Nauki o człowieku

Wykład nr 2

Dokumentacja archeologiczna

szczątków ludzkich

 

 

Co można zrobić z ciałem?



pochować (pochówki pierwotne i wtórne)



spalić i pochować lub rozsypać prochy



zmumifikować i wystawić w widocznym 

miejscu lub ukryć



zostawić na żer dzikim zwierzętom lub 

ptakom



zatopić w wodzie lub bagnie



zjeść

 

 

Konteksty znalezisk



W praktyce wyróżnia się trzy konteksty, w 

których znajdowane są szczątki ludzkie:



 groby szkieletowe (pochówki pierwotne lub 

wtórne)



 groby ciałopalne (w urnach lub bez)



 znaleziska luźne



Najtrudniejsze w eksploracji groby ciałopalne



jednopopielnicowe lub wielopopielnicowe



z resztkami stosu lub z wybranymi przepalonymi 

kośćmi



jednopoziomowe lub wielopoziomowe

 

 

Groby popielnicowe



W przypadku grobów jednopopielnicowych i 

wielopopielnicowych jeśli popielnica jest 

dobrze zachowana, eksploracja w kilka dni 

po wydobyciu



kości wówczas wysychają i twardnieją



łatwiej je wydobyć w pracowni niż in situ



można zrekonstruować sposób zsypywania lub 

wkładania kości



praktyczne badania dr. Florkowskiego wykazały, 

że antropolog w pracowni może być znacznie 

bardziej skuteczny od archeologa w terenie

 

 

Groby popielnicowe



Jeśli popielnica jest uszkodzona, trzeba ją zabezpieczyć 

in situ na parę dni i poczekać, aż kości wyschną



Jeśli nie może być wyjęta z grobu, dobrze jest podzielić 

jej zawartość na 3–5 warstw



Ułożenie kości w grobach zawierających resztki stosu 

wymaga szczególnego opisu



dokładny opis anatomiczny fr. kości nad, pod lub obok 

popielnicy



jeśli grób wielopopielnicowy, trzeba określić związek między 

skupiskiem kości a popielnicą



kości z poszczególnych skupisk trzeba osobno zapakować



dzięki temu będzie można powiązać luźne skupiska z 

konkretnymi osobnikami

 

 

Groby popielnicowe



Grób wielopopielnicowy, popielnice nie są 

uszkodzone



postępowanie jak w przypadku grobów 

jednopopielnicowych



jeśli między popielnicami skupiska luźnych kości, 

pakowane osobno



trzeba wykonać szkic sytuacyjny



konieczne wykonanie niwelacji



Zniszczone groby wielopopielnicowe trudniejsze 

w eksploracji



fragmenty kości mogą ulec zmieszaniu



osobno trzeba zebrać zawartość kolejnych 

popielnic, osobno fragmenty ze strefy zmieszania

 

 

Groby popielnicowe



W grobach popielnicowych szczątki kostne 

występują niekiedy nie tylko w popielnicy, lecz 

także w innych naczyniach



kości te powinny być pakowane i oznaczane osobno



Niewskazane jest wydobywanie kości z popielnicy 

w trakcie eksploracji i przesiewanie (na przykład w 

celu znalezienia ozdób)



w ten sposób kości rozdrabniane



można tylko pod warunkiem, że kości odpowiednio 

twarde po przeschnięciu



skuteczniejsze jest przemywanie wodą na sicie, jeśli 

to niezbędne

 

 

Groby jamowe



Znacznie trudniejsze w eksploracji groby jamowe: 

ciałopalne bez popielnic



fragmenty kostne na ogół rozproszone w wypełnisku



bardziej zniszczone (nie były niczym osłonięte)



przemieszane z fragmentami ceramiki itp.



Groby jamowe mogą być różnie rozmieszczone, 

różne rozmiary i kształty



szczątki rozmieszczone równomiernie lub w 

skupiskach



dwie główne kategorie: groby płytkie i głębokie

 

 

Groby jamowe



Najłatwiejsza eksploracja grobów płytkich o 

niewielkich rozmiarach, gdzie są nieliczne i 

równomiernie rozłożone fragmenty kostne



wystarczy podać kształt i wielkość jamy oraz 

sposób rozmieszczenia kości



Jeśli grób płytki i równomierny, ale duży, trzeba go 

podzielić na części, a kości z tych części spakować 

oddzielnie



informacja o miąższości warstwy kości



uwagi o zabytkach, ceramice itp.



jeśli w grobie występują wyodrębnione skupiska, 

każde z nich eksplorowane oddzielnie i zaznaczone 

na planie

 

 

Groby jamowe



Głębokie groby jamowe o małej powierzchni 

eksploruje się tak, jak uszkodzone popielnice



kości należy wyjmować warstwami



każda warstwa o grubości co najmniej 5 cm



Głębokie groby jamowe o dużej powierzchni 

najtrudniejsze w eksploracji



jeśli kości rozmieszczone równomiernie, 

eksploracja warstwami



jeśli tworzą skupiska, każde skupisko należy 

potraktować jak mały głęboki grób jamowy



można także zastosować GIS i oznaczać pozycję 

każdej kości

 

