Microsoft Word - 6NL1_2009

Nowiny Lekarskie 2009, 78, 1, 30–34

KRYSTYNA KUROWSKA, JUSTYNA JOŃCZYK

POCZUCIE KOHERENCJI (SOC) A STAN POCZUCIA POSIADANEJ WIEDZY O CHOROBIE

U OSÓB Z ROZPOZNANIEM PRZEWLEKŁEJ NIEWYDOLNOŚCI ŻYLNEJ

THE SENSE OF COHERENCE (SOC) AND PERCEPTION OF KNOWLEDGE

ABOUT THE DISEASE IN PATIENTS WITH DIAGNOSED CHRONIC VENOUS INSUFFICIENCY

Katedra i Zakład Pedagogiki i Dydaktyki Pielęgniarskiej

CM w Bydgoszczy UMK Toruń

Kierownik: dr n. med. Mirosława Felsmann

Streszczenie

Wstęp.  W przypadku choroby istotne jest pozytywne nastawienie chorego na wyleczenie, a czynnikiem wpływającym na postęp
leczenia jest poczucie koherencji (SOC). Osoby o wysoko rozwiniętym poczuciu koherencji radzą sobie łatwiej i skuteczniej ze
stresem.
Cel. Celem pracy było określenie poziomu SOC oraz stanu posiadanej wiedzy u osób z przewlekłą niewydolnością żylną, jako mier-
nika optymalnego powrotu do zdrowia.
Materiał i metoda badawcza. Badania przeprowadzono wśród 81 pacjentów Oddziału Chirurgicznego w Szpitalu w Nakle
n/Notecią. Poczucie koherencji ocenione było za pomocą kwestionariusza Antonovsky’ego SOC-29 a pomiar stanu posiadanej wie-
dzy o schorzeniu ankietą konstrukcji własnej, odnoszącą się do różnych aspektów życia.
Wyniki.  Osoby badane różniły się od siebie poziomem poczucia koherencji i jego składowymi oraz w zakresie stanu posiadanej
wiedzy na temat schorzenia. Poziom poczucia koherencji miał znaczny wpływ na rozwój choroby.
Wnioski. Konieczna jest zatem psychoedukacja, aby chory nie pozostawał sam z sytuacją trudną (choroba), bazę tej edukacji powin-
no stanowić SOC.

SŁOWA KLUCZOWE: przewlekła niewydolność żylna, stres, poczucie koherencji (SOC).

Summary

Introduction. In case of a disease it is important for the patient to be oriented toward regaining health and sense of coherence (SOC)
is an important factor which positively influences the process of treatment. People with high level of SOC cope with stress better than
those with low SOC level.
Aim. The aim of the study was to estimate the level of SOC and knowledge about the disease in patients with chronic venous insuffi-
ciency as determinant of regaining optimum health.
Material and methods. The study included 81 patients of surgical ward of hospital in Nakło on Noteć. The level of SOC was as-
sessed using Antonovsky SOC-29 and level of knowledge was measured using original questionnaire constructed by the authors of
the study.
Results. The examined patients differed in the level of SOC (and its components) and knowledge about the disease. The level of
SOC significantly influenced the course of illness.
Conclusions: Therefore, psycho-education based on SOC is necessary to help patients cope with their disease.

KEY WORDS: chronic venous insufficiency, stress, sense of coherence (SOC).

Wstęp

Przewlekła niewydolność żylna stanowi problem spo-

łeczny, socjalny, a także ekonomiczny, gdyż jak z badań
wynika jest rozpoznawana u co trzeciej kobiety i u co dzie-
siątego mężczyzny [1]. Każda choroba wpływa niekorzyst-
nie na prawidłowe, homeostatyczne funkcjonowanie organi-
zmu. Przyczynia się do tego, że ludzie upadają na duchu,
przez co zmniejsza się ich poczucie wartości, a proste sytu-
acje decyzyjne przeradzają się w coś bardzo trudnego. Po-
czucie koherencji stanowi bardzo istotną kwestię, a wręcz
element radzenia sobie ze stresem. Zdaniem autora tej kon-
cepcji (A. Antonovsky) ludzie chorujący o wysokim pozio-
mie koherencji szybciej wychodzą ze stanu załamania,
zmartwienia, powracają szybciej do rutyny życia, w odróż-

