wyniki  są  różnice  

kulturowe.  Niestety, nie ma porównawczych badań  polskich  i  amerykańskich systemów 

rodzinnych z chorobą alkoholową,  precyzyjne  wnioskowanie  w tym zakresie jest więc 

niemożliwe.  Niemniej,  można  zasygnalizować  kilka czynników,  

które  mogą    wpływać  na  poziom  spójności.  W  społeczeństwie  polskim akcentuje się 

wartości związane z  utrzymaniem rodziny, w  znacznym  stopniu  na  skutek  ogólnie  

przyjętej moralności chrześcijańskiej.  Powszechne  trudności finansowe, materialne,  

mieszkaniowe,  kłopoty  ze  znalezieniem pracy, zwłaszcza przez samotne  kobiety  z  

dziećmi,  mało  rozwinięty  rynek  usług w zakresie  elastycznej,  (godzinowej)  opieki  nad  

dziećmi - to szereg kolejnych czynników, które w istotny sposób mogą wpływać na  percepcje   

spójności.  Czynniki te oraz  istniejące  normy  społeczne   wpływają  na  rzecz  utrzymania  

rodziny,  zatem  w  zakresie  percepcji  spójności  jest to tendencja dośrodkowa, z wymiarów   

skrajnych   w   kierunku   poziomów   połączonego  i  odseparowanego.  Czynników   

wpływających   na poziom spójności badanych  rodzin  jest bardzo dużo,  jej precyzyjny 

pomiar jest zadaniem    trudnym,   wyniki   należy   traktować   ostrożnie,   uwzględniając 

szersze uwarunkowania. 

Większość   badanych   rodzin  znajdowała  się  w  trakcie  leczenia  w placówkach 

służby zdrowia. Jeśli przyjąć założenie,  że  oznacza  to,  iż  tym  samym   systemy  te 

znajdowały się w sytuacji  kryzysowej  lub  po-kryzysowej  można oczekiwać, że w okresach 

utrzymywania abstynencji  poziomy spójności w badanych rodzinnych kształtowały się na 

wyższych poziomach. 

 

Poziom adaptacyjności 

 

            Z    pewnością  powyższe  zmienne należy również uwzględniać przy  analizie 

wyników adaptacyjności. Badane rodziny z chorobą alkoholową  cechował  istotnie  inny  

poziom adaptacyjności niż rodzin  z grupy kontrolnej i amerykańskich rodzin alkoholowych. 

W  badanej  grupie   praktycznie  nie  wystąpiły 2 typy rodzin: sztywne   i   ustrukturyzowane.  

Rodziny  sztywne  cechują  się    autorytarnym      kierownictwem,      surową  dyscypliną,  

jawnymi  i  sztywnymi  zasadami,  stałymi  rolami,  słabymi umiejętnościami rozwiązywania   

problemów,  dominacją  negatywnych   „pętli”  w  zakresie  sprzężenia  zwrotnego. W 

rodzinach ustrukturyzowanych cechy te mają na ogół słabsze nasilenie, dyscyplina i kontrola 

w rodzinie  mają  charakter  bardziej demokratyczny, umiejętności rozwiązywania  

problemów  są  lepsze, role częściowo zmieniane. Rodziny  sztywne  i  ustrukturyzowane  

mają    wyraźną wewnętrzną strukturę,   hierarchię      ról    i    zasad    komunikacji,  na  ogół  

tradycyjnie  związane z dominującą rolą ojca - „głowy rodziny”.  

Wydaje  się,  że  brak  tego  typu rodzin w badanej próbie jest znamienny.  Wskazuje  to,  że  

w  badanych polskich rodzinach z chorobą  alkoholową  ojca  -  alkoholika   przestaje  on 

pełnić wiodącą  rolę  w  systemie. Zdecydowanie dominujące okazały się rodziny  elastyczno  

-  chaotyczne.  W  rodzinach  elastycznych  podział  ról  jest  zmienny, występują  płynne 

zmiany w zakresie kierownictwa,  zakresu pełnionych ról, funkcjonujących zasad. O ile  w  

przypadku  typów  elastycznych  Olson  mówi  o  dobrych  umiejętnościach    prowadzenia   

negocjacji   i   rozwiązywania   problemów, o tyle w rodzinach chaotycznych są one wyraźnie 

złe.  

Negocjacje  mają  niekończący  się  charakter,  zmiany zasad są częste   i  nierzadko  

dramatyczne,  w  sprzężeniach  zwrotnych  dominują   „pętle” pozytywne.  W systemach tych 

brak wyraźnego kierownictwa, granice wewnętrzne są luźne. 

Poziom  adaptacyjności  w  rodzinie bezpośrednio powiązany jest   z  jej  zdolnościami  

do  zachowania  się  w  sytuacjach  kryzysowych.  Uzyskane wyniki wskazują, że w badanych 

systemach można  mówić o  tendencji do rozluźniania więzi emocjonalnych w sytuacjach    

kryzysowych    jako    o   istotnym   mechanizmie   homeostatycznym.  Świadczy  o  tym 

dominacja typów elastyczno - chaotycznych.  W  tym  miejscu  nasuwa  się  szereg  

następnych  konkluzji.   Powstaje   pytanie   jaka  jest  zależność  między   

rozluźnianiem   więzi  w  sytuacjach  kryzysowych   a  poziomem  spójności badanych 

systemów? 

Sytuacja kryzysu wywołanego ostrym nadużywaniem alkoholu przez  uzależnionego  

musi  wywoływać  u  pozostałych  członków  systemu  poczucie zagrożenia bytu, zdrowia i 

życia. Oznacza to, że  w  systemie  wzrasta  poziom chaotyczności, rozumianej jako brak  

stałych  reguł  i  norm, który określić można mottem „Nie wiadomo  czego  się można 

spodziewać”. Jednocześnie wydaje się,  że  poziom  spójności  rodziny, rozumianej jako 

poczucie silnej więzi   emocjonalnej,   pozostaje   względnie   nie  zmieniony.   

Rozluźnianie  więzi  w  sytuacjach  kryzysowych wydaje się mieć wyraźnie charakter 

reaktywny, spójność w rozumieniu Olsonowskim jest   cechą  bardziej  statyczną,  mniej  

podatną  na  wahania  sytuacyjne.  

Przy silnym poczuciu zagrożenia potrzeba odsunięcia się od wywołującego  go  źródła 

jest naturalna, zgodna z I-szym prawem biologicznym  (por.  Kępiński,  1972),  po minięciu 

ostrej fazy kryzysowej   rodzina   może  powrócić  do  starych  mechanizmów  zachowań.  W  

powyższym   zakresie  wyniki  badań  potwierdzają  obserwacje kliniczne, że systemy 

alkoholowe funkcjonują inaczej w  sytuacjach utrzymywania abstynencji i w okresach 

kryzysowych związanych  z  nadużywaniem  alkoholu.  Wnioski te są zbieżne z obserwacjami  

Kłodeckiego  (1990),  który  stwierdza,  że  żony  pragnąc   zachować      rodzinę      są   

zainteresowane  utrzymaniem  alkoholizmu  męża,  gdyż  jest  to jedyny dostępny im 

mechanizm homeostatyczny.   Można  stwierdzić,  że  sugestie  Kłodeckiego   (1990),  wyniki  

Zwolińskiego (1993) i uzyskane  w tej pracy są zbieżne. 

Dominacja   typów   elastyczno - chaotycznych pod względem adaptacyjności  wskazuje,  że  

w rodzinach z chorobą alkoholową powstaje  luka  w  zakresie  funkcjonowania  roli  

przywódczej,  uzależniony  ojciec przestaje ją pełnić. Tym samym system staje przed  

koniecznością  dokonania  wewnętrznej  restrukturyzacji.   

Zadanie to jawi się jako jedno z najpoważniejszych wyzwań przed którym staje rodzina 

zmagająca się z chorobą alkoholową. W jaki sposób  i z jakimi efektami proces ten dokonał 

się (a właściwie z  racji  właśnie  procesowego,  czyli ciągłego charakteru tego mechanizmu  

lepiej  byłoby  używać określenia 'dokonuje się') w badanych  systemach  ?  Wydaje   się,   że  

można pokusić się o odpowiedzi na te pytania.  

