PIENIĄDZ
PIENIĄDZ
PIENIĄDZ
PIENIĄDZ
Pieniądz
Pieniądz
• Geneza pieniądza
• Funkcje pieniądza
• Podane cechy pieniądza
• Typy pieniądza
• Pieniądz współczesny, agregaty
pieniądza
• Zjawiska pieniężne
• Polityka monetarna (pieniężna) –
instytucje i instrumenty
Geneza pieniądza
Geneza pieniądza
Czy pieniądz był zawsze?
Skąd wziął się pieniądz?
Jak nadawano mu odpowiednią wartość?
Pieniądz powstawał stopniowo,
ewolucyjnie
w wyniku rozwoju cywilizacyjnego i
gospodarczego
1. Gospodarka naturalna
– brak wymiany towarów – każdy wytwarza na własne
potrzeby.
2. Wymiana towar za towar (barter)
- jej powstanie związane jest z:
a) specjalizacją producentów (podziałem pracy)
b) alienacją (wyodrębnieniem się) producentów
c) powstaniem własności prywatnej
Od gospodarki
Od gospodarki
naturalnej do pieniężnej
naturalnej do pieniężnej
Trudności wynikające z barteru:
Trudności wynikające z barteru:
kupujący/
sprzedający
sprzedający /
kupujący
Towar A
Towar B
Podwójna zgodność potrzeb
Cechy fizyczne:
a) poręczność
b) podzielność
c) trwałość
d) jednorodność
e) łatwość
rozpoznawania
f) rzadkość
Pożądane cechy pieniądza
Pożądane cechy pieniądza
Cechy ekonomiczne:
a) akceptowalność
b) płynność
c) stabilność siły
nabywczej
Funkcje pieniądza
Funkcje pieniądza
• środek wymiany (obiegu, cyrkulacji)
• środek przechowywania wartości
(tezauryzacji)
• miernik wartości (jednostka
obliczeniowa)
• środek płatniczy (opóźnionej płatności)
Pieniądz niepełnowartościowy
Pieniądz niepełnowartościowy
(„papierowy”)
(„papierowy”)
Pieniądz niepełnowartościowy
Pieniądz niepełnowartościowy – wartość materiału, z
jakiego jest wykonany jest mniejsza od jego
wartości jako pieniądza (jego siły nabywczej);
– jest oparty na zaufaniu, czyli jest pieniądzem
fiducjonarnym (fiat money):
- pieniądz był, jest i będzie akceptowany;
- wątpliwości co do przyszłej siły nabywczej.
Akceptacja pieniądza
niepełnowartościowego jest
wymuszona (przymus prawny)!
Dlaczego pieniądz
Dlaczego pieniądz
niepełnowartościowy?
niepełnowartościowy?
1.Ograniczone zasoby kruszców i ich
nierównomierne rozmieszczenie.
2.Możliwość sterowania (manipulowania).
Pieniądz pełnowartościowy był walutą
Pieniądz pełnowartościowy był walutą
żywiołową, pieniądz niepełnowartościowy
żywiołową, pieniądz niepełnowartościowy
jest walutą manipulowaną.
jest walutą manipulowaną.
Prawa obiegu
Prawa obiegu
• Prawo Greshama (Kopernika, Oresme):
Pieniądz lepszy jest wypierany z obiegu przez
Pieniądz lepszy jest wypierany z obiegu przez
pieniądz gorszy.
pieniądz gorszy.
- stały kurs wymiany
- chodzi o funkcję środka wymiany
- pieniądz „lepszy” to pieniądz wykonany z
bardziej wartościowego materiału
Prawa obiegu
Prawa obiegu
Pieniądz gorszy jest wypierany z obiegu przez
Pieniądz gorszy jest wypierany z obiegu przez
pieniądz lepszy.
pieniądz lepszy.
- zmienny kurs wymiany
- kolejność wypierania z funkcji:
jednostki obrachunkowej
środka przechowywania wartości
środka płatniczego
środka wymiany
- pieniądz „lepszy” to pieniądz lepiej chroniący
interes użytkownika (Friedrich von Hayek)
Ile pieniądza potrzeba w obiegu?