nieniu od ludzi o niskim poziomie koherencji [2]. Celem
badań było określenie poziomu koherencji oraz stanu posia-
danej wiedzy u osób z rozpoznaniem przewlekłej niewydol-
ności żylnej, jako miernika w powrocie do optymalnego
stanu zdrowia.

Materiał i metoda badawcza

Zaprezentowane badania stanowią wycinek realizacji

szerszego projektu analizy jakości  życia osób z rozpozna-
niem przewlekłej niewydolności  żylnej kończyn dolnych.
Badania przeprowadzono w okresie od października 2008
do kwietnia 2009 roku w grupie 81 osób (47 kobiet i 34
mężczyzn) z przewlekłą niewydolnością  żylną, hospitali-
zowanych na oddziale chirurgicznym w Samodzielnym Pu-
blicznym Zakładzie Opieki Zdrowotnej w Nakle n/Notecią,

Poczucie koherencji (SOC) a stan poczucia posiadanej wiedzy o chorobie u osób z rozpoznaniem przewlekłej …

Tabela 1. Statystyki opisowe poczucia koherencji (SOC) i jego składowych
Table 1. Descriptive statistics of the sense of coherence (SOC) and its components

N ważnych

Średnia Minimum Maksimum

Odchylenia

standardowe

Zrozumiałość

43,69

7,78

Zaradność

36,90

6,09

Sensowność

29,01

4,59

Globalny SOC

109,60

157

12,72

za zgodą komisji bioetycznej Collegium Medicum im.
L. Rydygiera w Bydgoszczy (KB/917/2008).

W przepro-

wadzonych badaniach wykorzystano kwestionariusz do
badania poczucia koherencji (SOC-29) Aarona Antonov-
sky`ego, który służy do pomiaru indywidualnego poczucia
koherencji. Kwestionariusz Orientacji Życiowej składa się
z 29 pytań, gdzie badany ocenia każde pytanie w siedmio-
punktowej skali. Skala SOC odpowiada trzem trzonom
poczucia koherencji (zrozumiałości, zaradności sensowno-
ści) oraz ankietę konstrukcji własnej, odnoszacą się do
różnych aspektów naszego życia. Ankieta składała się
z dwóch części: pierwsza zawierała dane demograficzne,
druga pytania ukierunkowane na problemy zdrowotne,
ocenę wiedzy o chorobie, objawach, leczeniu, badaniach,
stylu życia oraz o ogólnym stanie zdrowia.

Do opisu zmiennych wykorzystano statystyki opisowe

(średnia arytmetyczna minimum,

maksimum, odchylenie

standardowe) oraz rozkłady zmiennych. Szacowania różnic
dokonano na podstawie jednoczynnikowej analizy warian-
cji testu F Fishera. Badanie związków przeprowadzono za
pomocą współczynnika korelacji liniowej Pearsona. Za
istotne statystycznie przyjęto wartości testu spełniające
warunek, że p < 0,05. Analizy wykonano przy pomocy
pakietu statystycznego STATISTIKA 6.0.