 

Strategie zachowania się w sytuacjach stresowych 

 

Na   podstawie   badania   Kwestionariuszem   Problematyki   Rodzinnej  oraz 

Kwestionariuszem F-COPES stwierdzić można, że w zmaganiu  się  z  chorobą  alkoholową  

badane  rodziny  stosują  wszystkie dostępne strategie radzenia sobie ze stresem, zarówno 

pasywne,  jak  i  aktywne.  Wydaje się, że wobec wyzwania jakim jest problem alkoholowy 

systemy sięgają do wszystkich możliwych rezerw,  zarówno  własnych, wewnętrznych, jak i 

środowiskowych.  

Oczywiście  pamiętać  należy,  że wyniki grupowe stanowią pewne uogólnienie, w przypadku 

indywidualnej rodziny każdorazowo może to  wyglądać inaczej, decydujące znaczenie będzie 

miał fakt, na jakim  etapie  rozwojowym  (por.  Jackson,  1954)  dana rodzina znajduje się. 

Wydaje  się,  że  systemy  będące   w fazie zaprzeczania problemowi   skłonne   są  

bardziej  polegać      na    wewnętrznych  możliwościach związanych z przekształcaniem 

znaczenia sytuacji.  

Z  kolei  poziom  wspóluzależnienia  członków systemu zdaje się determinować    na  ile 

rodzina przyjmuje postawę bierną, pasywną, na  ile  zaś   próbuje aktywnie poradzić sobie z 

uzależnieniem.  

System   sięga  po  pomoc  zewnętrzną,  ze  strony  instytucji,  krewnych,   dopiero   po   

przekroczeniu   etapu   zaprzeczania   problemowi. Sposób przeprowadzenia badań nie 

zezwala na nadanie powyższym  stwierdzeniom  charakteru  wniosków,  są  one raczej  

obserwacjami rozszerzającymi następny horyzont badawczy. Wydaje się,  że fakt,  iż 

wszystkie  badane rodziny były w kontakcie ze służbą   zdrowia   bądź   klubami  AA  (czyli  

ze  środowiskiem  zewnętrznym) wyjaśnia, że rezultaty badania kwestionariuszem F-COPES   

są   równomiernie  rozłożone  na  wszystkie  strategie.   

Równocześnie porównanie z grupą rodzin zmagającą się ze stresem na  skutek  zawału  serca  

ojca    wskazuje,  że pomimo różnych stresorów mechanizmy adaptacyjne 2 różnych 

systemów są podobne.  

Wyniki  te   przeczą  opinii  jakoby  rodziny  alkoholowe  były  całkowicie   odmienne.   O   

specyfice  można  mówić  raczej  w  odniesieniu  do pojedynczych cech (np. poziomu 

adaptacyjności), nie zaś w zakresie całościowej reakcji przystosowawczej systemu do sytuacji 

stresowej wywołanej chorobą alkoholową.  

Relacje w badanych systemach 

 

Dużo   informacji   o   badanych   systemach   dostarczyło   porównanie   z   

systemami  zadowolonymi  i  niezadowolonymi  z  małżeństwa  z  badań  M.Braun-

Gałkowskiej  (1992). W większości porównywanych  relacji wystąpiły  podobieństwa 

pomiędzy grupą z chorobą  alkoholową a małżeństwami niezadowolonymi, szczególnie w   

percepcji  żon. Daleko idąca zbieżność wyników wskazuje, że relacje  małżeńskie  w  badanej  

grupie  są  nieudane. Niemniej uzależnieni  mężowie relacje z żonami spostrzegają na ogół 

jako dobre.  W sytuacji, gdy z relacji nie są zadowolone żony wyniki te  należy  interpretować  

jako wskaźnik małego wglądu badanych mężczyzn.  

Zachodzi   tu   charakterystyczna   rozbieżność      pomiędzy   wynikami  metody  

projekcyjnej  a Kwestionariuszem Problematyki Rodzinnej.  W  metodzie 

 

kwestionariuszowej tylko 9,6% badanych żon  jednoznacznie oceniło swoje małżeństwo jako 

nieudane (dość udane - 42%, udane - 22,6%, trudno powiedzieć - 25,8%), z kolei w  

Schematycznym  Rysunku  Rodziny 40% żon spostrzega relację z mężem  jako  złą    lub  

średnią  (brak  różnic pomiędzy żonami z rodzin  alkoholowych a żonami niezadowolonymi z 

badań M. Braun-Gałkowskiej).  Porównanie  to  wskazuje,  że w zakresie badania metodami  

bezpośrednimi  poprawność ocen małżeństwa czy relacji może  być    częściowo   

deklaratywna,  być może  żony uważają,  że powinny  deklarować  bliskość by utrzymać 

rodzinę ( w której są zresztą siłą dominującą).W  zakresie  własnych  relacji  z dziećmi matki 

z systemów alkoholowych  spostrzegają  je  podobnie  jak  matki  z  rodzin  niezadowolonych.  

W  przypadku  matek zadowolonych z małżeństwa odsetek  oceniających  swoje  relacje z 

dziećmi jako dobre jest bardzo wysoki (blisko  90%). W przypadku 2 pozostałych systemów 

jest  on  mniejszy,  lecz  różnice  nie  są duże, zaś proporcje wyników  podobne.  Na  tym  tle  

ocena relacji między matkami a dziećmi  dokonana  przez  uzależnionych  ojców  jest 

nadmiernie krytyczna. Z kolei swoje relacje z dziećmi oceniają oni wysoko, podobnie  do  

grupy ojców z systemów zadowolonych. Oceny te nie są  podzielane  przez  matki  i  dzieci.  

Poziom  komunikacji w relacji ojcowie - dzieci jest gorszy niż w grupie kontrolnej. W tym  

zakresie wyniki uzyskane Skalą Komunikacji i Schematycznym  

Rysunkiem Rodziny wyraźnie pokrywają się.  

 

 

 

 

2. WNIOSKI 

 

Przeprowadzone  w  pracy badania pozwalają na wyciągnięcie wniosków 

merytorycznych i terapeutycznych.  

 

Wnioski merytoryczne 

 

Reasumując  wyniki  badań  stwierdzić można,  że postawione hipotezy   robocze  

zostały  potwierdzone.  Rodziny  z  chorobą  alkoholową   jawią  się  jako  systemy  z  mocno  

ograniczonymi  mechanizmami   adaptacyjnymi   i  ze  zróżnicowanymi  poziomami  

spójności.  W  rodzinach  tych  odbywa  się  proces  wewnętrznej  restrukturuzacji  związany  

z  utratą dominującej pozycji przez uzależnionego  ojca.  Wiodące  role  w tych rodzinach 

przejmują  żony,  charakteryzują    się one wyższymi wskaźnikami ekspresji i dominacji.  

Pomimo  niższej samooceny uzależnionych wydaje się,  że  nie  chcą oni rezygnować z 

wiodącej roli w rodzinie, proces restrukturyzacji  systemu  wydaje  się mieć charakter 

utajonego konfliktu.   Manifestuje  się  on  przede wszystkim krytyką pod adresem  żon,  

mężowie  (sic!)  zarzucają  żonom niedostateczną troskę  o  wychowanie  dzieci.  Naturalnie  

taka  postawa  musi   budzić  frustrację  żon  i  naturalny  sprzeciw.  W  odpowiedzi   

odpowiadają  krytyką  mężów w związku z nadużywaniem przez nich alkoholu.   To  z  kolei  

prowadzi  u  nich  do  napięć,  które  rozładowywują  piciem  alkoholu.  Wydaje  się,  że  w  

badanych  rodzinach   opisywany  mechanizm  był    jednym    z    najczęstszych  rodzajów 

sprzężeń zwrotnych, co graficznie  można przedstawić w postaci następującego schematu: 

 

mąż rozładowywuje napięcie    

poprzez picie (ew. krytykuje    

żonę na tle wychowania 

dzieci; ew. zachowuje się 

agresywnie)

 

mąż ma poczucie winy; 

wzrasta napięcie                   

żona czuje się sfrustowana 

żona robi wyrzuty mężowi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

              

Rys.6. Mechanizm „błędnego koła” w badanych rodzinach w  związku  z  nierozwiązanym  

konfliktem  o  dominującą rolę w rodzinie. 

