Język Polski M jak matura motywy literackie 2

background image

ISBN: 978-83-7476-469-8

cena 29,90 zł

Książki z serii

M jak matura – motywy literackie powstały z myślą

o uczniach liceów, przygotowujących się do matury na poziomie podstawowym
i rozszerzonym. Autorki, od lat przygotowujące młodzież do egzaminu dojrzałości,
stworzyły praktyczny przewodnik po najważniejszych dziełach literackich,
których znajomość stanowi klucz do sukcesu na maturze.

Książki z serii

M jak matura to:

• wiadomości z zakresu historii literatury uporządkowane według motywów,
pojawiających się najczęściej w dziełach literackich;

• ćwiczenia, kształtujące umiejętność rozumienia
i analizy tekstu literackiego;

• praktyczne wskazówki doświadczonych polonistów:
• jak omawiać motywy literackie;
• jak posługiwać się cytatami;
• jak napisać dobry konspekt;

• niezastąpiona pomoc w przygotowaniu zarówno do matury pisemnej,
jak i ustnej!

Księgarnia internetowa:

Język polski
M jak matura

Motywy literackie 2

• Cierpienie • Lekarz • Przyjaźń • Rodzina

• Taniec • Totalitaryzm • Wędrówka • Wieś

Motywy literackie 2

Jęz
yk polski M jak matura

Język polski
M jak matura

Motywy literackie 2

• Cierpienie • Lekarz • Przyjaźń • Rodzina

• Taniec • Totalitaryzm • Wędrówka • Wieś

background image

Niniejsza darmowa publikacja zawiera jedynie fragment

pełnej wersji całej publikacji.

Aby przeczytać ten tytuł w pełnej wersji

kliknij tutaj

.

Niniejsza publikacja może być kopiowana, oraz dowolnie
rozprowadzana tylko i wyłącznie w formie dostarczonej przez
NetPress Digital Sp. z o.o., operatora

sklepu na którym można

nabyć niniejszy tytuł w pełnej wersji

. Zabronione są

jakiekolwiek zmiany w zawartości publikacji bez pisemnej zgody
NetPress oraz wydawcy niniejszej publikacji. Zabrania się jej
od-sprzedaży, zgodnie z

regulaminem serwisu

.

Pełna wersja niniejszej publikacji jest do nabycia w sklepie

internetowym

E-ksiazka24.pl

.

background image

Warszawa

Język polski

M jak matura

Motywy literackie 2

Cierpienie • Lekarz • Przyjaźń • Rodzina

• Taniec • Totalitaryzm • Wędrówka • Wieś

Katarzyna Sawinda-Dziadecka • Barbara Sędziak

background image

Projekt okładki

Janusz Obłucki

Opracowanie redakcyjne i korekta

Agnieszka Łodzińska

Redaktor koordynujący

Sabina Bauman

Skład i łamanie

Kasjopeja

Leszek Markowski

Usługi poligraficzne

© Copyright by Wydawnictwo Langenscheidt Polska Sp. z o.o
Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być kopiowana ani odtwarzana
w jakiejkolwiek formie i przy użyciu jakichkolwiek środków – bez pisemnej zgody Wydawcy.

Wydawnictwo Langenscheidt Polska Sp. z o.o

ul. Grażyny 13
02-548 Warszawa
tel. 022 44 08 391 (do 397); fax. 022 44 08 395
e-mail: lpo@langenscheidt.pl
www.langenscheidt.pl
infolinia: 0 801 9999 10

ISBN 978-83-7476-997-6

background image

S P I S T R E Ś C I

5

CIERPIENIE

Mit o Niobe

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11

Iliada Homer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12

Biblia – Księga Hioba . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13

Lament świętokrzyski (Posłuchajcie, bracia miła) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17

Treny Jan Kochanowski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18

Cierpienia młodego Wertera Johann Wolfgang Goethe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30

Dziadów część III Adam Mickiewicz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37

Dzika kaczka Henryk Ibsen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45

Medaliony Zofi a Nałkowska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49

ĆWICZENIE 1 – czytanie ze zrozumieniem – Świat jako wola i przedstawienie

Arthur Schopenhauer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52

KONSPEKT PREZENTACJI MATURALNEJ

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57

LEKARZ

Mit o Asklepiosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59

Wybór Bajek Ignacy Krasicki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60

Siłaczka Stefan Żeromski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63

Ludzie bezdomni Stefan Żeromski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67

Dżuma Albert Camus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73

Zdążyć przed Panem Bogiem Hanna Krall . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76

Lekcja anatomii Stanisław Grochowiak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79

ĆWICZENIE

2 – czytanie ze zrozumieniem – O jakości życia sprzyjającej zdrowiu

(Fragmenty rozmowy z prof. dr. Julianem Aleksandrowiczem) . . . . . . . . . 83

ĆWICZENIE

3 – czytanie ze zrozumieniem – Technopol Neil Postman . . . . . . . . . . . . . . . 89

KONSPEKT PREZENTACJI MATURALNEJ

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92

PRZYJAŹŃ

Iliada Homer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94

Przyjaciele Adam Mickiewicz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99

Niepewność Adam Mickiewicz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101

Zbrodnia i kara Fiodor Dostojewski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104

Dżuma Albert Camus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107

Początek Andrzej Szczypiorski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110

ĆWICZENIE

4 – czytanie ze zrozumieniem – Ks. Kazimierz Bukowski W co wierzę? . . . . . . 116

KONSPEKT PREZENTACJI MATURALNEJ

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120

background image

6

S P I S T R E Ś C I

RODZINA

Odyseja Homer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122

Żywot człowieka poczciwego Mikołaj Rej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128

Skąpiec Molier . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130

Powrót posła Julian Ursyn Niemcewicz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134

Konrad Wallenrod Adam Mickiewicz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141

Nie-Boska komedia Zygmunt Krasiński . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149

Kamizelka Bolesław Prus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152

Nad Niemnem Eliza Orzeszkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155

Ludzie bezdomni Stefan Żeromski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166

Granica Zofi a Nałkowska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170

Przedwiośnie Stefan Żeromski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 178

ĆWICZENIE

5 – czytanie ze zrozumieniem – Claude Levi-Strauss Rodzina . . . . . . . . . . . . 181

KONSPEKT PREZENTACJI MATURALNEJ

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 186

TANIEC

Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188

Pan Tadeusz Adam Mickiewicz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191

Wesele Stanisław Wyspiański . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194

Tango Sławomir Mrożek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198

ĆWICZENIE

6 – czytanie ze zrozumieniem – Krótki zarys historii tańca i baletu

Irena Turska Fragmenty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201

KONSPEKT PREZENTACJI MATURALNEJ

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207

TOTALITARYZM

Mistrz i Małgorzata Michał Bułhakow . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 209

Folwark Zwierzęcy George Orwell. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 219

