Hormony

• Substancje wytwarzane przez komórki 

układu dokrewnego zwane są 
hormonami.

• Hormony klasyczne są:

– wytwarzane w komórkach gruczołowych
– wydzielane do krwioobiegu
– oddziałują na komórki zaopatrzone w swoisty 

receptor

.

 

 

Miejsca wytwarzania 

hormonów

• podwzgórze i przysadka 
• szyszynka
• tarczyca
• przytarczyce
• grasica
• mięsień sercowy
• nadnercza

 

 

• nerki
• wątroba
• trzustka
• gonady
• pula komórek tłuszczowych
• enterohormony i rozproszone 

komórki wewnątrzwydzielnicze

Miejsca wytwarzania 

hormonów c.d.

 

 

produkuje: 
- wazopresynę - hormon 
antydiuretyczny, który zwiększa 
wchłanianie zwrotne wody w kanaliku 
dystalnym nerki, zatrzymując wodę w 
organizmie, 
- oksytocynę – która działa kurcząco na 
mięsień macicy oraz na przewody 
wyprowadzające gruczołu piersiowego.

Podwzgórze

 

 

Podwzgórze c.d.

Pozostałe neurohormony podwzgórza to: 
• liberyny - hormony uwalniające
• statyny - hormony hamujące

 

 

Liberyny

• somatoliberyna (GHRH) 

uwalnia 

GH,

• kortykoliberyna (CRH)  uwalnia ACTH, 
• gonadoliberyna(GnRH)  uwalnia LH i 

FSH,

• tyreoliberyna (TRH) 

uwalnia 

TSH i  
prolaktynę (Prl)

  

 

 

Statyny 

• somatostatyna hamuje wytwarzanie hormonu 

wzrostu (GH), tyreotropiny (TSH). 

Somatostatyna jest wytwarzana także 

- w trzustce - hamuje wytwarzanie insuliny i 

glukagonu 

- w przewodzie pokarmowym - hamuje wytwarzanie 

gastryny 

- w komórkach C tarczycy - hamuje wytwarzanie 

hormonów tarczycy

 

 

Statyny podwzgórza c.d.

• Dopamina wytwarzana w 

podwzgórzu spełnia role statyny 
hamując wydzielanie prolaktyny, a 
w mniejszym stopniu TSH, ß-
endorfiny i melanotropiny.

 

 

Liberyny i 
statyny 
dostają się do 
przysadki 
drogą naczyń 
miejscowego 
układu wrotnego 
uzyskując 
dostateczne 
stężenie w miejscu 
działania.

 

 

Neuroprzekaźniki i 

neuropeptydy

• Neuroprzekaźniki i neuropeptydy 

wytwarzane w ośrodkach 
ponadpodwzgórzowych tworzą układ 
wewnątrzwydzielniczy mózgu 
wpływający na podwzgórze i przysadkę.

• Neuroprzekaźniki wpływają na 

transmisję bodźca, a neuropeptydy 
działąją jako neuromodulatory.

 

 

Neuropeptydy

Poza obszarem mózgu pełnią rolę 

neurohormonów, hormonów 

klasycznych, tkankowych lub 

enterohormonów

 

 

Neuroprzekaźniki (NT)

Uwalniane z zakończeń nerwowych, 
najczęściej do synapsy, zapewniając 
przewodzenie bodźca. 

Chemicznie są aminami lub 
aminokwasami - są to acetylocholina, 
dopamina, adrenalina, noradrenalina, 
serotonina.

 

 

Układ podwzgórzowo-przysadkowy 

odgrywa nadrzędną rolę w regulacji 

gruczołów wydzielania 

wewnętrznego:

• Oś podwzgórze – przysadka - gonady
• Oś podwzgórze – przysadka - tarczyca
• Oś podwzgórze – przysadka - nadnercza 
• Oś podwzgórze – przysadka - IGF-I

 

 

Przysadka

Położona na podstawie czaszki w 
zagłębieniu kości klinowej zwanym siodłem 
tureckim.  Pozostaje w ścisłym związku z 
podwzgórzem. Zbudowana jest z części 
gruczołowej, nerwowej i jest połączona 
lejkiem (szypułą)  z podwzgórzem.

 

 

Przysadka - część gruczołowa

 

W części gruczołowej przysadki wytwarzane są: 
• ACTH - pobudza wydzielanie przez korę 

nadnerczy

– glikokortykosteroidów, 
– androgenów, 
– mineralokortykoidów (w znacznie mniejszym 

stopniu).

ACTH jest wydzielana pulsacyjnie z wyraźną  
rytmiką dobową

 

 

Przysadka - część 

gruczołowa c.d.

ACTH jest wydzielane pod kontrolą 
podwzgórzowego CRH. 
Wazopresyna potęguje wpływ CRH na 
wydzielanie ACTH a oksytocyna działa 
hamująco. 
Glikokortykosteroidy hamują wydzielanie 
ACTH na poziomie przysadki oraz na 
poziomie podwzgórza, hamując 
uwalnianie CRH.

 

 

Przysadka - część 

gruczołowa c.d.

Takie wzajemne interakcje pomiędzy 
glikokortykosteroidami a ACTH stanowią 
przykład ujemnego sprzężenia 
zwrotnego

 

 

Przysadka część gruczołowa 

c.d.

• Hormon wzrostu (GH, somatotropina) to 

kolejny hormon przedniego płata 
przysadki. Pobudza procesy wzrostowe. 