Ile pieniądza potrzeba w obiegu?
- ilość towarów
- ilość towarów sprzedanych na kredyt
- ilość towarów sprzedanych w barterze
- ilość pieniędzy potrzebnych do spłacenia
zobowiązań
- szybkość obiegu pieniądza
P × Q = V × M
M – ilość pieniądza (w ujęciu
nominalnym)
V – szybko obiegu pieniądza
P – poziom cen
Q – ilość towarów (ilość transakcji)
Ilościowe równanie pieniądza
Ilościowe równanie pieniądza
(Irving Fisher 1867-1947)
(Irving Fisher 1867-1947)
Każda ilość
Każda ilość
pieniądza
pieniądza
niepełnowartościowego wejdzie do obiegu!
niepełnowartościowego wejdzie do obiegu!
Zał: równowaga na rynku dóbr
Uwaga! Zmiany M wywołują zmiany P
Uwaga! Zmiany M wywołują zmiany P
Pieniądz współczesny
Pieniądz współczesny
Co jest dzisiaj pieniądzem?
Co jest dzisiaj pieniądzem?
Podejście transakcyjne
- zasoby pełniące funkcje środka wymiany.
Podejście związane z płynnością
Płynność – łatwość z jaką dany zasób może być
sprzedany w krótkim czasie, po oczekiwanej cenie
i przy małych kosztach.
Oś płynności
Oś płynności
Zasoby
najbardzi
ej płynne
Zasoby
najmniej
płynne
G
o
tó
w
ka
R
a
ch
u
n
ki
b
ie
żą
ce
,
cz
e
ki
,
p
rz
e
le
w
y
,
ka
rt
y
D
e
p
o
zy
ty
kr
ó
tk
o
te
rm
in
o
w
e
D
e
p
o
zy
ty
d
łu
g
o
te
rm
in
o
w
e
W
e
ks
le
O
b
lig
a
cj
e
D
łu
g
i
A
k
cj
e
N
o
w
y
s
a
m
o
ch
ó
d
N
ie
ru
ch
o
m
o
ść
Z
a
rd
ze
w
ia
ły
r
o
w
e
r
1.
Pieniądz gotówkowy w obiegu (poza kasami
banków)
1.1. Pieniądz gotówkowy w obiegu (z kasami banków)
1.2. Gotówka w kasach banków
2.
Depozyty i inne zobowiązania bieżące
2.1. Gospodarstwa domowe
2.2. Niemonetarne instytucje finansowe
2.3. Przedsiębiorstwa
2.4. Instytucje niekomercyjne działające na rzecz
gospodarstw domowych
2.5. Instytucje samorządowe
2.6. Fundusze ubezpieczeń społecznych
PIENIĄDZ M1 (1+2)
PIENIĄDZ M1 (1+2)
Podaż pieniądza
Podaż pieniądza
i czynniki jego kreacji
i czynniki jego kreacji
3.
Depozyty i inne zobowiązania z terminem
pierwotnym do 2 lat (włącznie) i zablokowane
3.1. Gospodarstwa domowe
3.2. Niemonetarne instytucje finansowe
3.3. Przedsiębiorstwa
3.4. Instytucje niekomercyjne działające na rzecz
gospodarstw domowych
3.5. Instytucje samorządowe
3.6. Fundusze ubezpieczeń społecznych
4.
Depozyty z terminem wypowiedzenia do 3
miesięcy (włącznie)
PIENIĄDZ M2 (M1+3+4)
5. Operacje z przyrzeczeniem odkupu
6. Dłużne papiery wartościowe z terminem
pierwotnym do 2 lat (włącznie)
PIENIĄDZ M3 (M2+5+6)
Rodzaje popytu na pieniądz:
a)
a)
transakcyjny
transakcyjny
- dążenie do posiadania sald gotówkowych w
celu
realizacji przewidywanych zakupów;
b)
b)
przezornościowy
przezornościowy
- dążenie do posiadania sald gotówkowych w
celu
finansowania nieoczekiwanych zakupów
c)
c)
spekulacyjny
spekulacyjny
- dążenie do posiadania pieniądza w
przewidywaniu spadku ceny innych aktywów i
w
przewidywaniu przyszłych zysków
Popyt na pieniądz
Popyt na pieniądz
Determinanty popytu na pieniądz:
Determinanty popytu na pieniądz:
Poziom cen
Poziom cen
Poziom dochodów
Poziom dochodów
Stopa %
Stopa %
Liczba zawieranych transakcji
Liczba zawieranych transakcji
Wielkość produkcji (dynamika wzrostu
Wielkość produkcji (dynamika wzrostu
gospodarczego)
gospodarczego)
Koszt zamiany jednych aktywów na inne
Koszt zamiany jednych aktywów na inne
…
…
Inflacja - p
Inflacja - p
roces
roces
wzrostu
wzrostu
poziomu
poziomu
cen.