Który skrzywdziłeś… Czesław Miłosz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 224

Rozmowy z katem Kazimierz Moczarski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226

Mała Apokalipsa Tadeusz Konwicki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231

Potęga smaku Zbigniew Herbert . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 236

ĆWICZENIE

7 – czytanie ze zrozumieniem – Hańba domowa Jacek Trznadel . . . . . . . . . . 239

KONSPEKT PREZENTACJI MATURALNEJ

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 245

WĘDRÓWKA

Odyseja Homer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 247

Księga Wyjścia Biblia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 254

Legenda o świętym Aleksym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 258

background image

S P I S T R E Ś C I

7

Boska Komedia Dante . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 259

Kandyd, czyli optymizm Wolter . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 264

Sonety krymskie Mickiewicz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 268

Księgi narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego Adam Mickiewicz . . . . . . . . . . . . . . 272

Pan Tadeusz Adam Mickiewicz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 276

Kordian Juliusz Słowacki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279

Smutno mi, Boże… Słowacki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 281

Przedwiośnie Stefan Żeromski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 284

Mała apokalipsa Tadeusz Konwicki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 287

ĆWICZENIE

8 – czytanie ze zrozumieniem – O podróżach – Leszek Kołakowski . . . . . . . . 291

KONSPEKT PREZENTACJI MATURALNEJ

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 296

WIEŚ

Żeńcy Szymon Szymonowic . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 298

Szkice węglem Henryk Sienkiewicz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 303

Chłopi Władysław Stanisław Reymont . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 311

Opowiadania Stefan Żeromski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 314

Przedwiośnie Stefan Żeromski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 318

ĆWICZENIE

9 – czytanie ze zrozumieniem – O prozie Edwarda Redlińskiego

Stanisław Burkot . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 320

KONSPEKT PREZENTACJI MATURALNEJ

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 328

ODPOWIEDZI DO ĆWICZEŃ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 331

BIBLIOGRAFIA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 343

background image

W S T Ę P

9

K

siążki z serii „M jak Matura – motywy literackie” powstały przede wszystkim z myślą

o uczniach liceum, którzy przygotowują się do egzaminu dojrzałości na obu poziomach

– podstawowym i rozszerzonym. Głównym celem, do którego Autorki dążyły w realizacji swej

pracy, było uporządkowanie najbardziej istotnych zagadnień literaturoznawczych, podejmo-

wanych na lekcjach języka polskiego. Usystematyzowanie tego materiału w szkole średniej sta-

nowi gwarancję efektywnego przygotowania się do egzaminu maturalnego.

Kluczem dotarcia do świata przedstawionego na kartach dzieł literackich jest tu motyw. Syn-

teza materiału literackiego podporządkowana została właśnie motywom literackim, z którymi

w różnych tekstach kultury spotykamy się najczęściej. W swym opracowaniu Autorki proponu-

ją bogaty wybór dzieł i pochodzących z nich cytatów. Zabieg ten służy nie tylko zilustrowaniu

głównych zagadnień literackich, ale także pomaga uczniowi w konsekwentnej pracy nad

tekstem artystycznym, nad tekstem kultury wysokiej.

Struktura książek „M jak Matura – motywy literackie” jest prosta i przyjazna czytelnikowi.

Rozdziały zbudowane są według jednej struktury, której ostatnim elementem jest konspekt

prezentacji maturalnej. Temat prezentacji ściśle wiąże się z omówionym motywem literackim

i stanowi przykład wzorcowo skonstruowanego planu wypowiedzi z uwzględnieniem podania

bibliografi i.

Istotnym elementem treści obu książek są także ćwiczenia czytania ze zrozumieniem.

Sprawność czytania ze zrozumieniem jest absolutnie niezbędnym warunkiem świadomej pracy

i samokontroli ucznia. Ćwiczenia, zaproponowane przez Autorki, służą kształceniu i utrwale-

niu umiejętności aktywnego czytania tekstów literackich, a także logicznego odpowiadania

na zadawane pytania.

Na zawarte w książkach teksty źródłowe składają się: eseje, szkice popularnonaukowe, arty-

kuły krytyczne i wywiady. Ich treść nawiązuje do omówionych wcześniej motywów literackich.

Pytania zaś odnoszą się nie tylko do tekstów źródłowych. Wymagają one od ucznia znajomości

kontekstu historycznego, konwencji epoki, artystycznych środków wyrazu, terminów teoretycz-

noliterackich. Można zatem powiedzieć, że w pytaniach zawarty jest sprawdzian wiedzy naby-

tej przez ucznia podczas minionych lat nauki w liceum.

Autorki wyrażają nadzieję, że „M jak Matura – motywy literackie”, które są wynikiem wielo-

letniego doświadczenia i efektywnej pracy z młodzieżą – staną się prawdziwym niezbędnikiem,

zbiorem wskazówek pierwszej pomocy dla wszystkich uczniów polskich liceów, którzy przystę-

pują do egzaminu maturalnego.

Katarzyna Sawinda-Dziadecka

Barbara Sędziak

background image

C I E R P I E N I E

11

antyk

Mit o Niobe

Niobe jest symbolem cierpiącej matki, rozpaczającej po stracie dzieci. O córce Tantala,

żonie króla Teb Amfi ona, nie tylko opowiadały mity. Wspominali jej historię Homer w Ilia-

dzie i Owidiusz w Metamorfozach.

Niobe była bardzo dumna ze swojego licznego potomstwa. Chełpiła się, że jest równie

godna czci jak Latona, która miała tylko dwoje dzieci. Artemida i Apollo, na prośbę matki,

zabili strzałami z łuku wszystkie dzieci Niobe. Rozpacz nieszczęśliwej kobiety była tak wiel-

ka, iż Zeus ulitował się nad jej cierpieniem, zamieniając ją w skałę. Lecz nawet wtedy Niobe

nie przestawała płakać i z głazu wypływał strumyk łez. Historię jej cierpienia przypomina

jeden z bohaterów Iliady, Achilles, do którego przyszedł zbolały Priam z błaganiem o odda-

nie zwłok jego syna – Hektora.

Teraz przyjmij posiłek, uśmierz serca mękę.

I Nijobe ściągnęła do pokarmu rękę,

Chociaż dwunastu dzieci żałowała straty.

Sześć miała cór, sześć synów, jakby świeże kwiaty.

Synów jej brzmiąca Feba zabiła cięciwa.

Córy strzałą Dyjana obaliła mściwa

Za to, że matka śmiała równać się Latonie:

Bogini dwoje – rzekła – poczęła w swym łonie,

A ona mogła licznym potomstwem się chlubić.

Lecz płód Latony łatwo mógł jej dzieci zgubić.

Przez dziewięć dni leżały wśród własnej posoki

Niegrzebne, Jowisz w twarde lud zmienił opoki.