 

Oczywiście  powyższy  schemat   nie  może  objąć  wszystkich wymiarów  

dynamicznej  relacji  małżeńskiej,  nie  należy także ujmować   go   wąsko,  jako  całkowitego  

nowego  wytłumaczenia  etiologii uzależnienia alkoholowego. Analiza sprzężeń zwrotnych w  

rodzinie  alkoholowej  nie  ma  na  celu zastąpienia znanych zmiennych   etiologicznych  

nowymi,  byłby  to  niedopuszczalny  redukcjonizm,  chodzi  o  pełniejsze   spojrzenie  na  

czynniki   warunkujące chorobę i mechanizmy życia rodzinnego. Konsekwencje złej  relacji 

małżeńskiej są wielostronne, np. żona sfrustowana krytyką  męża  i brakiem wpływu na jego 

picie nie jest w stanie okazać    należytego  ciepła  i  troski  dzieciom.  Uruchamia się 

mechanizm  kolejnego  błędnego  koła,  dzieci  nie  odczuwające  miłości  macierzyńskiej 

zaczynają sprawiać kłopoty wychowawcze, mają  trudności  szkolne.  Często  może  to być 

forma utajonego wołania o pomoc, pragnienie zwrócenia na siebie uwagi rodziców.  

Niezadowolenie ponad połowy badanych dzieci z relacji nie tylko z  uzależnionym  ojcem,  

ale  i  z matką empirycznie potwierdza opisywane  mechanizmy. Kłopoty wychowawcze z 

dziećmi pogłębiają frustrację   matek,   swe   niezadowolenie   najprawdopodobniej   skierują  

przeciwko  mężom,  w  ten  sposób  sprzężenia zwrotne krzyżują        się        i      wzmacniają   

negatywne  emocje  w  całym  systemie.  

Zarówno   w   wyniku   obserwacji   terapeutycznych,  jak  i  przeprowadzonych  

badań znajduje potwierdzenie teza, że choroba alkoholowa wywołuje wpływ na strukturę i 

funkcjonowanie rodziny oraz  wzajemnie  rodzina wpływa na powstanie i utrzymywanie się 

objawów  chorobowych  u  jej członków. „Alkoholizm jest chorobą oddziałującą  na  

wszystkich  członków  rodziny dotkniętego nim człowieka,   zaś  postawa  rodziny  wpływa  z  

kolei  na  osobę  uzależnioną  od  alkoholu” (Król-Fijewska , 1987,s.38). Zresztą stopniowo  

coraz  bardziej  oczywiste staje się, że nie jest to specyfika  wyłącznie   rodzin alkoholowych 

/por. badania Szkoły Madiolańskiej nad rodzinami anorektycznymi i schizofrenicznymi,  

czy  badania  M.Radochońskiego  (1987) nad rodzinami, w których wystąpił  zawał  serca/.  

Wydaje się,  że zależności te obejmują rodziny  z  problemem  alkoholowym  w  takim  

samym stopniu jak rodziny z każdym innym stresotwórczym objawem chorobowym. Zatem 

stare  i  potoczne  pytanie  o  to,  czy  rodzina  jest  ofiarą   

alkoholika  czy też odwrotnie, jawi się jako pytanie postawione niewłaściwie.  Choroba  

alkoholowa  może być zarówno przyczyną, jak  i  skutkiem  złego  funkcjonowania  rodziny, 

a z kolei jej specyfika,  długotrwałość  przebiegu,  wpływają    na  cały system rodzinny,  

powstanie  interakcji,  które  mogą  wręcz wzmacniać „alkoholowy tryb życia”. Tak więc cały 

system rodzinny jawi się jako chory i wymagający pomocy terapeutycznej.  

 

Wnioski terapeutyczne 

 

               Charakterystyczna  dla  rodzin  alkoholowych  silna  koncentracja  żon  na  pijących  

mężach  bywa  często  parawanem,  za  którym  ukrywają      się  inne  problemy,  czasem  

zagrażające  rozpadowi  rodziny  w  stopniu  nie  mniejszym niż nałóg alkoholizmu męża.  

Liczne   są   doniesienia   psychoterapeutów   zajmujących  się  leczeniem  alkoholików  (Król 

- Fijewska, 1990; Woydyłło, 1994; Dulfano,  1992),  że po zaprzestaniu przez nich picia 

nierzadko dochodzi  do  ostrego  kryzysu  w  rodzinie. Podjęte leczenie i utrzymywanie  

abstynencji  często  odsłaniają uczuciową pustkę, brak   wspólnych   zainteresowań,  obcość  

światów.  Porównanie  rysującego  się w efekcie przeprowadzonych badań obrazu rodziny 

alkoholowej do cytowanego w rozdziale I określenia „normalnego”  systemu   dokonanego   

przez  Praszkiera  (1992)  pokazuje,  że  praktycznie  we  wszystkich  wymiarach życia 

rodzinnego systemy alkoholowe skażone są mechanizmami patologicznymi. Dotyczy to w 

pierwszym  rzędzie  braku  jawności  życia rodzinnego, zaburzeń komunikacji,  utajonych  

konfliktów.  Jednocześnie obraz ten ma swoje  jaśniejsze  odcienie.  Wyniki  badania Skalą 

Komunikacji pozwalają  przypuszczać,  że  w  1/3  badanych  systemów jakość komunikacji   

była  lepsza  niż  w  grupie  kontrolnej.  Wyniki  jednoznacznie wskazują na skuteczność 

terapii - co musi napawać optymizmem. Oznacza to bowiem, że patologia rodziny 

alkoholowej ma  charakter  odwracalny,  jest podatna na terapię i zmianę. W zakresie   

procesu   terapeutycznego    systemów    z   chorobą   alkoholową konieczne jest: 

            -   Uwzględnianie  w  terapii  wszystkich  członków  rodziny  żyjących wspólnie.  

            -   Zwrócenie   uwagi   na   ile  nadużywają  alkoholu  żony  „identyfikowanych  

pacjentów” (13% badanych żon stwierdziło ten  

fakt u siebie). 

-  Praca nad zwiększeniem mechanizmów adaptacyjnych rodziny, w celu podniesienia 

własnych zdolności systemu w radzeniu sobie z   sytuacyjnym   i  strukturalnym  stresem.  

Dążyć    trzeba    do    zwiększenia  wglądu  wszystkich  członków  systemu  w stosowane 

mechanizmy  zachowania  w  sytuacjach  abstynencji i w okresach nadużywania alkoholu. 

Zasadnicza wydaje się praca nad czytelnym określeniem  pełnionych  ról  i zakresu 

kompetencji, czemu musi towarzyszyć wzajemny  wzrost akceptacji.  

Ogólnie  praca  nad  zwiększeniem  zdolności adaptacyjnych wydaje się ważniejsza 

niż praca nad spójnością.  

- Prześledzenie podstawowych mechanizmów sprzężeń zwrotnych, w  powiązaniu z 

ogólną jakością komunikacji, praca nad wzrostem umiejętności  poszczególnych  osób w 

wyrażaniu własnych uczuć i kontroli granic (trening zachowań asertywnych). 

- Analiza sytuacji w jakich znajdują się dzieci, zajmowanych ról  i ich miejsca w 

mechanizmach homeostatycznych; szczególnie ważna  jest  ochrona  dzieci  przed  poczuciem  

wyizolowania  i  instrumentalnego wykorzystywania przez rodziców.  

 

3.ZAKOŃCZENIE 

 

Celem  pracy  była  psychologiczna  analiza rodzin z chorobą alkoholową,    związana   

z   empiryczną   weryfikacją   opisów   klinicznych.  Przeprowadzono  analizy z grupami 

porównawczymi w celu   prześledzenia   różnic   pomiędzy  systemami  z  chorobą  

alkoholową  i  bez tego nałogu. Postawiono hipotezy, że różnice te  obejmują poziomy 

adaptacyjności i komunikacji, nie obejmują zaś   spójności  i  strategii  radzenia  sobie  ze  

stresem  (w  przypadku   tej  ostatniej  zmiennej  analiza  miała  charakter   

jakościowy).  Badaną  grupę  stanowiły  rodziny  z  dość długim stażem  małżeńskim  (średnia  

powyżej  17  lat),  z  minimum  1  dzieckiem  (które także było poddane badaniom) i 

przebywające w leczeniu,  w  kontakcie  ze służbą zdrowia bądź klubami AA. Nie można 

więc stwierdzić,  że badana grupa jest reprezentatywna dla wszystkich  rodzin  z chorobą 

alkoholową, ekstrapolacja wyników może  być  dokonywana tylko w zakresie rodzin w 

różnym stopniu, ale  jednak  leczących  się.  Stwierdzić można,  że postawione w pracy  

hipotezy  potwierdziły  się. Badana grupa różniła się od rodzin  z grupy kontrolnej w zakresie 

poziomów adaptacyjności i komunikacji,  nie wystąpiły zaś różnice w zakresie deklarowanej 

spójności.  Analiza  stosowanych  strategii  radzenia  sobie ze stresem   wskazuje,   że  w  tym  

zakresie  systemy  z  chorobą  alkoholową  nie  odznaczają    się odmienną specyfiką. 