Wyniki

Analiza danych pokazuje, że średnia wieku responden-

tów wynosiła 62 lata, większość miała wykształcenie śred-
nie (39,50%) i zawodowe (25,92%), pozostawała w związ-
kach małżeńskich (58,02%), posiadała potomstwo (80,24%)
i mieszkała na wsi (60,49%), z rodziną (74,07). Badani w
większości to osoby nieaktywne zawodowo. Z pracy zawo-
dowej utrzymywało się (43,20%), równoliczne były grupy
osób będących na rencie i emeryturze (38,30%). 38,27%
osób potwierdza rodzinne występowanie choroby, u 8,64%
doszło do przewlekłych owrzodzeń i rozległych ran. Więk-
szość pacjentów pozostawała pod stałą opieką specjali-
styczną. Badani potwierdzili znaczący wpływ na powstanie
przewlekłej niewydolności tętniczej: uwarunkowań gene-
tycznych (72%), nadwagi (67%), stojącego charakteru
pracy zawodowej (67,9%). U 34,56% często dochodziło do
zakrzepowego zapalenia żył. Zdaniem 82% badanych,
żylaki leczy się chirurgicznie, 79% wskazało na farmakote-
rapię. Badani podali, że średnia miesięcy, w których choru-
ją to 35 (0–240), odchylenie standardowe było równe 40, co

oznaczało, że badani generalnie chorowali od rozpoznania
aż do 75 miesięcy, czyli do 6–7 lat.

Tabela 1. przedstawia statystyki opisowe wyników

uzyskanych przez badaną grupę w Kwestionariuszu
Orientacji  Życiowej (SOC–29). Badani poziom zrozu-
miałości mieli na poziomie 43 punktów (23–72), odchy-
lenie standardowe wynosiło 7,78 i było zbliżone do 20%
średniej, w związku z czym można powiedzieć,  że zro-
zumiałość różniła badanych od siebie w sposób istotny
statystycznie. Średnia zaradności 36,9 punktów (25–64),
odchylenie standardowe kształtowało się na poziomie
6,09, co oznacza, że przekracza 15% średniej, czyli ba-
dani różnili się od siebie w sposób istotny statystycznie.
W przypadku sensowności średnia wynosiła 29,01 punk-
tu (18–44), odchylenie standardowe równe 4,59, co
oznaczało,  że są znacznie zróżnicowane statystycznie.
W przypadku globalnego SOC średnia wynosiła 109
punktów (83–157), odchylenie standardowe równe było
12,72, przekraczało 10% średniej, czyli nie można po-
wiedzieć, że globalnym poczuciem koherencji badani się
różnili. Uzyskana średnia była poniżej normatywnych
Antonovsky’ego (133–160) [1]. Podsumowując, znale-
ziono potwierdzenie zróżnicowania w zakresie podskal
poczucia koherencji. Badani różnili się w tym przypadku
istotnie statystycznie, natomiast nie różnili się global-
nym poczuciem koherencji.

Dalszej analizie poddano stan wiedzy o schorzeniu (ta-

bela 2.). Zaprezentowane zostały przyczyny, objawy i powi-
kłania związane z przewlekłą niewydolnością żylną. Średni
poziom wiedzy na zadane pytania oscylował w granicach
między 5 a 6 punktów. Właściwie badani zapełniali pełną
skalę od 1 do 10, czyli widoczny był rozrzut wyników.
Odchylenie standardowe w każdym z tych przypadków
przekraczało 15% średniej, w związku z czym można po-
wiedzieć, że badani między sobą różnili się poziomem wie-
dzy w sposób istotny statystycznie, bez względu na to, czy
pytania dotyczyły objawów, przyczyn czy powikłań.

Określono również związek pomiędzy poziomem po-

czucia koherencji i jego składowymi a stanem posiadanej
wiedzy o chorobie, jako wykładnika w powrocie ich do
optymalnego dla nich stanu zdrowia (tabela 3.). W powyż-
szej tabeli przedstawiono zestawienie współczynników
korelacji liniowej Pearsona. W żadnym przypadku nie
uzyskano istotnych statystycznie współczynników korela-
cji. W przypadku poczucia zrozumiałości związki były

Krystyna Kurowska, Justyna Jończyk

Tabela 2. Zróżnicowanie poziomu wiedzy
Table 2. Knowledge level diversity

N ważnych

Średnia Minimum Maksimum

Odchylenia

standardowe

Czy zna Pan/Pani

objawy choroby?

5,49

2,70

Czy zna Pan/Pani

przyczyny choroby?