Dziesiątego dnia bogi złożyły ich w grobie.

Po łzach matka pokarmu nie przeczyła sobie,

Choć tak srodze bolała, że w Sypil pustyni,

Gdzie mieszkające nimfy, każda w swej jaskini,

Na brzegach Acheloju lekkim tańczą skokiem,

Zmieniona w skałę, jeszcze łzy leje potokiem.

background image

12

C I E R P I E N I E

antyk

Iliada Homer

Priam – stary król Troi, ojciec pięćdziesięciu córek i pięćdziesięciu synów, których zabra-

ła mu wojna, jest wzorem cnót, pobożności i miłości ojcowskiej.

Lecz ja najnieszczęśliwszy, miałem dzielne syny,

z których podobno żaden żywy nie zostaje.

(w. 494–495)

Księga XXIV Iliady, epopei Homera, przedstawia go jako zbolałego ojca, który po śmier-

ci Hektora, zabitego w pojedynku przez Achillesa, udaje się z okupem do obozu nieprzyja-

ciół, by błagać Greka o oddanie zwłok syna.

Pełen pokory, klęcząc u nóg zabójcy, całując jego ręce, prosi o litość. Wzruszony łzami

starca Achilles gości go, oddaje mu ciało Hektora i godzi się na zawarcie jednodniowego

rozejmu, by zrozpaczony ojciec mógł wyprawić pogrzeb.

Wszedł Pryjam cicho, ukląkł, za nogi obłapił

I rękom srogim, które w podziemne otchłanie

Tylu wtrącił synów, dał pocałowanie.

[…] „Pomnij na ojca twego, boski Achillesie,

W równym on ze mną wieku, w ostatnich lat kresie.

Może niesprawiedliwy cisną go sąsiedzi,

Nie ma, kto by złe odparł, pod którym się biedzi.

[…] Hektor, zginął od ciebie, walcząc o ojczyznę.

Po niego tu przychodzę, uczcij mą siwiznę,

Masz okup wielkiej ceny, masz drogie ofi ary,

Szanuj bogi, Achillu, nie gardź mymi dary.

Przypomnij ojca, obu nas ciężar lat gniecie.

Możesz być kto ode mnie biedniejszy na świecie?

Jam usta – tegom wreście nieszczęśliwy dożył! –

Na ręce synów moich zabójcy położył!”

(w. 478–508)

„Odtąd, jak zginął Hektor z tobą w pojedynku,

Nie tylko nie użyłem żadnego spoczynku,

Alem na ziemi leżąc w popiele się taczał,

Łzy lał bez przerwy, jęczał, wzdychał i rozpaczał;”

(w. 641–644)

background image

C I E R P I E N I E

13

antyk

Biblia – Księga Hioba

Księga Hioba, poświęcona problemowi niezawinionego cierpienia, należy do pism

mądrościowych Starego Testamentu. Powstała między V a III wiekiem przed Chrystusem.

O jej autorze wiemy tylko tyle, że był głęboko wierzącym Izraelitą.

Księga składa się z dwóch części napisanych prozą („Wstęp” przedstawiający cierpienie

Hioba i „Zakończenie”) oraz z części środkowej, mającej formę poetyckiego dialogu, który

został podzielony na sześć fragmentów („Poemat”).

W życiu każdego człowieka pojawiają się chwile dobre i złe, pogodne i smutne. Za natu-

ralne uważamy wszystko, co sprawia radość, natomiast bardzo trudno jest nam pogodzić

się z nieszczęściem. Gdy nas ono dotyka, skłonni jesteśmy oskarżać Boga, tracić wiarę

w Jego sprawiedliwość. Zadajemy wtedy pytania: „Dlaczego Bóg do tego dopuszcza? Dla-

czego milczy? Dlaczego nie przeciwdziała nieszczęściom?”

Ludzi, o których opowiada Biblia, dręczyły te same pytania. Autor Księgi Hioba rozmyśla

nad tym, dlaczego Bóg nie uwalnia od cierpień tych, którzy wypełniają Jego wolę, którzy

są Mu wierni i posłuszni.

Hiob (hebr. ijjob: prześladowany, doświadczany) to jedna z najciekawszych postaci

Starego Testamentu. Żył w kraju Hus, w dostatku i szczęściu. Miał kochającą rodzinę. Był

człowiekiem nieposzlakowanego charakteru, „sprawiedliwym, prawym, bogobojnym”,

unikał zła.

Dla wypróbowania jego pobożności Bóg pozwolił Szatanowi poddać go próbie. Hiob

pozbawiony został majątku, umarły jego dzieci, a on sam został dotknięty trądem.

Pewnego dnia, gdy synowie i córki jedli i pili w domu najstarszego brata, przyszedł

posłaniec do Hioba i rzekł: „Woły orały, a oślice pasły się tuż obok. Wtem napadli

Sabejczycy, porwali je, a sługi mieczem pozabijali, a ja sam uszedłem, by ci o tym do-

nieść”. Gdy ten jeszcze mówił, przyszedł inny i rzekł: „Ogień Boży spadł z nieba, zapłonął

wśród owiec oraz sług i pochłonął ich. Ja sam uszedłem, by ci o tym donieść”. […] Gdy

ten jeszcze mówił, przyszedł inny i rzekł: „Twoi synowie i córki jedli i pili wino w domu

najstarszego brata. Wtem powiał szalony wicher z pustyni, poruszył czterema węgłami

domu, zawalił go na dzieci, tak iż poumierały. Ja sam uszedłem, by ci o tym donieść”.

Hiob wstał, rozdarł swe szaty, ogolił głowę, upadł na ziemię, oddał pokłon i rzekł: „Nagi

wyszedłem z łona matki i nagi tam wrócę.

Dał Pan i zabrał Pan.

Niech będzie imię Pańskie błogosławione!”

(Hi 1, 13–16; 18–21)

background image

14

C I E R P I E N I E

[…] szatan […] obsypał Hioba trądem złośliwym, od palca stopy aż do wierzchu głowy.

[Hiob] wziął więc skorupę, by się nią drapać siedząc w gnoju.

(Hi 2, 7–8)

Hiob znosił cierpliwie i z godnością swoją tragedię. Żonie, która, rozgoryczona wypad-

kami, daje mu szyderczą radę: Złorzecz Bogu i umieraj (2, 9), wyjaśnia, że skoro dotąd przyj-

mowali od Stwórcy dobro, muszą także przyjmować zesłane przez Niego nieszczęścia:

„Mówisz jak kobieta szalona. Dobro przyjęliśmy z ręki Boga. Czemu zła przyjąć nie mo-

żemy?” W tym wszystkim Job nie zgrzeszył swymi ustami.

(2, 10)

Nieznany autor rozwija w Księdze Hioba problem niezawinionego cierpienia i sprawied-

liwości Bożej.