Stwierdzić można,  że  na  poziomie  projekcyjnym badane rodziny ujawniają zaburzenia  

relacji  i  kontaktów  w  stopniu  większym  niż  w  badaniach metodami bezpośrednimi. 

Odnośnie zastosowanych w pracy metod stwierdzić trzeba, że celowym   okazało  się   

użycie  różnych  narzędzi  badawczych,  zarówno    kwestionariuszy    Olsona,   jak   i   

projekcyjnego   Schematycznego  Rysunku  Rodziny. Skala Komunikacji jako metoda 

bezpośrednia pozwala w zasadzie na porównanie z grupą kontrolną w odniesieniu do 

poszczególnych przedziałów wyników.  Rezultaty uzyskane  przy pomocy obydwu narzędzi 

nie zawsze pokrywały się, zwłaszcza  w  przypadku dzieci. Ze Skali Komunikacji wynika, że 

tylko  niewielki  odsetek dzieci  ocenia gorzej swoje relacje z rodzicami  niż  dzieci  z  grupy  

kontrolnej;  zastosowanie SSR wskazuje,  że  ponad  połowa  badanych dzieci ocenia 

krytycznie swoje   relacje   z  rodzicami.  W  kontekście   opisywanych  w  rozdziale  II  

zaburzeń  komunikacji  w rodzinach alkoholowych, zniekształcaniu  w  wyrażaniu uczuć, 

funkcjonowaniu mechanizmów tabu  -  rezultaty  uzyskane przy pomocy Schematycznego 

Rysunku Rodziny  wydają  się wierniej oddawać rzeczywisty stan badanych systemów. 

Spośród   pozostałych   zastosowanych   metod  szczególnie  kwestionariusz  FACES  

III  jest  metodą niezwykle wartościową, dostarczającą  szeregu ważnych wskaźników 

Modelu Kołowego. Jego podstawowe    walory    to   operacjonalizacja    spójności      i   

adaptacyjności,     prostota     zastosowania    i    opracowań    statystycznych.  Użyteczność   

Modelu  Kołowego  trzeba  ocenić  wysoko,   wyodrębnione   przez   Olsona   zmienne  

spójności  i  adaptacyjności    wydają    się   trafnie   ujmować   jedne   z   najważniejszych     

cech     systemów    rodzinnych.    Wartość    kwestionariusza  F-COPES  do  opracowań  

ilościowych wydaje się ograniczona, może on natomiast być bardzo użytecznym narzędziem  

w pracy klinicznej. 

Ze względu na specyfikę komunikacji i relacji w rodzinach alkoholowych 

 

 

 

zastosowanie   metod   bezpośrednich,   jak   i    projekcyjnych  okazało się bardzo cenne, 

można stwierdzić, że w badaniach  tych  systemów   łączenie  metod powinno być ogólnie   

stosowane. 

Przeprowadzone    badania    ukazały    szereg   problemów   szczegółowych, które 

powinny być przedmiotem dalszych naukowych dociekań. Do najistotniejszych zaliczyć 

trzeba: 

- Empiryczną weryfikację syndromu współuzależnienia;  

- Zbadanie  zależności  korelacyjnych  pomiędzy  poziomami współuzależnienia a 

Olsonowskim wymiarem spójności;  

- Empiryczną    weryfikację  syndromu  „Dorosłych   Dzieci Alkoholików”;  

- Dalsze,  szczegółowe  badania  nad  funkcjonującymi    w rodzinach alkoholowych 

mechanizmami homeostatycznymi. 

Zbliżający  się koniec XX wieku niesie liczne zagrożenia dla podstawowej  komórki  

społecznej jaką jest rodzina. Szczególnym zagrożeniem   jest  upowszechnianie  się  

konsumpcyjnego  stylu  życia, nasilającego zjawiska wszelkich uzależnień. Alkohol jest  

 

współcześnie   jednym  z  najbardziej  niebezpiecznych  środków  zniewalających  człowieka.  

Alkoholizm jest chorobą zagrażającą rodzinie  w  stopniu  wyjątkowym,  ze  względu  na  

najczęściej  stopniowy,   mało  spektakularny  rozwój,  a  przede  wszystkim  obyczajowe  

niedocenianie  niebezpieczeństwa. Zintensyfikowanie działań  profilaktycznych  i 

 

leczniczych  jest wyzwaniem przed którym  stoją  instytucje,  badacze  i  terapeuci zajmujący 

się problematyką rodziny. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

BIBLIOGRAFIA : 

 

ACKERMAN  N.  The  psychodynamics  of  family  life. Basic Books. New York 1958. 

ACKERMAN  R.J. Children of alcoholics: a biblioghraphy and resource guide. Health 

Communications. Deerfield Beach 1990. 

ALCOHOLISM:  New  Directions  in  Behavioral  Research and Treatment. ed. Natan, 

Marlat, Loberg. New York 1978. 

ANDERSON D.J. Doświadczenia stanu Minnesota. w: Dodziuk A.  (red.).  Wybrane  

spojrzenia  ana  alkoholizm  i jego leczenie. IPZiT. W-wa 1993.  

BARNARD  CH.P.  Families,  alcoholism and therapy. Thomas. Springfield, Ill. 

1981.BARNES   S.,   GRACE   M.   Alcohol   and  the  family:  a  comprehensive 

bibliography. Greenwood Press. New York 1987. 

BERTALANFFY L.v. Ogólna teoria systemów. Podstawy, rozwój, zastosowanie. PWN. W - 

wa  1984. 

BERNE E. Games people play. Harmondsworth. Middlesex 1973. 

BIELEWICZ   A.,   MOSKALEWICZ   J.  Historia  społeczno  -  kulturowa  alkoholu. w: 

Wald I. (red.). Alkohol oraz związane z nim problemy społeczne i zdrowotne. PWN. W-wa 

1986. 

BOWEN  M.  The family concept of schizophrenia. w: Jackson D.  (red.) The etiology of 

schizophrenia. Basic Books. New York 1960. 

BRAUN  -  GAŁKOWSKA  M. Metody badania systemu rodzinnego. KUL. Lublin 1991. 

BRAUN   -   GAŁKOWSKA      M.      Miłość   aktywna.  Psychiczne  uwarunkowania 

powodzenia małżeństwa. W - wa 1980. 

BRAUN  -  GAŁKOWSKA  M. Metody badania systemu rodzinnego. KUL. Lublin 1991. 

BRAUN   -   GA£KOWSKA   M.   Patologia  i  terapia  postaw  rodzinnych.  w:  Wykłady  z  

psychologii w KUL. Lublin 1987, s. 343-360. 

BRAUN  -  GA£KOWSKA  M.  Projekcyjny  obraz rodziny u osób zadowolonych  i  

niezadowolonych  z  małżeństwa.  w:  Wykłady z psychologii w KUL. Lublin 1985a. 

BRAUN  -  GAŁKOWSKA  M.  Psychologiczna  analiza  systemów  rodzinnych  osób  

zadowolonych  i niezadowolonych z małżeństwa. KUL. Lublin 1992. 

BRAUN - GAŁKOWSKA M. Test Rysunku Rodziny. Lublin 1985. 

BROWN S. Leczenie alkoholików - rozwojowy model powrotu do zdrowia. PZWL. W-wa 

1990. 

BRZEZIŃSKI J. Elementy metodologii badań psychologicznych. PWN. W-wa 1980. 