• Większość tych efektów wywierana jest 

poprzez somatomedyny (IGF-I) 
wytwarzane w wątrobie. 

• Nadmiar IGF-I hamuje wytwarzanie GH 

na drodze ujemnego sprzężenia 
zwrotnego.

 

 

Hormon wzrostu c.d.

• wydzielanie GH pobudzają: 

somatoliberyna podwzgórzowa, sen, 
wysiłek fizyczny, hipoglikemia,

• czynniki farmakologiczne: agoniści 

receptorów α-adrenergicznych, 
dopaminergicznych, serotoninowych,

• patologiczne: głodzenie, 

niedobiałczenie,TRH w akromegalii

.

 

 

Przysadka część gruczołowa 

c.d.

• Prolaktyna to trzeci kolejny hormon 

części gruczołowej przysadki. 
Udokumentowaną fizjologiczną rolą 
prolaktyny jest przygotowanie gruczołów 
sutkowych do laktacji w okresie ciąży.

• Po porodzie obniża się stężenie 

estrogenów i progestagenów i przy 
zachowanym dużym stężeniu Prl 
dochodzi do laktacji

 

 

Przysadka część gruczołowa 

c.d.

• TSH  to czwarty hormon tropowy 

przysadki.

• TSH pobudza czynność i procesy 

wzrostowe tarczycy.

• TRH podwzgórzowe pobudza a 

somatostatyna hamuje wydzielanie TSH

• TSH  jest w układzie ujemnego 

sprzężenia zwrotnego z hormonami 
tarczycy.

 

 

Przysadka część gruczołowa 

c. d.

• Gonadotropiny:  lutropina (LH) oraz 

folitropina (FSH) są kolejnymi hormonami 
tropowymi przedniego płata przysadki.

• Gonadotropiny wiążą się z receptorami w 

jajnikach lub jądrach i regulują 
wytwarzanie hormonów płciowych i 
gametogenezę.

• Wydzielanie gonadotropin reguluje GnRH 

wydzielane z podwzgórza

 

 

Część nerwowa przysadki

• W części nerwowej przysadki 

wydzielane są do krążenia dwa 
neurohormony podwzgórzowe: 
wazopresynę  (ADH) - hormon 
antydiuretyczny i oksytocynę.

• Oksytocyna pobudza skurcz mięśni 

gładkich , szczególnie macicy i 
gruczołów sutkowych. Odgrywa ważną 
rolę w procesie porodu i laktacji.

 

 

Metody obrazowania gruczołów 

dokrewnych i testy 

diagnostyczne oceny 

prawidłowości wydzielania

Najcenniejszym badaniem obrazowym 
okolicy siodła tureckiego jest wizualizacja 
przy pomocy magnetycznego rezonansu 
jądrowego (MRJ). Pozwala  uwidocznić 
zmiany powyżej 2 mm średnicy, stopień 
ekspansji guzów, ucisk skrzyżowania 
nerwów wzrokowych czy szypuły przysadki.

  

 

 

Czaszkogardlak

 

 

Obrazowanie okolicy 

przysadki

Mniejszą wartość diagnostyczną ma 
badanie TK - tomografia komputerowa, 
wynik badania należy interpretować z 
ostrożnością ze względu na artefakty 
związane z sąsiedztwem struktur 
kostnych.

 

 

Badanie okulistyczne

Nie należy  zapominać o badaniu 
dna oka i pola widzenia  
(polometrycznym) w przypadku 
podejrzenia guzów okolicy 
podwzgórzowo-przysadkowej, 
zespołu „pustego siodła” 
przysadki.

 

 

Ocena czynności 

hormonalnej

• Pojedyncze oznaczenia hormonów 

przedniego płata przysadki (TSH, FSH, 
LH) lub ocena czynności obwodowych 
gruczołów dokrewnych jak gonad - 
prawidłowe stężenia testosteronu u 
mężczyzn lub estradiolu u kobiet 
świadczą o adekwatnym wydzielaniu 
gonadotropin.

 

 

Testy dynamiczne

• Rezerwa wydzielnicza hormonu wzrostu (GH) 

po zastosowaniu klonidyny, glukagonu, 
insuliny, L-Dopa, argininy - są to wiarygodne 
testy oceniające zdolność przysadki do 
wyrzutu GH; pojedyncze oznaczenie GH nie 
ma znaczenia diagnostycznego u dzieci.

• Test hamowania wydzielania GH przy 

pomocy glukozy: w diagnostyce akromegalii

 

 

Testy dynamiczne

Test z GnRH dla oceny wydzielania 
gonadotropin w diagnostyce 
przedwczesnego i opóźnionego 
dojrzewania płciowego, zaburzeń 
miesiączkowania i wydzielania 
steroidów płciowych.

 

 

Testy dynamiczne

• Test z TRH  na oznaczenie TSH, GH, Prl, 

FSH, LH (wykorzystywany w diagnostyce 
niedoczynności tarczycy, akromegalii, 
gruczolaków przysadki).

 

 

Testy dynamiczne

• Test pobudzenia kory nadnerczy do 

wydzielenia kortyzolu po podaniu 
syntetycznego preparatu ACTH

• Test hamowania małą i dużą dawką 

deksametazonu (dla ustalenia czy 
nadmierna czynność nadnerczy 
pozostaje pod wpływem układu 
CRH/ACTH).