Trzej przyjaciele Hioba, którzy usłyszeli o tym, co go spotkało i przyszli, by boleć nad

nim i pocieszać go (2, 11), są przekonani, że skoro Hiob został przez Stwórcę doświadczony

tyloma nieszczęściami, musiał dopuścić się jakiegoś grzechu.

Czyż za pobożność twą karci się ciebie

i wytacza ci sprawę przed sądem?

Czy nie za zło twoje znaczne?

Czy nie za nieprawość bez granic?

(22, 4–5)

Hiob natomiast, choć pod wpływem straszliwego cierpienia skarży się na swój los,

choć nie rozumie dlaczego on, w swoim mniemaniu człowiek prawy (Ty przecież wiesz, że

nie zawiniłem), został tak dotkliwie ukarany, wie, że Bóg, który go doświadcza, jest spra-

wiedliwy. Hiob wierzy, że jego cierpienie ma głębszy sens. Wie, że choć plany Boga, który

ogarnia cały świat i nim kieruje, są dla człowieka niezrozumiałe, należy przyjąć je z pokorą

i ufać w sprawiedliwość Stwórcy. Próby wyjaśnienia ich są bezcelowe.

Wystawiony przez Boga na ciężką próbę Hiob, mimo przejmujących skarg, wytrwał

w swoim cierpieniu. W nagrodę Stwórca przywrócił mu zdrowie, obdarzył majątkiem, dał

mu nową rodzinę.

Bogobojnego Hioba wspomina Ezechiel jako męża sprawiedliwego, a św. Jakub Apo-

stoł w swoim liście pisze: Oto wychwalamy tych, co wytrwali. Słyszeliście o wytrwałości

Hioba i widzieliście końcową nagrodę za nią od Pana, bo Pan pełen jest litości i miłosierdzia.

(Jk 5, 11)

background image

C I E R P I E N I E

15

Historia Hioba jest próbą wyjaśnienia, jak pogodzić niezawinione cierpienie ze spra-

wiedliwością Bożą. Uczy godności w znoszeniu cierpienia i bezinteresownej wierności

Stwórcy.

CZEMU NIE UMARŁEM W ŁONIE MATKI?… (Job 3, 1–18; 7, 5–7, 20–21)

1. Nareszcie otworzył Hiob usta swoje i przeklął dzień swój.

2. I odezwał się Hiob, i rzekł:

3. Bodajby przepadł dzień, w którym się urodziłem, i noc, która powiedziała: „Poczęty

jest mężczyzna”.

4. Bodajby dzień ten pozostał mrokiem i nie zapytał o niego Bóg na wysokości, i nie

zaświeciła nad nim jasność.

5. Bodajby ogarnęła go ciemność i cień śmierci, i położyła się na nim gradowa chmura,

i zatrwożyły go zaćmienia słońca.

6. Niechby tamtą noc zabrały ciemności i nie było jej między dniami roku, i w liczbę

miesięcy nie weszła.

7. Niechby tamta noc została bezpłodna i nie wszedł w nią krzyk radości.

8. Bodajby rzucili na nią klątwę, którzy nienawidzą dnia, pochopni do budzenia Le-

wiatana.

9. Bodajby zaćmiły się gwiazdy jej brzasku, żeby nie doczekała się świtania i nie zoba-

czyła powiek rannej zorzy.

10. Bo nie zamknęła drzwi matczynego łona i nie skryła nieszczęścia od moich oczu.

11. Czemu nie umarłem w łonie matki, nie skonałem, kiedy wyszedłem z jej żywota?

12. Dlaczego podjęły mnie kolana, czemu znalazłem piersi, abym ssał?

13. Leżałbym teraz i odpoczywał, spałbym teraz i zaznał spokoju.

14. Razem z królami i radcami ziemi, którzy pobudowali dla siebie ruiny.

15. Albo z książętami bogatymi w złoto, napełniającymi swoje domy srebrem […]

background image

16

C I E R P I E N I E

PYTANIA BOGA SKIEROWANE DO HIOBA (Job 38, 1–4, 12, 16–18)

1. I odpowiedział Hiobowi Pan z wichrowej burzy, i rzekł:

2. Któż tu zaciemnia mój zamiar słowami, którym brak wiedzy?

3. Przepasz jak mąż biodra swoje, zapytam ciebie, a ty mów, niech wiem.

4. Gdzieżeś był, kiedy zakładałem podwaliny ziemi? Odpowiadaj, jeżeli wiesz, jak zro-

zumieć.

12. Czy choćby raz w życiu sprowadziłeś poranek i pouczyłeś jutrzenkę o miejscu jej…

16. Czy zstąpiłeś do źródeł morza? Czy zbrodziłeś dno przepaści?

17. Czy otwierały się przed tobą bramy śmierci? Bramy cienia śmierci, czy oglądałeś?

18. Czy ogarnąłeś szerokość ziemi? Mów, skoro wiesz to wszystko!

MILCZENIE HIOBA – ODPOWIEDZIĄ BOGU (Job 40, 1–5)

1. Odpowiadał dalej Pan Hiobowi i rzekł:

2. Kto prawuje się z Wszechmogącym, niech pouczy! Kto oskarża Boga, niech odpo-

wie!

3. I odpowiedział Hiob Panu, i rzekł:

4. Otom jest nędzny, co Tobie odpowiem? Rękę moją położę na ustach.

5. Raz mówiłem i nie ozwę się więcej. Nawet dwa razy, ale już nie będę.

background image

C I E R P I E N I E

17

średniowiecze

Lament świętokrzyski (Posłuchajcie, bracia miła)

Planctus (Żale Matki Boskiej pod krzyżem) należy do cyklu tzw. pieśni łysogórskich,

pochodzących z II połowy XV wieku. Utwór ten mieści się w nurcie poezji dolorystycznej

(łac. dolor –ból) i uznany został za arcydzieło liryki średniowiecznej.

Wiersz ma charakter monologu lirycznego (bardzo zróżnicowanego wewnętrznie

ze względu na obecność wielu adresatów) Matki, która cierpi, bezradnie patrząc na męki

i śmierć syna.

Święty Jan, przedstawiając w Ewangelii śmierć Chrystusa na krzyżu, z prostotą pisze:

A obok krzyża stały: Matka Jego… (J. 19, 25), a potem dodaje, że Zbawiciel, mimo cierpienia,

spojrzał na Maryję i w ostatnim akcie współczucia polecił Ją opiece swojego ukochanego

ucznia.