cen.
Deflacja jest to proces spadku poziomu
cen.
Deprecjacja – spadek siły nabywczej
Deprecjacja – spadek siły nabywczej
pieniądza.
pieniądza.
•
•
Skutek inflacji.
Skutek inflacji.
Aprecjacja – wzrost siły nabywczej
pieniądza.
• Skutek deflacji.
Rewaluacja – formalne podwyższenie wartości
pieniądza krajowego wobec pieniędzy
zagranicznych.
Dewaluacja - f
Dewaluacja - f
ormalne
ormalne
obniżenie wartości
obniżenie wartości
pieniądza
pieniądza
krajowego wobec pieniędzy zagranicznych.
krajowego wobec pieniędzy zagranicznych.
Denominacja – obniżenie nominałów
Denominacja – obniżenie nominałów
pieniądza.
pieniądza.
•
•
Skreślanie zer.
Skreślanie zer.
•
•
10 000 zł : 1 zł
10 000 zł : 1 zł
Przykłady:
• reforma von Schachta (1923), Erhardta (1948)
Wymiana Reichsmarek na Rentenmarki – 11.1923
Kurs wymiany: 1,8 bln Reichsmarek na 1 Rentenmarkę
• reforma Grabskiego (1924) - 1,8 mln marek polskich
na 1 zł
• wymiany 1939,1944 -1945
• wymiana pieniędzy w krajach byłego ZSRR:
ruble na lity (Litwa), na łaty (Łotwa), na korony
(Estonia), ruble na grzywny (karbowace) (Ukraina)
• wprowadzenie Euro zamiast walut narodowych
Nulifikacja – unieważnienie jednego
Nulifikacja – unieważnienie jednego
pieniądza i zastąpienie go innym.
pieniądza i zastąpienie go innym.
Polityka pieniężna
Polityka pieniężna
polega na regulowaniu
podaży pieniądza krajowego w celu wspierania
rozwoju gospodarczego oraz stabilizowania
poziomu cen, produkcji i zatrudnienia.
Cele polityki pieniężnej
Cele polityki pieniężnej
- ograniczenie ilości pieniądza w systemie
gospodarczym
do
wielkości
niezbędnej
do
właściwego spełniania przez pieniądz jego funkcji
(bezpośredni cel inflacyjny).
- cele pośrednie: odpowiednia korelacja przyrostu
podaży
pieniądza
z
przyrostem
produktu
narodowego, oddziaływanie na poziom kursu
walutowego oraz poziom stóp procentowych.
Zadania NBP
Zadania NBP
obejmują:
Utrzymywanie stabilnego poziomu cen przy
jednoczesnym wspieraniu polityki gospodarczej
rządu, o ile nie naruszy to wcześniej wymienionego
celu.
Prowadzenie działalności dewizowej w granicach
określonych ustawami,
Prowadzenie bankowej obsługi budżetu państwa,
Kształtowanie warunków niezbędnych do rozwoju
systemu bankowego,
Opracowywanie
sprawozdawczego
bilansu
płatniczego oraz bilansów należności i zobowiązań
zagranicznych państwa.
NBP ma także wyłączne prawo emitowania
znaków pieniężnych.
Organami NBP są:
•Prezes – powoływany przez Sejm na okres 6 lat,
•
Rada Polityki Pieniężnej
Rada Polityki Pieniężnej – w jej skład wchodzi 10
członków, w tym przewodniczący którym jest Prezes
NBP, po 3 osoby powołane na 6 lat przez Prezydenta,
Sejm i Senat RP.