 

Kurhany



zwykle fragmenty kości między płaszczem kurhanu



powinny być osobno zlokalizowane i zapakowane



w centralnej części kurhanu fragmenty mogą być w 

popielnicach lub jamach



niekiedy komory pierwotne obudowane drewnem



dokumentacja materiałów kostnych musi być 

bardziej szczegółowa



każdy obiekt (popielnica, skupisko, jama itp.) musi 

być zlokalizowany trójwymiarowo



dzięki temu antropolog może dokonać próby oceny 

liczby osobników

 

 

Groby ciałopalne



Sporadycznie zdarza się, że kości po 

przepaleniu zostały złożone w jamie w 

pierwotnym układzie anatomicznym, 

ewentualnie stos był w jamie, a następnie 

został zasypany



poszczególne fragmenty jednej kości lub 

części szkieletu powinny zostać zebrane 

do osobnych pudełek



Jeszcze rzadziej pochówki szkieletowe 

wtórnie przepalone (przykład z Tell Barri)

 

 

Groby ciałopalne



Podczas eksplorowania grobów ciałopalnych 

archeolog powinien prowadzić osobny 

dziennik dla antropologa zawierający:



pytania, czego oczekuje od antropologa



jaki jest typ grobu i sposób rozmieszczenia 

kości, wyposażenie



sposób rozdzielenia i zapakowania materiałów



ogólny plan cmentarzyska lub kurhanu, 

rysunki grobów, w których stwierdzony 

specyficzny układ fragmentów kości

 

 

Groby szkieletowe



pojedyncze groby lub ich skupiska



cmentarzyska jednowarstwowe



cmentarzyska wielowarstwowe



groby zbiorowe



groby użytkowane wielokrotnie (w tym 
ossuaria)



monumentalne grobowce (np. megality i 
„megaksylony”)



konieczny udział antropologa fizycznego

 

 

Eksploracja pojedynczego grobu



rysunek jamy w skali 1:10, warstwy co 5–10 cm



czaszka i spojenie łonowe zwykle najwyżej, więc 

zdejmowanie kolejnej warstwy powinno się 

rozpocząć tam, gdzie spodziewamy się kończyn 

górnych lub dolnych



po zdjęciu warstw ziemi nad szkieletem okolice 

jamy grobowej pogłębiamy poniżej jej dolnej 

krawędzi tworząc tzw. katafalk



eksploracja szkieletu dopiero po osuszeniu ziemi



początek w części bocznej, żeby odsłonić kość 

ramienną, udową lub piszczelową – w ten sposób 

określamy pozycję szkieletu

 

 

Eksploracja pojedynczego grobu



kości należy oczyszczać wzdłuż, są one wil-

gotne, więc trzeba zachować dużą ostrożność



po odsłonięciu kości długich i żeber wiadomo, 

gdzie czaszka i miednica



miednicę odsłaniamy od talerza kości 

biodrowej i stawu biodrowego



czaszkę odsłaniamy od puszki mózgowej, 

żeby nie uszkodzić twarzy



kręgosłup, żebra, kość krzyżowa, stopy i 

dłonie po przeschnięciu

 

 

Eksploracja pojedynczego grobu



jeśli nie można poczekać, aż kości przeschną, należy 

wydobywać je w skupiskach wraz z otaczającą ziemią



niewskazane wyjmowanie pojedynczych mniejszych 

kości, gdyż w takim wypadku nasady narażone na 

zniszczenie



czaszkę wyjmujemy robiąc podkop pod łuskę kości 

potylicznej



chwytamy za kość potyliczną i czołową, całość z ziemią 

przenosimy do pudełka



z dalszym oczyszczaniem trzeba czekać aż wyschnie



pozostałe kości możemy pakować oddzielnie ze względu 

na stronę i region



oczyszczanie dopiero po wyschnięciu, po 2–3 dniach



jeśli kości dobrze zachowane, można wpierw umyć je w 

wodzie lub acetonie

 

 

Dokumentacja pojedynczego 

grobu



rysunek szkieletu w skali 1:10



może być schematyczny, ale musi oddawać sposób ułożenia 

szkieletu, stan zachowania szkieletu, zabytki, rodzaj wypełniska



opis ułożenia szkieletu w jamie i położenia (na grzbiecie, 

na boku, przemieszczenie itp)



kierunek ułożenia szkieletu, dane o pozycji kończyn



pomiary szkieletu in situ, między glabellą a promontorium 

(górna krawędź 1 segmentu kości krzyżowej)



między kostką przyśrodkową piszczeli a krawędzią wykopu



głębokość zalegania szkieletu do tych punktów



długość szkieletu in situ, największa szerokość barkowa i 

miednicza



pomiary antropometryczne, jeśli kości źle zachowane

 