Anonimowy autor Planktusa sugestywnie przedstawia przeżycia Matki, próbując uka-

zać, co czuła ta nieszczęśliwa kobieta. Matka zwraca się do syna, żaląc się, że nie może

w żaden sposób ulżyć jego cierpieniom. Mówi:

Synku, bych cię nisko miała,

Niecoć bych ci wspomagała:

Twoja głowka krzywo wisa, tęć bych ja podparła;

Krew po tobie płynie, tęć bych ja utarła;

Picia wołasz, piciać bych ci dała,

Ale nie lza dosiąc twego świętego ciała.

Liczne zdrobnienia, pieszczotliwe określenia, wołacze ukazują skalę uczuć jej wewnętrz-

nych przeżyć.

Pod wpływem bólu Matka zwraca się z wyrzutem do Anioła Gabriela, który kiedyś zwia-

stował jej narodziny Chrystusa, zapowiadając czas wielkiej radości. A oto, mówi Matka,

[…] ja pełna smutku i żałości.

Sprochniało we mnie ciało i moje wszytki kości

Lament kończy się przejmującym i jakże bolesnym stwierdzeniem:

Nie mam ani będę mieć jinego,

Jedno ciebie, Synku, na krzyżu rozbitego.

background image

18

C I E R P I E N I E

renesans

Treny Jan Kochanowski

Treny, wydane drukiem w Krakowie w 1580 roku, to cykl 19 utworów, napisanych przez

Jana Kochanowskiego po śmierci córki. Tragedia ta stała się przyczyną wielkiego cierpienia

poety.

Bohaterami tego wzruszającego dzieła są dwie osoby: dwuipółletnia, utalentowana

Urszulka, skazana na przedwczesną śmierć, i nie mogący pogodzić się ze stratą ojciec, który

pod wpływem cierpienia przeżywa kryzys wiary w dotychczas wyznawane wartości.

Zrozpaczony ojciec często przywołuje we wspomnieniach postać zmarłej córeczki,

malując jej barwny i wzruszający portret. Rozpamiętuje zachowania Urszulki w różnych

sytuacjach. Opisuje jej wygląd, stroje, wylicza niezwykłe zalety i umiejętności swojej

wdzięcznej szczebiotki drogiej.

Widzimy zatem małą dziewczynkę (więcej nad trzydzieści miesięcy nie miała), z kręcony-

mi włoskami, rumianą twarzyczką, ubraną w białą koszulkę, gdy po paciorek […] przychodzi-

ła, / Skoro z swego posłania rano sie ruszyła.

Innym razem obserwujemy, jak bawi się, stroi pocieszne miny, naśladuje gesty star-

szych, a za chwilę podbiega do drzwi, by przywitać powracającego do domu ojca, który

wspomina, że miała zwyczaj:

Zawżdy przeciwko ojcu wszytki przebyć progi,

Zawżdy sie uradować i przywitać z drogi,

Każdej roboty pomoc, do każdej posługi

Uprzedzić było wszytki rodziców sw(y)ch sługi.

(XII, w. 15–18)

To znów roześmiana szczebiotka biega po domu i nuci piosenki, które sama układa

(Nowe piosenki sobie tworząc, nie zamykając / Ustek nigdy, ale cały dzień przyśpiewając).

Każdy tren wzbogaca portret Urszulki o nowe szczegóły. Była dzieckiem wrażliwym

i delikatnym, które zbolały ojciec porównuje do roślinki nieprzystosowanej do surowego

klimatu. W Trenie VIII mowa jest o jej miłości do rodziców, których zawsze umiała rozweselić

swoim żywym usposobieniem, śmiechem i pieszczotami:

Tyś za wszytki mówiła, za wszytki śpiewała,

Wszytkiś w domu kąciki zawżdy pobiegała.

Nie dopuściłaś nigdy matce się frasować

Ani ojcu myśleniem zbytnim głowy psować,

background image

C I E R P I E N I E

19

To tego, to owego wdzięcznie obłapiając

I onym swym uciesznym śmiechem zabawiając.

(w. 5–10)

Najwięcej cech Urszulki wymienia zrozpaczony ojciec w Trenie XII. Była dziewczynką

schludną, rezolutną, skromną, układną, pracowitą, religijną. Nigdy nie grymasiła, nie sprze-

ciwiała się rodzicom:

A też ledwie sie kiedy dziecię urodziło,

Ci by łaski rodziców swych tak godne było.

Ochędożne, posłuszne, karne, nie pieszczone,

[…]

Każdego ukłon trefi ć, wyrazić postawę,

Obyczaje ponieńskie umieć i zabawę;

Roztropne, obyczajne, ludzkie, nierzewniwe,

Dobrowolne, układne, skrómne i wstydliwe.

Nigdy ona po ranu karmie nie wspomniała,

Aż pierwej Bogu swoje modlitwy oddała.

Nie poszła spać, aż pierwej matkę pozdrowiła

I zdrowia rodziców swych Bogu poruczyła.

(XII, w. 3–14)

W niektórych trenach poeta tworzy wyidealizowany portret Urszulki, wyolbrzymiając

jej zdolności, przypisując umiejętności i talenty, których nie mogła posiadać jako dwuipół-

letnia dziewczynka. Już w dedykacji poprzedzającej Treny zaznacza, że Urszulka była dzie-

ckiem wyjątkowym:

ORSZULI KOCHANOWSKIEJ, WDZIĘCZNEJ, UCIESZONEJ, NIEPOSPOLITEJ DZIECINIE, KTÓRA

CNÓT WSZYSTKICH I DZIELNOŚCI PANIEŃSKICH POCZĄTKI WIELKIE POKAZAWSZY, NAGLE,

NIEODPOWIEDNIE W NIEDOSZŁYM WIEKU SWOIM, Z WIELKIM A NIEZNOŚNYM RODZICÓW

SWYCH ŻALEM ZGASŁA.

JAN KOCHANOWSKI, NIEFORTUNNY OCIEC,

SWOJEJ NAMILSZEJ DZIEWCE A ŁZAMI NAPISAŁ.

NIE MASZ CIĘ, ORSZULO MOJA!

background image

20

C I E R P I E N I E

W Trenie VI porównuje dziewczynkę z Safoną, sławną grecką poetką. Wspomina,

że Urszulka wykazywała zdolności poetyckie, z którymi wiązał ogromne nadzieje, widząc

w niej spadkobierczynię swojej lutni. W drugiej części tego trenu Kochanowski przytacza

pieśń, którą jakoby córeczka żegnała się tuż przed śmiercią z matką:

A tyś ani umierając śpiewać przestała,

Lecz matkę, ucałowawszy, takeś żegnała:

„Już ja tu tobie, moja matko, służyć nie będę

Ani za twym wdzięcznym stołem miejsca zasiędę;

Przyjdzie mi klucze położyć, samej precz jechać,

Domu rodziców swych miłych wiecznie zaniechać”.