5,37

2,61

Czy zna Pan/Pani

powikłania choroby?

5,40

2,59

Czy zna Pan/Pani

wpływ palenia papie-

rosów na chorobę?

5,62

2,75

Czy zna Pan/Pani

wpływ diety na chorobę?

5,58

2,62

Czy zna Pan/Pani

wpływ pielęgnacji nóg

i stóp na chorobę?

6,12

2,64

Tabela 3. Związek pomiędzy poziomem poczucia koherencji i jego składowymi a stanem posiadanej wiedzy o chorobie
Table 3. Relationship between the level of SOC (and its components) and knowledge about the disease

Zrozumiałość Zaradność Sensowność Globalne

SOC

0,0335 0,0479 0,0468

0,0145

Czy zna Pan/Pani

objawy choroby?

p = 0,767

p = 0,671

p = 0,678

p = 0,898

0,0511 0,0785 0,0807

0,0229

Czy zna Pan/Pani

przyczyny choroby?

p = 0,650

p = 0,486

p = 0,474

p = 0,839

0,1004 0,0283 0,0740

0,0747

Czy zna Pan/Pani

powikłania choroby?

p = 0,372

p = 0,802

p = 0,511

p = 0,508

0,1581 0,0885 0,0220

0,0624

Czy zna Pan/Pani wpływ

palenia papierosów na chorobę?

p = 0,159

p = 0,432

p = 0,845

p = 0,580

0,0223 0,1050 0,0493

0,0817

Czy zna Pan/Pani

wpływ diety na chorobę?

p = 0,843

p = 0,351

p = 0,662

p = 0,468

0,0485 0,0721 0,0854

0,0356

Czy zna Pan/Pani

wpływ pielęgnacji nóg i stóp

na chorobę?

p = 0,667

p = 0,522

p = 0,449

p = 0,752

zarówno związkami zgodnymi, jak i przeciwnymi, podob-
nie jak w przypadku zaradności, sensowności i globalnego
SOC. W związku z powyższym nie znaleziono potwierdze-
nia ścisłego związku pomiędzy poziomem poczucia kohe-
rencji, a samym poczuciem wiedzy.

Z analizy danych demograficznych, które zostały ob-

liczone w oparciu o jednoczynnikową analizę wariancji
testu F-Fischera wynika, że ani poziom SOC ani stan
posiadanej wiedzy o schorzeniu nie był zależny od płci,
wieku, stanu cywilnego badanych. Różnicowała bada-
nych znajomość objawów choroby (F = 4,9412; p <
0,0290) oraz znajomość powikłań chorobowych (F =
5,9688; p < 0,0167), nie różnicowało natomiast poziomu
poczucia koherencji. Osoby mieszkające w mieście mia-
ły zdecydowanie wyższy poziom wiedzy na temat obja-
wów choroby – średni poziom to 6,02, natomiast osoby
ze wsi miały 4,68 punktu w zakresie objawów choroby.
W zakresie powikłań również osoby z miasta posiadały
znacznie wyższy poziom wiedzy, bo średnia ta wynosiła

5,95 punktu, a osoby ze wsi – 4,56 punktu. Posiadanie
dzieci różnicowało wiedzę na temat wpływu diety na
chorobę (F = 5,9552; p < 0, 0169) w taki sposób, że
osoby, które deklarowały posiadanie dzieci miały zdecy-
dowanie wyższy poziom wiedzy na temat wpływu diety

na chorobę. Wynika z tego, że posiadanie dzieci oraz
rodziny przypomina starszym osobom o koniecznych
pozytywnych zachowaniach. Wykształcenie było czyn-
nikiem różnicującym dla wszystkich pytań dotyczących
wiedzy z zakresu choroby przewlekłej niewydolności
żylnej. Zdecydowanie najniższy poziom wiedzy w przy-
padku objawów choroby wykazały te osoby, które mają
najniższy poziom wykształcenia. Wraz ze wzrostem
poziomu wykształcenia wzrastał poziom wiedzy. Ta
zasada była zachowana dla wszystkich pytań. Im wyższy
poziom wykształcenia, tym badani lepiej znali objawy
choroby, znali przyczyny, powikłania, wpływ diety oraz
zasady pielęgnacji. Praca zawodowa okazała się czynni-
kiem różnicującym dla wszystkich pytań z zakresu po-