CEKIERA  CZ.  Psychoprofilaktyka uzależnień oraz terapia i resocjalizacja  osób  

uzależnionych.  Metody, programy, modele, ośrodki, zakłady, wspólnoty. KUL. Lublin 1992. 

CEKIERA    CZ.    Toksykomania:   narkomania,   lekomania,   alkoholizm, nikotynizm. 

PWN. W-wa 1985. 

CEKIERA  CZ. Etiologia i motywacja usiłowanych samobójstw. ATK. W-wa 1975. 

CEKIERA   CZ.   Osobowościowe   uwarunkowania   narkomanii   młodzieży.  w:  

Zagadnienia  Wychowawcze  a Zdrowie Psychiczne. 1/1981. 

CERMAK T.L. Diagnosing and treating co-dependence. Johnson Institute Books, 

Minneapolis 1986. 

COLLINS R.L. LEONARD K.E. Alcohol and the family: research and the clinical 

perspektives. Guilford Press. New York 1990. 

CORK   M.   The  Forgotten  Children.  Addiction  Reaserch  Foundation. Toronto 1969. 

CROW    G.A.    The    functioning    of    the    family   system:  an  educational  approach  to  

positive  procedures within areas of family life. CC Thomas. Springfield Ill. 1988. 

DODZIUK A. (red.). Wybrane spojrzenia na alkoholizm i jego leczenie. Instytut Psychologii 

Zdrowia i Trzeźwości. W-wa 1993. 

DULFANO  C. Families, alcoholism & recovery. Jossey - Bas. San Francisco 1992. 

DYMEK D. Alkoholizm w rodzinie a przestępczość nieletnich. WSP. Słupsk 1977. 

EWING  J. Czynniki predysponujące i chroniące w dziedzinie używania  i  nadużywania  

alkoholu.  w:  Kulisiewicz T. (red.). Alkoholizm i uzależnienia lekowe we współczesnym 

świecie. IWZZ. W-wa 1983, s. 32 - 59.  

FICHTER  M.  Therapie und Verlauf von Alkoholabhangigkeit. Springer Verlag. Berlin 1992. 

FOOLEY  V.D.  An  introduction  of  family therapy. Grune, Straton. New York 1974.  

FORWARD S. Toksyczni rodzice. Agencja Wydaw. J.Santorski & Co. W-wa 1992. 

FRĄCZEK  A.  Projekcyjne  techniki  badania osobowości. w: Wołoszynowa L.(red.). 

Materiały do nauczania psychologii. 1965, seria III, t.1, s.181-196. 

GAŚ Z.B. Rodzina wobec uzależnień. PARPA. W-wa 1993. 

GLATT  M.M. Najczęstsze kontrowersje wokół alkoholizmu. w: A.Dodziuk  (red.).  Wybrane  

spojrzenia  na  alkoholizm  i jego leczenie. IPZiT. W-wa 1993. 

GRZESIUK  L.  TRZEBIŃSKA E. Jak ludzie porozumiewają się ? Nasza Księgarnia. W-wa 

1978. 

GRZESIUK   L.  (red.).  Psychoterapia.  Szkoły,  zjawiska,  techniki i specyficzne problemy. 

PWN. W-wa 1994. 

GRZESIUK      L.      Strukturalna      terapia      rodzin    w    ujęciu  S.Minuchina. w: Nowiny 

Psychologiczne. PTP. W-wa 1/1987. 

GRZESIUK   L.   Zjawisko   oporu  w  rodzinie.  w:  Nowiny  Psychologiczne. PTP. W-wa  

1/1987. 

GUILFORD J.P. Podstawowe metody statystyczne w psychologii i pedagogice. PWN. W-wa 

1964. 

HALEY  J. Strategies of psychotherapy. Grune and Stratton. New York 1963. 

HARRIS T. W zgodzie z sobą i z tobą. PAX. W-wa 1987. 

HASKELL  R.E.  Adult  -  child  research  and  experience:  personal  and  professional  

legacies  of  a  dysfunctional co-dependent family. Ablex Pub.Co. Norwood N.Y. 1993. 

JACOB  T.  Parent  -  child  interactions in families with alcoholic  fathers.  w:  Journal  of  

Consulting  and  Clinical  Psychology, vol.59, no 1, 1991. 

JACKSON  D.  The question of family homeostasis. Psychiat. Quart. 1957, 31, s. 79-90. 

JACKSON  D.,  WEAKLAND  J., YALOM I.: An example of family homeostasis  and 

patient change. w: Masserman J. (red.) Current psychiatric therapies. t.IV, Grune-Stratton, 

New York 1964. 

JACKSON  J.  The adjustment of the family to the crisis of alcoholism.   w:  Quarterly  

Journal  of  Studies  on  Alcohol.  1954/15, s.562 - 586. 

JAKUBIK   A.   Podstawy   teoretyczno   -   metodologiczne   psychiatrii  systemowej.  w:  

Psychiatria Polska. tom XXIII, nr 1/1989. PZWL. W-wa. 

JAROSZ  M.  Problemy  alkoholowe  w  rodzinie.  w: Wald I.  (red.).  Alkohol  oraz  

związane  z  nim  problemy  społeczne i zdrowotne. PWN. W-wa 1986. 

JAROSZ   M.   Samoniszczenie.   Samobójstwa.   Alkoholizm.   Narkomania. Ossolineum. 

Wrocław 1980. 

JELLINEK E.M. The disease concept of alcoholism. Hillhouse Press. New Brunswick 1962. 

 

JOHNSON  S.  Przemiana  charakterologiczna  - cud ciężkiej pracy. Jacek Santorski & Co. 

W-wa 1993. 

JOHNSON V. Od jutra nie piję. PTP. W-wa 1987. 

JOURARD  S.  Personal  adjustment: an approach through the study of healty personality. 

New York 1963. 

KAUFMAN  E.  Substance abuse and family therapy. Grune and Stratton. Orlando. 1984. 

KAUFMAN E. /ed./. The power to change: family case studies in the treatment of alcoholism. 

Gardner Press. New York 1984.  

KELLER M. Alkoholizm jako choroba - raz jeszcze. w: Nowiny Psychologiczne 5/1987, 

PTP, W-wa. 

KĘPIŃSKI A. Psychopatologia nerwic. PZWL. W-wa  1972. 

KILLORIN E., OLSON D.H. The chaotic flippers in treatment. w:  Kaufman  E.  (red.).  

Power  to change: Alcoholism. Gardner Press, 1984. 

KISSIN  B.,  GROSS M. Drug therapy in alcoholism. American Journal of Psychiatry. 

1968/125, s.69-79. 

KLIR G.J.(red.). Ogólna teoria systemów. WN-T. W-wa 1976. 

KŁODECKI    A.    Funkcjonowanie   rodziny   z   problemem   alkoholowym.  w:  Orwid M., 

Czabała Cz. (red.) Terapia rodzin i małżeństw w uzależnieniach. IPiN. W-wa 1990. 

KORNILUK   E.   Kryzysy   małżeńskie   w   świetle   badań   amerykańskich. w: Problemy 

Rodziny, 4/1988, W-wa. 

KOSIŃSKA - DEC K. Wybrane poglądy na terapię małżeńską. w: Orwid  M.,  Czabała  Cz.  

(red.).  Terapia rodzin i małżeństw w uzależnieniach. IPiN. W-wa 1990. 

KOSTECKA   M.,   PIOTROWSKA   A.,  PIOTROWSKI  A.  Terapia  rodzinna. w: 

Wardaszko - Łyskowska H. (red.). Terapia grupowa w psychiatrii. PZWL. W-wa 1980. 

KRÓL-FIJEWSKA M., MIESZCZANEK A., (red.). Problemy terapii alkoholików i ich 

rodzin. PTP. W-wa 1987. 

KRÓL-FIJEWSKA  M. Tam i stamtąd. Zjawiska psychologiczne w chorobie alkoholowej. 

IPZiT. W-wa 1990. 

KOZAKIEWICZ  M.  (red.).  Wybrane  zagadnienia poradnictwa małżeńskiego i rodzinnego. 

PZWL. W-wa 1985. 

KULISIEWICZ T. Uzależnienie alkoholowe. PZWL. W-wa 1982. 