(VI, w. 13–18)

J. Pelc stwierdził, że trudno dziś orzec, czy poeta wiersze te przejął z obrzędowej pieśni

weselnej śpiewanej przez pannę młodą przy przenosinach z domu rodzicielskiego do mężow-

skiego, czy też na wzór takich pieśni sam je złożył. (J. Pelc w przypisie do w. 15–18 Trenu VI)

J. Krzyżanowski dopatrzył się tu podobieństwa między pieśnią Urszulki a skargą prowa-

dzonej na śmierć Antygony, tytułowej bohaterki dramatu Sofoklesa.

O tym, że Urszulka umiała śpiewać, mówić, rymować, wspomina także poeta w Trenie

XII.

Przypisywanie córce wyjątkowych zdolności jest uzasadnione. Wyjaśnia to bowiem czy-

telnikowi ów przejmujący ból, którego załamany śmiercią dziecka ojciec nie potrafi ukryć.

Choć Kochanowski poświęcił tak dużo miejsca sportretowaniu Urszulki, to nie ona

jednak jest głównym bohaterem cyklu, lecz cierpiący po jej śmierci ojciec, który nie umie

pogodzić się ze stratą. J. Pelc zauważa, że opisywanie córeczki jest pretekstem do ukazania

przeżyć głównego bohatera, ojca poety, jego rozpaczy, bólu, kryzysu wiary w dotychczasowe

ideały i próby odnalezienia punktu oparcia, punktu równowagi wewnętrznej (J. Pelc). Już w Tre-

nie I, by podkreślić ogrom cierpienia, poeta przyzywa:

Wszytki płacze, wszytki łzy Heraklitowe

I lamenty, i skargi Simonidowe,

Wszytki troski na świecie, wszytki wzdychania

I żale, i frasunki, i ręk łamania.

aby pomogły mu opłakiwać śmierć dziecka. Przejmujący ból ojca, który darzył swoją

córkę niezwykle głębokim uczuciem, budzą wspomnienia jej gestów, słów, zachowań:

background image

C I E R P I E N I E

21

O słowa! o zabawo! o wdzięczne ukłony!

Jakożem ja dziś po was wielce zasmęcony!

(III, w. 7–8)

Wzruszenie budzi widok ubranek należących do dziecka, gorycz wzbudza pustka, jaka

po jego śmierci nastąpiła w domu, w którym jeszcze tak niedawno rozlegał się radosny,

dziecięcy szczebiot.

Nieszczęsne ochędóstwo, żałosne ubiory

Mojej namileszej cory,

Po co me smutne oczy za sobą ciągniecie?

Żalu mi przydajecie.

Już ona członeczków swych wami nie odzieje

Nie masz, nie masz nadzieje!

(VII, w. 1–6)

Wielkieś mi uczyniła pustki w domu moim,

Moja droga Orszulo, tym zniknieniem swoim.

Pełno nas, a jakoby nikogo nie było:

Jedną maluczką duszą tak wiele ubyło.

(VIII, w. 1–4)

Często ojciec zwraca się do okrutnej śmierci lub bezpośrednio do córeczki, tłumacząc

ogrom swojego cierpienia tym, iż dziewczynka zmarła w zbyt młodym wieku, nie zaznaw-

szy radości życia. Wraz z jej śmiercią pogrzebane zostały nadzieje ojca w niej pokładane.

Ból, który przeżywa, jest tak dotkliwy, iż niekiedy wydaje się mu, że jedynie śmierć zdo-

łałaby go ukoić.

Zgwałciłaś, niepobożna śmierci, oczy moje,

Żem widział umierając miłe dziecię swoje.

Widziałem, kiedyś trzęsła owoc niedordzały,

A rodzicom nieszczesnym serca sie krajały.

background image

22

C I E R P I E N I E

Nigdyć by ona była bez wielkiej żałości

Mojej umnrzć nie mogła, nigdy bez ciężkości

I serdecznego bolu, w którymkolwiek lecie

Mnie by smutnego była odbiegła na świecie;

Alem ja już z jej śmierci nigdy żałościwszy,

Nigdy smutniejszy nie mógł być ani teskliwszy.

A ona (by był Bóg chciał) dłuższym wiekiem swoim

Siła pociech przymnożyć mogła oczom moim.

A przynajmniej tym czasem mogłem był odprawić

Wiek swój i Persefonie ostatniej sie stawić,

Nie uczuwszy na sercu tak wielkiej żałości,

Której równia nie widzę w tej tu śmiertelności.

(IIII, w. 1–16)

Przed oczyma rodziców swoich rostąc, mało

Od ziemie sie co wzniózwszy, duchem zaraźliwym

Srogiej śmierci otchniona, rodzicom troskliwym

U nóg martwa upadła. O zła Persefono,

Mogłażeś tak wielu łzam dać upłynąć płono?

(V, w. 10–15)

Ucieszna moja śpiewaczko! Safo słowieńska,

Na którą nie tylko moja cząstka ziemieńska,

Ale i lutnia dziedzicznym prawem spaść miała.

Tęś nadzieję już po sobie okazowała,

Nowe piosnki sobie tworząc, nie zamykając

Ustek nigdy, ale cały dzień prześpiewając.

[…] Nagle cię sroga

Śmierć spłoszyła, moja wdzięczna szczebiotko droga.

Nie nasyciłaś mych uszu swymi piosnkami

I tę trochę teraz płacę sowicie łzami.

(VI, w. 1–12)

Wielkieś nadzieje w moim sercu roznieciła,

Potymeś mię smutnego nagle odbieżała

I wszytki moje z sobą pociechy zabrała.

(XIII, w. 10–13)

background image

C I E R P I E N I E

23

O prawo krzywdy pełne! O znikomych cieni

Sroga, nieubłagana, nieużyta ksieni!

Tak li moja Orszula, jeszcze żyć na świecie

Nie umiawszy, musiała w rannym umrzeć lecie?

I nie napatrzawszy sie jasności słonecznej

Poszła nieboga widzieć krajów nocy wiecznej.

[…]

A miasto pociech, które winna z czasem była

Rodzicom swym, w ciężkim je smutku zostawiła.

(II, w. 21–30)

Nie lza, nie lza, jeno sie za tobą gotować

A stopeczkami twymi ciebie naszladować.

Tam cię ujżrzę, do Pan Bóg, a ty więc z drogimi

Rzuć sie ojcu do szyje ręczynkami swymi.

(III, w. 11–14)

Rozpacz ojca jest tak wielka, że na myśl przychodzi mu skamieniała z żalu Niobe, z któ-

rej uczuciami porównuje swój ból:

Nie dziwuję Nijobie, że na martwe ciała

Swoich najmilszych dziatek patrząc skamieniała.