•Zarząd NBP.
Instytucją kontrolującą system bankowy jest Komisja
Nadzoru bankowego, której decyzje wykonuje
organ wydzielony w strukturze NBP – Generalny
inspektorat Nadzoru Bankowego.
Do podstawowych zadań RPP należy:
•Ustalanie wysokości stóp procentowych NBP,
•Ustalanie zasad i stopy rezerwy obowiązkowej
banków komercyjnych,
•Określenie górnych granic zobowiązań wynikających
z zaciągania przez NBP pożyczek i kredytów w
zagranicznych instytucjach bankowych i finansowych,
•Zatwierdzanie planu finansowego NBP oraz
sprawozdania z jego działalności,
•Przyjmowanie rocznych sprawozdań z działalności
NBP,
•Ustalanie zasad operacji otwartego rynku.
Podstawowe instrumenty polityki pieniężnej
Podstawowe instrumenty polityki pieniężnej
Instrumenty kontroli ogólnej
Instrumenty kontroli ogólnej
– zmiany
oficjalnej stopy redyskontowej, operacje otwartego
rynku
i
system
minimalnych
rezerw
obowiązkowych.
Instrumenty kontroli selektywnej
Instrumenty kontroli selektywnej
– kontrola
rozmiarów udzielonych pożyczek, kontrola stóp
procentowych i polityka selektywnych wskaźników
rezerwowych.
Oddziaływanie
przez
perswazję
Oddziaływanie
przez
perswazję
–
przekazywanie sugestii w sprawie pożądanych
kierunków polityki banków prywatnych.
Instrumenty polityki pieniężnej cd.
Instrumenty polityki pieniężnej cd.
Stopa procentowa:
Stopa procentowa:
-
-
referencyjna
referencyjna
– minimalna rentowność podstawowych
– minimalna rentowność podstawowych
operacji
otwartego
rynku;
wpływa
na
poziom
operacji
otwartego
rynku;
wpływa
na
poziom
oprocentowania
lokat
międzybankowych
o
oprocentowania
lokat
międzybankowych
o
porównywalnym poziomie zapadalności; 4,5%
porównywalnym poziomie zapadalności; 4,5%
-
-
lombardowa
lombardowa
– koszt pozyskania pieniądza w NBP;
– koszt pozyskania pieniądza w NBP;
określa górny pułap wzrostu rynkowych stóp
określa górny pułap wzrostu rynkowych stóp
overnight
overnight
;
;
6%
6%
-
-
depozytowa
depozytowa
– oprocentowanie depozytu w NBP; określa
– oprocentowanie depozytu w NBP; określa
dolny pułap spadku rynkowych stóp
dolny pułap spadku rynkowych stóp
overnight
overnight
; 3%
; 3%
-
-
redyskotowa
redyskotowa
– redyskonto weksli; 4,75%
– redyskonto weksli; 4,75%
Operacje otwartego rynku
Operacje otwartego rynku
– emisja i wykup
– emisja i wykup
skarbowych papierów dłużnych (bony pieniężne i
skarbowych papierów dłużnych (bony pieniężne i
obligacje)
obligacje)
Rezerwa obowiązkowa
Rezerwa obowiązkowa
– wyrażona w zł część
– wyrażona w zł część
środków pieniężnych zgromadzonych na rachunkach
środków pieniężnych zgromadzonych na rachunkach
bankowych nie podlegająca akcji kredytowej; 3,5%
bankowych nie podlegająca akcji kredytowej; 3,5%
P
P
olityka kursowa
olityka kursowa
– kurs płynny, możliwość
– kurs płynny, możliwość
ingerencji na rynku walutowym poprzez rezerwy
ingerencji na rynku walutowym poprzez rezerwy
NBP, perspektywy przystąpienia do strefy Euro;
NBP, perspektywy przystąpienia do strefy Euro;
Wybrane stopy procentowe NBP i oprocentowanie dla
gospodarstw domowych w bankach komercyjnych w latach
1996 – 2004