 

Konserwacja kości



kości należy konserwować in situ tylko pod 

warunkiem, że są naprawdę źle zachowane



polioctan winylu (PVA), 5% roztwór w 

acetonie



po pokryciu odsłoniętego fragmenty kości 

trzeba poczekać ok. 15 min. aż przeschnie



nie używać w przypadku wilgotnych kości



PVA zmywa się acetonem

 

 

Pojedyncze groby szkieletowe



odkrycie pojedynczych grobów jest często 

nieoczekiwane, a szkielet uszkodzony



trudniej przewidzieć sposób ułożenia szkieletu



szkielet bywa wkopany w inny obiekt, więc 

eksploracja utrudniona



dokumentacja skupiska pojedynczych grobów



musi być szczególnie dokładna



trójwymiarowe położenie każdego fragmentu kostnego



numeracja każdego fragmentu



ułatwieniem jest oddzielne zapakowanie fragmentów 

kostnych i oznaczenie ich pozycji na rysunku

 

 

Cmentarzyska rzędowe



łatwe w eksploracji – zarysy jam 

grobowych zwykle są czytelne



po wydobyciu kilku szkieletów wiadomo, 

jaka orientacja i stan zachowania



niektóre warunki glebowe sprawiają, że 

fragmenty szkieletów (zwł. dziecięcych) 

mogą zupełnie zanikać



trzeba w związku z tym uważnie 

obserwować wszystkie jamy, gdyż niektóre 

z nich mogą być pochówkami dzieci

 

 

Cmentarzyska wielowarstwowe



najczęściej taki charakter mają cmentarzyska 

nowożytne i przykościelne



metoda szerokopłaszczyznowa



szkielety są na ogół blisko siebie i niektóre 

mogłyby pozostawać w krawędzi wykopu



często kolejne pochówki powodują uszkodzenie 

poprzednich szkieletów i powstanie luźnych 

skupisk kostnych



dzięki temu można określić kolejność pochówków



pogłębianie wykopu poprzez zdejmowanie 

kolejnych warstw ziemi do chwili pojawienia się 

fragmentów kostnych

 

 

Cmentarzyska wielowarstwowe



szkieletów nie pozostawia się na katafalkach, 

tylko zdejmuje na dużej przestrzeni (np. ara lub 

nawet kilku arów) warstwę do takiej głębokości, 

żeby odsłonić wszystkie szkielety w warstwie



mogą być odsłonięte szkielety z innych warstw



większość szkieletów w różnym stopniu 

uszkodzona w związku z kolejnymi wkopami



cmentarzyska wielowarstwowe często były 

użytkowane przez kilkaset lat



zasadne jest wyróżnianie faz chronologicznych

 

 

Obliczanie pierwotnej liczby pochówków na 

cmentarzysku wielowarstwowym



nawet dwie kości znalezione w układzie anatomicznym 
uważa się za pochówek szkieletowy



w wyniku kolejnych wkopów powstają luźne skupiska 
kostne, które mogą zawierać szczątki wielu osobników



należy je od siebie odróżnić (to zadanie dla 
antropologa)



liczbę osobników w danej klasie wieku, znalezionych w 
luźnych skupiskach, należy pomniejszyć o liczbę 
niekompletnych szkieletów i dodać do sumy 
kompletnych i niekompletnych szkieletów



uzyskana liczba jest jedynie liczbą orientacyjną

 

 

Pochówki zbiorowe



niektóre wielokrotnie otwierane i zamykane



główne pytania:



jaka jest liczba osobników



jaki jest stopień zniszczenia szkieletów i 

jego przyczyny



jakie ułożenie kolejnych szkieletów



czy można określić pokrewieństwo 

biologiczne osobników



czy można określić status społeczny 

osobników

 

 

Pochówki zbiorowe



jeśli kości były wymieszane, niezbędna 

szczegółowa dokumentacja z podaną 

lokalizacją każdej kości (GIS) lub co 

najmniej dobry rysunek kolejnych warstw 

z oznaczeniem wyodrębnionych zespołów 

kości



zalecany dobry opis tafonomiczny

 

 

Luźne znaleziska kości



fragmenty kostne w warstwach kulturowych lub 

obiektach nie będących grobami



osadnictwo na terenie wcześniejszego cmentarzyska



szkielety osobników zabitych w trakcie zniszczenia 

osady,



mogą być porozwlekane przez zwierzęta



szkielety osobników zabitych z powodów rytualnych 

lub innych (morderstwo)



opis poszczególnych fragmentów może wyjaśnić 

np. przyczyny rozwleczenia



ślady pozostawione przez gryzonie



trudno ustalić, czy uszkodzenie kości nastąpiło tuż po 

śmierci, czy znacznie później



osobników tych nie wolno brać pod uwagę w 

analizach paleodemograficznych, gdyż 

prawdopodobnie nie zmarli śmiercią naturalną