(IIII, w. 17–18)

O tym, jakim wstrząsem dla poety była śmierć Urszulki, świadczy przede wszystkim

to, że dotknięty cierpieniem ojciec-fi lozof przeżywa głęboki kryzys wiary w wartości, któ-

re dotychczas wyznawał i cenił. Z przerażeniem stwierdza, że poglądy, które dotąd głosił,

nie przydadzą się na nic człowiekowi, który stracił ukochane dziecko.

W Pieśniach Kochanowski, wyznawca fi lozofi i stoickiej, uczył:

A nigdy nie zabłądzi,

Kto tak umysł narządzi,

Jakoby umiał szczęście i nieszczęście znosić,

Temu mężnie wytrzymać, w owym sie nie wznosić.

(I, w. 9)

background image

24

C I E R P I E N I E

Lecz na szczęście wszelakie

Serce ma być jednakie;

Bo z nas Fortuna w żywe oczy szydzi,

To da, to weźmie, jako sie jej widzi.

(II, w. 9)

W Trenie IX, nie umiejąc znaleźć ukojenia w mądrości fi lozofi cznej, głęboko rozczarowa-

ny, stwierdza z goryczą:

Nieszczęśliwy ja człowiek, którym lata swoje

Na tym strawił, żebych był użrzał progi twoje.

Terazem nagle z stopniów ostatnich zrzucony

I miedzy insze, jeden z wiela, policzony.

(w. 17–20)

Uświadamia sobie również, że i cnota [virtus], którą dotąd tak bardzo cenił, o której

tylekroć wspominał w pieśniach i fraszkach, wobec tragedii, która go spotkała, stała się

bezużyteczną, nic nie znaczącą wartością. Z ironią więc powtarza:

„Fraszka cnota!” – powiedział Brutus porażony.

Fraszka, kto sie przypatrzy, fraszka z każdej strony!

(XI, w. 1–2)

Śmierć dziecka zburzyła w poecie również niezachwianą dotąd wiarę w Boga, ład i har-

monię stworzonego przez niego świata. Ojciec-chrześcijanin nie potrafi znaleźć odpo-

wiedzi na pytania o sens śmierci córki i o to, gdzie trafi ła jej dusza po śmierci. W Trenie X

zadaje dziecku pytanie: Orszulo moja wdzięczna, gdzieś mi się podziała? i sam sobie stara się

na nie odpowiedzieć, z rozpaczą poszukując śladów obecności córki w miejscach, gdzie,

według wierzeń chrześcijańskich, starożytnych i pogańskich, przebywają dusze zmar-

łych. Wreszcie zastanawia się, czy dusza Urszulki w ogóle gdzieś się znajduje, co widoczne

jest w pełnym wątpliwości w istnienie życia pozagrobowego stwierdzeniu:

Gdzieśkolwiek jest, jeśliś jest.

(w. 15)

W Trenie XI pojawiają się zaś wypowiedzi, które świadczą o zwątpieniu w boską Opatrz-

ność i sprawiedliwość:

background image

C I E R P I E N I E

25

Kogo kiedy pobożność jego ratowała?

Kogo dobroć przypadku złego uchowała?

Nieznajomy wróg jakiś miesza ludzkie rzeczy,

Nie mając ani dobrych, ani złych na pieczy.

(w. 3–6)

W tym samym trenie jednocześnie uświadomi sobie, że traci rozsądek:

Żałości, co mi czynisz? Owa już oboje

Mam stracić: i pociechę, i baczenie swoje?

(w. 15–16)

i zaraz potem swoje zwątpienie w boską Opatrzność usprawiedliwi ogromem miłości

do dziecka i cierpieniem wywołanym jego stratą:

Żaden ociec podobno barziej nie miłował

Dziecięcia, żaden barziej nad mię nie żałował.

(XII, w. 1–2)

Od tej chwili zaczniemy obserwować stopniowe ukojenie bólu, walkę z własnym zwąt-

pieniem i próbę odbudowania wiary. Nie nastąpi to, co prawda, natychmiast, gdyż w Trenie

XII raz jeszcze do głosu powrócą wspomnienia o dziecku i jego licznych zaletach. W Tre-

nie XIII znów ojciec gorzko zapłacze nad śmiercią dziecka, wspomni o pokładanych w nim

nadziejach i uświadomi sobie, że strata jest nieodwracalna, co podkreśli stylizowanym

na napis nagrobkowy fragmentem kończącym utwór:

ORSZULA KOCHANOWSKA TU LEŻY, KOCHANIE

OJCOWE, ALBO RACZEJ PŁACZ I NARZEKANIE.

OPAKEŚ TO, NIEBACZNA ŚMIERCI, UDZIAŁAŁA:

NIE JAĆ ONEJ, ALE MNIE ONA PŁAKAĆ MIAŁA.

(w. 17–20)

Myśli jeszcze, by jak Orfeusz pójść do Królestwa Plutona i błagać go o zwrócenie dzie-

cka, jeszcze raz przywołuje postać Niobe, szukając pocieszenia w historii matki, która

straciła dzieci.

background image

26

C I E R P I E N I E

A ty mię zostawaj, wdzięczna lutni moja,

Ale ze mną po społu pódź aż do pokoja

Surowego Plutona: owa go <to> łzami,

To tymi żałosnymi zmiękczywa pieśniami,

Że mi moję namilszą dziewkę jeszcze wróci,

A ten nie uśmierzony we mnie żal ukróci.

Zginąć ci mu nie może; tuć sie wszystkim zostać,

Niech sie tylko niedoszłej jagodzie da dostać.

Gdzie by też tak kamienne ten Bóg serce nosił,

Żeby tam smutny człowiek już nic nie uprosił?

(XIIII, w. 7–16)

Erato złotowłosa i ty, wdzięczna lutni,

Skąd pociechę w swych troskach biorą ludzie smutni!

Uspokójcie na chwilę stropioną myśl moję,

Póki jeszcze kamienny w polu słup nie stoję,

Lejąc ledwe nie krwawy płacz przez marmór żywy,

Żalu ciężkiego pamięć i znak nieszczęśliwy.

Mylę sie? czyli, patrząc na ludzkie przygody,

Skromniej człowiek uważa i swe własne szkody?

Nieszczęsna matko […]

[…]

Gdzie teraz twych siedm’ synów i dziewek tak wiele?

Gdzie pociecha? gdzie radość? i twoje wesele?

(XV, w. 1–12)

Ojciec-fi lozof szuka też ukojenia w fi lozofi i stoickiej i niestety po raz kolejny stwierdza

jej nieprzydatność. Z ironią więc mówi:

ORSZULA KOCHANOWSKA TU LEŻY, KOCHANIE

OJCOWE, ALBO RACZEJ PŁACZ I NARZEKANIE.

OPAKEŚ TO, NIEBACZNA ŚMIERCI, UDZIAŁAŁA:

NIE JAĆ ONEJ, ALE MNIE ONA PŁAKAĆ MIAŁA.