KULISIEWICZ  T.  Zespół  uzależnienia od alkoholu. w: Wald I.(red.).  Alkohol  oraz  

związane  z  nim problemy społeczne i zdrowotne. PWN. W-wa 1986. 

KURPIEWSKA  K. Obraz siebie u kobiet pochodzących z rodzin z chorobą alkoholową. 

LAWSON  G. Alcoholism and the family: a guide to treatment and prevention. Aspen 

Systems Corp. Rockville, Md. 1983. 

LAZARUS R. The stress and coping paradigm. w: Eisdorfer C. /ed./  Theoretical bases for 

psychopatology. Spectrum. New York 1981. 

LEVINSON  D.  CHILDS  D.   A Guide to alcoholism treatment reserch. New Haven, Conn. 

1981. 

LIS  -  TURLEJSKA M. (red.) Nowe zjawiska w psychoterapii. Agencja Wydaw. J.Santorski 

& Co. W-wa 1991. 

LORIEDO  C.  Paradox  and  the family system. Brunner. New York 1992.  

LOWEN A. Bioenergetics. Penguin Books. New York 1975. 

MAKOWSKA H., POPRAWA R. Psychologiczne rozważania na temat uzależnienia  od  

alkoholu. w: Zdrowie Psychiczne, 1-2/1989, W-wa. 

MARLIN  E.  New  choice  and recovery strategies for adult children of alcoholics. Harper. 

New York 1988. 

McCUBBIN  H.,  PATTERSON  J. (red.). Family stress, coping and social support. Charles 

Thomas. Springfield, Ill. 1982. 

MELLIBRUDA  J., SZCZEPAŃSKA H. Psychologiczne problemy żon  

alkoholików. PTP. W-wa 1990. 

MELLIBRUDA  J.,  SZCZEPAŃSKA  H.  Współuzależnienie i inne problemy 

 

psychologiczne  pacjentów  uzależnionych.  PTP.  W-wa  1988. 

MELLODY  P.  Toksyczna  miłość  i jak się z niej wyzwolić. Agencja Wydaw. J.Santorski & 

Co. W-wa 1992. 

MELLODY   P.   Toksyczne   związki.   Anatomia  i  terapia  współuzależnienia. Agencja 

Wydaw. J.Santorski. W-wa 1993. 

MINUCHIN   S.   Families   and   family  therapy.  Harvard  University Press. Cambridge 

1975. 

MUDYÑ  K.  Zdarza  się,  że myślimy systemowo. w: Gestalt, 5/1992, PSPP, Kraków. 

NAMYSŁOWSKA   I.   Proces  terapii  rodzinnej.  w:  Nowiny  Psychologiczne 1/1989, PTP, 

W-wa. 

MOOS  R.H.  Alcoholism  treatment:  context,  process  and  outcome. Oxford University 

Press 1990. 

NĘCKI  Z. Z zagadnień komunikowania interpersonalnego. UJ. Kraków 1989. 

OCHMIAŃSKI    M.    Czynniki    kształtowania    stosunków    emocjonalnych w rodzinie. 

Problemy Rodziny, 5/1986. 

OCHMIAŃSKI  M.  Postawy  rodzicielskie w odczuciu dzieci z rodzin  alkoholiczych i 

niealkoholiczych. Problemy Alkoholizmu, 11/1992. 

O'FARRELL  T.J.  Treating  alcohol  problems:  marital and family interventions. Guilford 

Press. New York 1993. 

ORFORD    J.    Alcoholism    and  mariage  -  the  argument against specialism.  w: Journal of 

Studies on Alcohol 1975, vol. 36, no 11. 

OLSON  D.H., SPRENKLE D.H., RUSSELL C.S.. Circumplex Model of  marital  and  

family  systems I: Cohesions and adaptability dimensions,  family  types,  and  clinical  

aplications. Family Process, 1979, 18, s. 3-28. 

OLSON D.H., McCUBBIN H.I,. Circumplex Model of marital and family  systems  V:  

Application  to  family  stress and crisis intervention. w: McCubbin H.I., Patterson (red.). 

Family stress coping and social support. Springfield. Ill., 1982. 

OLSON  D.H.  et  al.:  Family  Inventories.  University of Minnesota, St.Paul, 1985. 

ORWID  M., CZABAŁA CZ. (red.). Terapia rodzin i małżeństwa w   uzależnieniach   i  

innych zaburzeniach psychicznych. IPiN. W-wa 1990. 

PACEWICZ A. O nadużyciach seksualnych wobec dzieci. IPZiT. W-wa 1992.  

PEELE S. Doświadczenie uzależnienia. w: Dodziuk A. (red.). Wybrane  spojrzenia na 

alkoholizm i  jego leczenie. IPZiT. W-wa  

1993. 

PŁASZCZYŃSKI  E.  Otwartość  w  diadach  małżeńskich. WSP. Częstochowa 1993. 

PŁUŻEK    Z.    Podstawowe    założenia  teoretyczne psychologii projekcyjnej. w: Roczniki 

Filozoficzne, 1966, z.4, s.19-49. 

POHORECKA A. (red.). Rodzina w terapii. IPiN. W-wa. 1992. 

POTTER-EFRON  R.T.  Shame, guild and alcoholism: treatment issues in clinical practice. 

Haworth Press. New York 1989. 

PRASZKIER  R.  Zmieniać nie zmieniając. Ekologia problemów rodzinnych. WSiP. W-wa 

1992. 

PRASZKIER R., WRONISZEWSKI M. (red.). Mity i rzeczywistość terapii rodzin. t.II. 

Synapsis. W-wa 1988. 

PYZIK      J.      Psychospołeczne   czynniki   rozwoju   nałogu   alkoholowego. Nie 

opublikowana praca doktorska. Wrocław 1982. 

RADOCHOŃSKI M. Choroba a rodzina. WSP. Rzeszów 1987. 

RADOCHOŃSKI   M.  Koncepcja  terapii  rodzinnej  Salvadora  Minuchina. w: Problemy 

Rodziny 5/1980, W-wa. 

RADOCHOŃSKI M. Psychoterapia rodzinna w ujęciu systemowym. WSP. Rzeszów 1984. 

RADOCHOŃSKI  M.  Rodzina  jako  system psychospołeczny. w: Problemy Rodziny,  

5/1986, W-wa. 

REMBOWSKI  J.  Metoda  projekcyjna  w psychologii dzieci i młodzieży. PWN. W-wa 

1986. 

REMBOWSKI  J.  Rodzina  w  świetle psychologii. WSiP. W-wa 1986. 

ROSENBERG   J.L.   Body,   Self   and  Soul  -  sustaining  integration. Humanics Limited, 

Atlanta, Georgia 1985. 

ROGERS  C. On Becoming a Person. Henghton Mifflin Company. 1961. 

RUSSEL  C.  Circumplex  Model  of  family  systems. Family Proces 18/1979. 

SELVIG D, RILEY O. Nie pijê. PAX. W-wa 1987. 

SEYLE H. Stress życia. PZWL. W-wa 1963. 

SKRZYŃSKI  W  (red.).  Problemy  alkoholizmu.  Współczesne  poszukiwania w badaniach 

behawioralnych. PTP. W-wa 1984.  

SKRZYPEK  K. Cybernetyczne podejście do terapii. w: Nowiny Psychologiczne 1/1987. W-

wa. 

SKRZYPEK  K.  Pustka  rodzinna.  w:  Nowiny Psychologiczne 1/1987. W-wa. 

SOBOLEWSKA Z. Odebrane dzieciństwo. IPZiT. W-wa 1992. 

STEINGLASS  P. The alcoholic family. Basic Books. New York 1987. 

STOMPÓR   E.   Modele   systemów   rodzinnych.  Implikacje  teoretyczne.   Zeszyty  

Naukowe  Wydziału  Humanistycznego  UG.  Gdańsk 1983. 

STROJNY  G. Style komunikacji między rodzicami a Dorosłymi Dziećmi Alkoholików. 

Archiwum KUL. Lublin 1994.  

SZCZEPAŃSKA H. Żony alkoholików. IPZiT. W-wa 1992. 

SZTANDER W. Poza kontrolą. PARPA. W-wa 1993. 

TARTER     R.,     SUGERMAN    A.    (Eds).    Alcoholism:    Interdisciplinary  approaches  

to an enduring problem. Reading, Mass.: Addison - Wesley Publishing Co. 1976. 