Poczucie koherencji (SOC) a stan poczucia posiadanej wiedzy o chorobie u osób z rozpoznaniem przewlekłej …

siadanej wiedzy. Niestety, w tym przypadku trudno było
odnaleźć tendencję charakterystyczną liniową do przed-
stawienia poziomu wiedzy ze względu na określony typ
pracy. Zdecydowanie najniższe wartości wykazywały te
osoby, które wykonywały prace fizyczne, natomiast
połączenie pracy fizycznej i umysłowej było korzystniej-
sze dla wiedzy. Największy poziom wiedzy wykazały
osoby prowadzące własną działalność gospodarczą,
podobnie jak osoby prowadzące własne gospodarstwo
rolne. Jednak wpływ pracy na wiedzę nie był tak duży,
gdyż wiedza w dużym stopniu uwarunkowana była wy-
kształceniem. Sytuacja materialna okazała się czynnikiem
różnicującym dla podskali poczucia zrozumiałości (F =
3,0624; p < 0,0214) oraz dla pytań dotyczących wiedzy o
chorobie. W przypadku zrozumiałości, im gorsza sytuacja
materialna, tym zdecydowanie niższy poziom zrozumiało-
ści; było to widoczne najbardziej w przypadku tych bada-
nych, którzy wskazali najniższy poziom zrozumiałości.
W przypadku pozostałych nie było już tej tendencji linio-
wej, co ważne i istotne dla badań, najlepsza sytuacja mate-
rialna nie sprzyjała jednocześnie wysokiemu poziomowi
zrozumiałości. Jednocześnie poziom wiedzy zdecydowa-
nie wzrastał u badanych wraz z poziomem sytuacji mate-
rialnej, bowiem za każdym razem zostaje zachowana
tendencja liniowa wzrostu.

Dyskusja

Przewlekła niewydolność żylna może przytrafić się

każdemu człowiekowi. Jedni ludzie są obciążeni bardziej
ryzykiem, inni mniej. Jednak wiadomość o zachorowaniu
niesie za sobą poczucie zagrożenia, niepewność w stosunku
do dnia jutrzejszego, a także lęk i niepokój. W przedstawio-
nych wynikach badań celem zamierzonym było uzyskanie
odpowiedzi na pytanie: Jaki jest stan wiedzy o schorzeniu
osób z rozpoznaniem przewlekłej niewydolności  żylnej,
i czy jest on zależny od poziomu poczucia koherencji?
W przypadku, gdy stopień poczucia zrozumiałości sytuacji
chorych był wyższy, to radząc sobie z problemem przyj-
mowali styl zadaniowy, co powodowało, że chorzy mobili-
zowali się i chcieli przezwyciężyć chorobę i cierpienie.
Podobne wyniki uzyskali Słowik, Wysocka-Pleczyk [3],
którzy mówią o zależności  łatwiejszego radzenia sobie
z trudną sytuacją osób o wysokim poczuciu koherencji, w
stosunku do stylu zadaniowego i podejmowania szybkiego
działania w sytuacji zagrożenia. Taka zależność uwarun-
kowana była wysokim poziomem globalnego SOC, która
przejawiała się także w innych obszarach funkcjonowania
życia codziennego. Powyższe założenia i tezy mają swoje
odzwierciedlenie w analizach i badaniach Antonovsky’ego,
który podobnie uważa,  że poczucie koherencji ma bardzo
istotny wpływ na radzenie sobie w trudnych sytuacjach,
a także w przekonaniu, że pomimo sytuacji trudnej życie
ma sens, a włożony wysiłek w przezwyciężenie choroby
znajdzie w egzystencji swoje szczęśliwe zakończenie [4].
Z badań własnych wynika, że ludzie o silnym SOC szybciej
mobilizują się w trudnej sytuacji, a stresory traktują jako
wyznaczniki działania. Podobne wyniki uzyskali badacze:
Marszałek i Domańska [5], którzy w badaniach nad osoba-