(w. 17–20)

background image

C I E R P I E N I E

27

W dostatku będąc, ubóstwo chwalemy,

W rozkoszy – żałość lekce szacujemy.

A póki wełny skąpej prządce zstaje,

Śmierć nam za jaje.

Lecz kiedy nędza albo żal przypadnie,

Ali żyć nie tak, jak mówić snadnie,

A śmierć dopiero w ten czas nam zależy,

Gdy już k’nam bieży.

(XVI, w. 13–20)

Filozof dochodzi do nowych stwierdzeń na temat natury człowieka, który w obliczu

tragedii ma prawo do płaczu i cierpienia, bo:

Człowiek nie kamień, a jako sie stawi

Fortuna, takich myśli nas nabawi.

(XVI, w. 37–38)

Uważa też, że jedynym lekarstwem na cierpienie jest czas – ojciec niepamięci.

I wreszcie poeta zwraca się do Boga. W gorącej modlitwie jedno z nieposłusznych […]

dzieci przeprasza Stwórcę za swoje winy i znajduje ukojenie w głębokim przeświadczeniu,

że wymierzona mu przez Boga-Ojca kara, śmierć dziecka, była sprawiedliwa i że miłosierny

Pan wybaczy mu chwile zwątpienia:

Ale od wieku Twoja lutość słynie,

A pierwej świat zaginie,

Niż Ty wzgardzisz pokornym,

Chocia był długo przeciw Tobie spornym.

Wielkie przed Tobą są występy moje,

Lecz miłosierdzia Twoje

Przewyższa wszytki złości.

Użyj dziś, Panie, nade mną litości!

(XVIII, w. 21–28)

Pocieszenie i uspokojenie przynosi sen, w którym śpiącemu poecie pojawia się matka

z Urszulką na ręku i wyjaśnia mu, że śmierć dziecka, które jest szczęśliwe w niebie, nastąpiła

background image

28

C I E R P I E N I E

z wyroku Boga i dlatego musi się z nią pogodzić, choć nie zawsze boska sprawiedliwość

jest zrozumiała dla człowieka. Odchodząc, matka zostawia ważne pouczenie:

Ale od wieku Twoja lutość słynie,

A pierwej świat zaginie,

Niż Ty wzgardzisz pokornym,

Chocia był długo przeciw Tobie spornym.

Wielkie przed Tobą są występy moje,

Lecz miłosierdzia Twoje

Przewyższa wszytki złości.

Użyj dziś, Panie, nade mną litości!

(XVIII, w. 21–28)

Tego sie, synu, trzymaj, a ludzkie przygody

Ludzkie noś! Jeden jest Pan smutku i nagrody.

(XIX, w. 155–156)

Treny to niewątpliwie najpiękniejsze dzieło Jana Kochanowskiego i jednocześnie jeden

z najbardziej wzruszających pamiętników bólu i cierpienia, jakich doznaje człowiek po stra-

cie bliskiej osoby.

Trafnie ocenił cykl Ignacy Chrzanowski. Na zakończenie przytoczmy więc jego wypo-

wiedź na temat Trenów i ich głównego bohatera:

Oto co przecierpiał Kochanowski po stracie Orszulki. Piorun nieszczęścia nie tylko

nie zdruzgotał jego duszy, ale ją podniósł i uszlachetnił: przez smutek, ból, rozpacz,

pustkę w duszy i zwątpienie doszedł poeta do ukojenia, które po długim szukaniu zna-

lazł w Bogu; wyrzekł się mądrości pogańskiej i uwierzył w mądrość chrześcijańską, któ-

ra uczy, że cierpienie jest nie tylko czymś zupełnie naturalnym i potrzebnym, ale i zba-

wiennym, że nic tak zbolałej duszy nie koi, jak pokorna wiara w niezbadane wyroki

Opatrzności, że nieszczęście to nieraz sprawiedliwa kara, którą Bóg zsyła na człowieka

dla jego własnego dobra, i że trwałego szczęścia na ziemi nie ma.

Przez takie ujęcie przebiegu i celu cierpienia „Treny” są nie tylko poetycznym zwier-

ciadłem bólu rodzicielskiego po śmierci dziecka; są czymś dużo jeszcze większym, bo

zwierciadłem każdego wielkiego cierpienia, które czującą, myślącą i wierzącą duszę

chrześcijańską oczyszcza i podnosi.

background image

C I E R P I E N I E

29

Niektóre myśli i niejeden pomysł poetycki (na przykład pomysł widzenia sennego,

nie mówiąc już o Niobie i Orfeuszu), niejedno wyrażenie czy porównanie zawdzięcza

Kochanowski literaturze starożytnej; ale uczucie bólu w nieszczęściu i płynące z tego

źródła inne uczucia wziął z własnego serca. Z własnego także serca i z własnego rozu-

mu wziął przekonanie, że mądrość starożytna stoików ze swoim przykazaniem, aby

człowiek był drewnem czy kamieniem na ból i cierpienie, jest nieludzka, bo z naturą

ludzką sprzeczna. Otóż ludzka prawda uczuć i myśli jest główną tajemnicą piękności

i kamieniem węgielnym wiekuistej wartości „Trenów”.

background image

Niniejsza darmowa publikacja zawiera jedynie fragment

pełnej wersji całej publikacji.

Aby przeczytać ten tytuł w pełnej wersji

kliknij tutaj

.

Niniejsza publikacja może być kopiowana, oraz dowolnie
rozprowadzana tylko i wyłącznie w formie dostarczonej przez
NetPress Digital Sp. z o.o., operatora

sklepu na którym można

nabyć niniejszy tytuł w pełnej wersji

. Zabronione są

jakiekolwiek zmiany w zawartości publikacji bez pisemnej zgody
NetPress oraz wydawcy niniejszej publikacji. Zabrania się jej
od-sprzedaży, zgodnie z

regulaminem serwisu

.

Pełna wersja niniejszej publikacji jest do nabycia w sklepie

internetowym

E-ksiazka24.pl

.


Wyszukiwarka

Podobne podstrony:
Język Polski M jak matura motywy literackie 1
jezyk polski, Obraz Żyda i motywy żydowskie w literaturze, Żydzi i stosunki polsko - żydowskie od oś
JĘZYK POLSKI PREZENTACJA MATURALNA MOTYW POWSTANIA STYCZNIOWEGO W LITERATURZE I MALARSTWIE XIX I XX
jezyk polski, motyw ikaryjski, Motywy Ikaryjskie
jezyk polski, Dialog z Bogiem w utworach literatury polskiej, Dialog z Bogiem w utworach literatury
język polski- wypracowania, Krótka historia literatury przez pryzmat stroju i ubierania, W wieku XIX
jezyk polski, powinowactwo duchowe bohaterow literackich, II-17 "I - przeszłość powróci ideą&q

więcej podobnych podstron