TRYJARSKA    B.   Główni   przedstawiciele   psychoterapii   rodzinnej. w: Nowiny 

Psychologiczne 1/1987. W - wa. 

TRYJARSKA  B. Implikacje podejścia systemowego w badaniach empirycznych    nad  

rodziną. w:  Nowiny Psychologiczne 1/1987.  W-wa. 

TRYJARSKA  B.  Terapia  rodzinna.  w:  Grzesiuk L. (opr.). Psychoterapia. PWN. W-wa 

1994. 

VANICCELLI M. Removing the roadblocks: group psychotherapy with  substance abusers 

and family members. Guilford Press. New York 1992. 

WALCZYŃSKI   B.   Obraz   siebie   u  mężczyzn  z  chorobą  alkoholową. Archiwum KUL. 

Lublin 1994. 

WALD  I.  (red.).  Alkohol  oraz  związane  z nim problemy społeczne i zdrowotne. PWN. W-

wa 1986. 

WALLACE  J. Alkoholizm. Nowe spojrzenie na chorobę. IPZiT. W-wa 1989.  

WATZLAWICK  P.,  BEAVIN J., JACKSON D. Pragmatics of human communication. 

Norton. New York 1967. 

WHITFIELD  CH.L.  Healing  the child within: discovery and recovery  for  adult  children of 

dysfunctional families. Healt Communications. Pompano Beach, Fla. 1987. 

WILLIAMSON  D.S.  The intimacy paradox: personal authority in the family system. 

Gulford Press. New York 1991. 

WOITITZ J.G. Dorosłe dzieci alkoholików. IPZiT. W-wa 1992. 

WOITITZ J.G. Małżeństwo na lodzie. IPZiT. W-wa 1992. 

WOYDYŁŁO E. Aby wybaczyć - problemy trzeźwiejącej rodziny. Niepublikowany  wykład.  

Jesienna  Szkoła Psychologii Zdrowia i Trzeźwości. Lidzbark Warmiński 1993. 

WOYDYŁŁO E. Wybieram wolność, czyli rzecz o wyzwalaniu się z uzależnień. Iskry. W-wa 

1991. 

ZAWADZKI B. Wybrane problemy psychopatologii. w: Materiały do nauczania psychologii. 

Seria IV, t.1. PWN. W-wa 1965.  

ZIEMSKA M. Rodzina a osobowość. WP. W-wa 1979. 

ZWOLIŃSKI  M.  Terapia  rodzin uzależnionych od alkoholu w lecznictwie odwykowym w 

Polsce. w: Psychiatria Polska 22/1988. 

ZWOLIŃSKI      M.      Właściwości   funkcjonowania   rodziny  w  koncepcji D.H.Olsona i 

współpracowników. Maszynopis IPN. 1988b. 

ZWOLIŃSKI M. Właściwości funkcjonowania rodziny (cz.1). w: Pohorecka  A. (red.). 

Rodzina w terapii. IPiN. W-wa 1992. s. 17 - 31. 

ZWOLIŃSKI     M.    Systemowa    charakterystyka    rodzin    rozpoczynających terapię 

(cz.2). w: tamże, s. 125 - 144. 

ZWOLIŃSKI  M.  Właściwości  systemowe  rodziny  w procesie terapii (cz.3). w: tamże, s. 

162 - 173. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ANEKS 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Załącznik nr 1. 

 

Kwestionariusz  FACES III. 

CHARAKTERYSTYKA RODZINY 

 

 

INSTRUKCJA:   Określ,   jak  często  poniżej  zamieszczone  zachowania  występują    w  

Twojej rodzinie. Zastosuj następującą skalę ocen: 

1 - Prawie nigdy,  2 - Raczej rzadko,  3 - Czasami,4 - Często,  5 - Prawie zawsze. 

 

____  1. W  razie  potrzeby   członkowie  rodziny  proszą jeden drugiego o pomoc. 

____  2. Przy  uwzględnianiu   problemów  uwzględniane są propozycje dzieci. 

____  3. Aprobujemy nawzajem swoich przyjaciół. 

____  4. Dzieci   mają  coś  do  powiedzenia  w  sprawach dyscypliny panującej w rodzinie. 

____  5. Najbardziej   lubimy  wszystko  robić  w  gronie najbliższej rodziny. 

____  6. W naszej  rodzinie różne osoby zachowują się jak przywódcy. 

____  7. Członkowie  rodziny  czują się  bliżsi sobie niż osobom spoza rodziny. 

____  8. Nasza  rodzina  zmienia sposoby radzenia sobie z problemami.____  9. Członkowie  

rodziny  lubią spędzać wolny czas ze sobą. 

____ 10. Rodzice i dzieci omawiają razem sposoby karania. 

____ 11. Członkowie  rodziny  czują  się   bardzo ze sobą  związani. 

____ 12. Dzieci    podejmują   pewne   decyzje  w  naszej rodzinie. 

____ 13. Gdy  nasza  rodzina  zbiera  się aby coś zrobić, wówczas wszyscy są obecni. 

____ 14. Zasady obowiązujące  w naszej rodzinie zmieniają się. 

____ 15. Łatwo nam  przychodzi  myśleć  o sprawach, które robimy wspólnie jako rodzina. 

____ 16. Obowiązki domowe przenosimy z osoby na osobę. 

____ 17. Przy podejmowaniu  decyzji  we własnych sprawach członkowie rodziny radzą się 

najbliższych. 

____ 18. Trudno  powiedzieć,  kto jest przywódcą w naszej rodzinie. 

____ 19. Więź rodzinna jest dla nas czymś bardzo ważnym. 

____ 20. Trudno  powiedzieć,  kto  za kogo wykonuje pewneobowiązki domowe. 

 

 

 

Załącznik nr 2. 

 

Kwestionariusz F-COPES. 

PERCEPCJA KRYZYSU RODZINNEGO 

 

 

INSTRUKCJA:  Każda  rodzina,  w  tym  również  Wasza, musi stawić czoła różnorodnym 

problemom i trudnościom występującym z biegiem  lat,  np.  poważna choroba lub śmierć 

członka rodziny.  

Poniżej   zamieszczony   jest   wykaz   różnorodnych   zachowań    występujących  w  takich  

sytuacjach  u poszczególnych członków rodziny.  Z  pewnością wiele z nich występuje 

również u Ciebie. Jest   to   całkowicie  zrozumiałe  w  takich  okolicznościach.   

Używając  poniższej  skali  ocen  określ,  w  jakim stopniu dane  

zachowanie pomaga Ci lepiej znosić trudną sytuację w rodzinie: 

1 - jest ono całkowicie nieskuteczne 

2 - raczej nieskuteczne 

3 - trudno   mi  się   wypowiedzieć   (ani  pomocne,  ani nieskuteczne) 

4 - wyraźnie mi pomaga 

5 - jest bardzo pomocne. 

Odpowiadaj poprzez zakreślenie odpowiedniej liczby. 

 

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 

 

1. Zwierzanie się krewnym z kłopotów                                                                          1 2 3 4 5 

2. Szukanie otuchy i oparcia wśród przyjaciół                                                                1 2 3 4 5  

3. Wierzenie, że jako rodzina sami potrafimy   rozwiązać najtrudniejsze problemy      1 2 3 4 5 

4. Poszukiwanie informacji i porady o osób z innych rodzin, które przeżyły takie same lub 

podobne sytuacje                                                                                                            1 2 3 4 5 

5. Szukanie porady u krewnych (np. u dziadków)                                                         1 2 3 4 5 

6. Poszukiwanie pomocy instytucji społecznej zajmującej się rodzinami będącymi w takiej 

sytuacji                                                                                                                            1 2 3 4 5 

7. Opieranie się na przekonaniu, że rodzina ma dość siły, aby poradzić sobie ze swoimi  

sprawami                                                                                                                         1 2 3 4 5  

8. Korzystanie z darów i innych form wsparcia oferowanych przez sąsiadów, np. żywność, 

ubranie, pomoc w załatwianiu różnych spraw                                                                1 2 3 4 5 

9. Uzyskiwanie informacji i porady od lekarza rodzinnego                                           1 2 3 4 5 

10. Proszenie sąsiadów o pomoc                                                                                    1 2 3 4 5 