mi po udarze mózgu stwierdzili, że poczucie koherencji, ma
bardzo duży wpływ na wiedzę, którą posiadają chorzy, a tak-
że obieranie sposobów jak wyjść szybko z zaawansowanej
choroby, minimalizując jej objawy.

Analiza statystyczna wyników badań własnych po-

twierdziła, że zmienne socjodemograficzne częściowo mają
wpływ na poziom poczucia koherencji. Do tych zmiennych
zaliczyć można wiek, płeć, miejsce zamieszkania, czy też
wykształcenie. W porównaniu do badań jakie prowadzili
Słowik i Wysocka-Pleczyk [3] można stwierdzić, że stopień
poczucia zrozumiałości i zaradności w trudnej sytuacji jest
uzależniony od stopnia poczucia sensowności. W badaniu
podjęto wątek wpływu poczucia koherencji na stan posia-
danej wiedzy o chorobie, jej długość oraz sposoby radzenia
sobie z nią. Wykazano, że osoby z wysokim poczuciem
koherencji wykazywały lepsze nastawienie i współpracę
z zespołem terapeutycznym w walce o uzyskanie optymal-
nego stanu zdrowia. Ważne jest też, aby wzmacniać orga-
nizm pod względem psychologicznym, dlatego że w mo-
mencie dowiedzenia się o chorobie następuje różnicowanie
się poziomu zrozumiałości, sensowności, a także globalne-
go SOC. Z przedstawionych badań wynika, że pacjenci
reagują na chorobę zgodnie z ich poziomem poczucia kohe-
rencji, a także wykorzystywanym przez nich stylem radze-
nia sobie zgodnie z miernikiem SOC. Niektóre grupy cho-
rych wybierają walkę z chorobą poprzez styl zadaniowy,
a inne – bierność działania z chorobą, poprzez styl emocjo-
nalny. Ważne dla dobra nauki i postępowania w leczeniu
choroby przewlekłej niewydolności  żylnej, jest to, aby
podejmować badania dotyczące radzenia sobie z nią przez
pacjentów. Konieczna jest psychoedukacja, aby chory nie
pozostawał sam z sytuacją trudną (choroba), bazę tej edu-
kacji powinno stanowić SOC.

Wnioski

Poziom poczucia koherencji u chorych hospitalizowa-

nych z przewlekłą niewydolnością żylną był znacznie niż-
szy (109,60), niż wartości normatywne wskazane przez
Antonowsky’ego (133–160). Prawdopodobnie w wyniku
pojawienia się choroby przewlekłej procedury diagnostycz-
ne oraz lecznicze, którym to chorzy są poddawani wywołu-
ją ogromny stres psychologiczny i przeciążenie, blokujące
umiejętność radzenia sobie z sytuacją trudną.

Określenie poziomu SOC z przewlekłą chorobą mo-

że posłużyć jako wykładnik w prognozowaniu opieki
nad pacjentem na różnych jej etapach. Istnieje potrzeba
podjęcia działań ze strony zespołu terapeutycznego o cha-
rakterze psychoedukacyjnym dostosowanym do poziomu
i sytuacji życiowej chorych.

Piśmiennictwo

1. Gloviczki P., Yao J.: Kliniczny przewodnik chorób żył.

Wytyczne Amerykańskiego Forum Żylnego (AVF) Bielsko-
Biała 2003, 1-18.

2. Sęk H.: Salutogeneza i funkcjonowanie właściwości po-

czucia koherencji. W: Zdrowie – stres – zasoby. Sęk H.,
Pasikowski T. (red.). Wyd. Fundacji Humaniora. Poznań
2001, 46-53.