11. Stawianie czoła problemom w miarę jak się pojawiają i natychmiastowe ich 

rozwiązywanie                                                                                                                1 2 3 4 5 

12. Oglądanie telewizji                                                                                                   1 2 3 4 5 

13. Pokazywanie na zewnątrz, że jest się silnym                                                           1 2 3 4 5 

14. Regularne uczęszczanie do kościoła                                                                        1 2 3 4 5  

15. Akceptowanie trudnych sytuacji jako faktów życiowych                                       1 2 3 4 5 

16. Dzielenie się troskami z bliskimi przyjaciółmi                                                       1 2 3 4 5 

17. Tłumaczenie sobie, że w rozwiązywaniu problemów rodzinnych dużą rolę odgrywa łut 

szczęścia                                                                                                                        1 2 3 4 5 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Załącznik nr 3 

 

SKALA KOMUNIKACJI 

POROZUMIEWANIE SIĘ W RODZINIE 

(Wersja dla rodziców) 

 

INSTRUKCJA:  W  każdej rodzinie istnieje charakterystyczny styl  porozumiewania  się  

między  jej  członkami. Nie można go oceniać   jako   „dobry”   czy   „zły”,  gdyż  jest  po  

prostu  niepowtarzalny. Mając to na względzie, spróbuj scharakteryzować swoją  rodzinę.  W 

tym celu określ w jakim stopniu zamieszczone stwierdzenia   odnoszą      się   do   Twojej   

rodziny.  Zastosuj  następującą skalę ocen:  

1 - całkowicie się nie zgadza, 

2 - w zasadzie się nie zgadza, 

3 - trudno mi się zdecydować, 

4 - w zasadzie się zgadza, 

5 - całkowicie się zgadza. 

 

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 

 

____ 1. Mogę  dyskutować  ze  swoim  dzieckiem  na  temat przekonań bez poczucia wstydu 

czy skrępowania. 

____ 2. Czasami przychodzi mi trudno wierzyć we wszystko, co dziecko mówi do mnie. 

____ 3. Moje  dziecko  jest  zawsze  dobrym  słuchaczem w rozmowie. 

____ 4. Czasami  obawiam się zapytać swego dziecka o coś, czego chciałbym się dowiedzieć. 

____ 5. Moje  dziecko  często  mówi o sprawach, o których nie powinno się wspominać. 

____ 6. Moje dziecko wie, co ja czuję, bez pytania  się o to. 

____ 7. Jestem bardzo zadowolony ze sposobu, w jaki ja  i moje dziecko rozmawiamy ze 

sobą.  

____ 8. Gdybym  był  w  trudnej  sytuacji  mógłbym  o tym powiedzieć mojemu dziecku. 

____ 9. Otwarcie okazuję uczucia swojemu dziecku. 

____10. Często nie odzywam się do dziecka,  gdy mam z nim kłopoty. 

____11. Jestem bardzo ostrożny w tym, co mówię do dziecka 

____12. Często  mówię  do  dziecka  rzeczy, o których nie powinienem wspominać. 

____13. Gdy  o  coś  pytam  się  moje  dziecko, otrzymuję uczciwe odpowiedzi. 

____14. Moje  dziecko  stara  się  rozumieć   mój   punkt widzenia. 

____15. Są tematy, których unikam  w  dyskusjach  z  moim dzieckiem. 

____16. Nie sprawia mi trudności dyskutowanie z dzieckiemo trudnych problemach. 

____17.  

____18. Moje dziecko dokucza mi. 

____19. Moje dziecko obraża mnie, gdy jest na mnie złe. 

____20. Nie  uważam,  że  mogę dziecku mówić wszystko, co naprawdę myślę o niektórych 

sprawach. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Załącznik nr 4. 

KWESTIONARIUSZ PROBLEMATYKI RODZINNEJ 

INFORMACJE ZASTRZEŻONE - WYŁĄCZNIE DO BADAŃ NAUKOWYCH 

(Wersja dla męża) 

 

 

Imię i nazwisko ............ Wiek.... Data badania...... 

Wykształcenie ............... Wykonywany zawód ......... 

Aktualne miejsce pracy ................................. 

 

 

Instrukcja: Wybraną odpowiedź podkreśl lub wpisz obok  pytania. 

1. Na dochody naszej rodziny składają się 

- zarobki męża 

- zarobki żony 

- pomoc rodziców 

- inne (jakie ?) .......................... 

2. Jak oceniasz swoją sytuację materialną 

- dobra 

- zła  

- średnia  

3. Scharakteryzuj warunki mieszkaniowe Waszej rodziny 

- samodzielne mieszkanie (ile m kw.?) ........ 

- mieszkanie z rodzicami 

- mieszkanie wynajmowane 

- inne możliwości (jakie ?).................... 

4. Ile razy był Pan żonaty ? 

- raz 

- 2 razy 

- więcej niż 2 razy (ile ?) ................... 

5. Czy obecnie mieszka Pan z żoną ? 

- tak  

- nie 

6. Czy zamierza Pan nadal mieszkać z żoną ? 

- tak 

- nie 

- nie wiem 

7. Czy posiada Pan dzieci poza obecnym małżeństwem ? 

- nie 

- tak (ile ?) ............. 

8.  Czy w obecnym małżeństwie wychowujecie wspólnie dzieci pochodzące z innych 

związków  

- nie 

- tak (ile ?) ............. 

9. Podaj wiek i płeć dzieci z obecnego małżeństwa 

a) ...................         b) ...................... 

c) ...................         d)....................... 

10.   Ogólna   liczba  wszystkich  dzieci  zamieszkujących  wspólnie w obecnej rodzinie 

............... . 

11. Czy któreś z dzieci ma kłopoty w szkole 

- tak 

- nie 

- nie interesuję się tym 

12. Czy któreś z dzieci sprawia trudności wychowawcze 

- nie 

- tak 

13. Moje małżeństwo uważam za  

- udane 

- nieudane  

- dość udane 

- trudno powiedzieć 

14. Możliwość rozwodu biorę pod uwagę 

- tak  

- nie 

15.  Uważam,  że  picie  alkoholu  jest czymś obrzydliwym, nawet jeśli nie jest się 

alkoholikiem 

- tak 

- nie 

16. O moim piciu alkoholu można powiedzieć, że 

- nigdy nie piję 

- piję tylko przy okazjach towarzyskich 

- picie jest dla mnie problemem 

17. Inni uważają, że piję za dużo 

- tak 

- nie 

18. Wyraźnie nadużywam alkoholu 

- 1 - 12 miesięcy 

- 1 - 2 lata 

- 3 - 5 lat 

- 6 - 10 lat 

- ponad 10 lat (ile ?) ............... 

- nie nadużywam 

19.  Ile  razy  podejmował  Pan  dobrowolne próby leczenia odwykowego 

- ani razu 

- raz 

- 2 razy 

- więcej niż 2 razy (ile ?) .......... 

20. Ile razy był Pan na leczeniu przymusowym 

- ani razu  

- raz 

- 2 razy 

- więcej niż 2 razy (ile ?) .......... 

21. Uczestniczyliśmy wspólnie w psychoterapii rodzinnej 

- ani razu 

- raz 

- 2 razy 

- więcej niż 2 razy (ile ?) .......... 

22.  Jeżeli  korzystał Pan do tej pory z fachowej pomocy w zakresie swoich spraw osobistych 

kto jej udzielał 

- nie korzystałem 

- lekarz 

- psychiatra 

- psycholog 

- duchowny 

- przyjaciel 

- inni (kto ?) ....................... 

- wolałbym nie podawać 

23. Uważam, że ze względu na żonę powinienem przestać pić 

- tak 

- nie 

24. Zdarzało mi się pić z żoną ponad  miarę 

- tak 

- nie 

25. Czuję się winnym tego, że piję 

- tak 

- nie 

26. W przeszłości próbowałem przestać pić 

- tak 

- nie 

27.  Uważam, że właściwie nie jestem alkoholikiem tylko za dużo piję 

- tak 

- nie 

- to mnie nie dotyczy 

28.  Uważam, że jeżeli leczenie przebiegnie pomyślnie będę mógł napić się od czasu do czasu 

w towarzystwie 

- tak 

- nie 

- to mnie nie dotyczy 

29. Inne uwagi