WŁAŚCIWOŚCI FIZYCZNE GLEBY
WŁAŚCIWOŚCI PIERWOTNE
Są to właściwości wynikające z jakości materiału
glebowego i jego
stosunku do zajmowanej przestrzeni. Zalicza się do nich:
- skład granulometryczny gleby
- gęstość fazy stałej
- gęstość gleby
- porowatość
- strukturę
- konsystencję
- lepkość
- zwięzłość i inne
WŁAŚCIWOŚCI WTÓRNE
Wynikają one z podstawowych właściwości fizycznych
stanowią
niejako ich funkcję i warunkują właściwości gleby jako
środowiska i substratu dla świata roślinnego. Zalicza
się do nich
właściwości wodne, powietrzne oraz cieplne.
TRÓJFAZOWY UKŁAD GLEBY [BRADY 1984]
45%
25
%
25
%
5%
Fazę stałą
stanowią cząstki mineralne, organiczne i
organiczno-mineralne w różnym stopniu rozdrobnienia.
Fazę ciekłą
stanowi woda wraz z rozpuszczonymi w
niej
związki mineralne i organiczne – tzw. roztwór glebowy
.
Fazę gazową
stanowi mieszanina gazów i pary
wodnej czyli tzw. powietrze glebowe.
Na całkowitą objętość gleby składa się suma fazy
stałej gleby
Vs i jej porowatości Vp zajętej częściowo przez
powietrze a częściowo przez wodę.
Pomiędzy fazami: gazową i ciekłą istnieje ścisła
zależność im więcej jest powietrza glebowego tym
mniej jest wody i odwrotnie.
SKŁAD GRANULOMETRYCZNY
Skład granulometryczny
charakteryzuje stan
rozdrobnienia mineralnej części fazy stałej gleby. Jest on
wyrażany procentowym udziałem poszczególnych
cząstek mineralnych zwanych frakcjami
granulometrycznymi
Frakcja granulometryczna
jest to grupa
mineralnych ziaren glebowych (objętych wspólną
nazwą) , mieszczących się w określonym przedziale
średnic, wyrażonych w milimetrach
.
Grupa granulometryczna
są to utwory glebowe o
określonej procentowej zawartości poszczególnych
frakcji granulometrycznych.
Frakcje granulometryczne w zależności od swej wielkości,
wykazują
zróżnicowanie pod względem składu mineralogicznego oraz
chemicznego:
KAMIENIE I ŻWIRY:
Są to w stosunkowo niewielkim stopniu
zmienione okruchy skalne. Stąd ich skład chemiczny jest zbliżony
do
skał, z których powstały.
PIASEK, PYŁ I IŁ PYŁOWY:
Składają się przede wszystkim
z
kwarcu i krzemionki (SiO
2
), w związku z czym są one chemicznie
mało
aktywne. We frakcjach tych, a w szczególności w piasku mogą
występować jako powłoki takie minerały jak: gibsyt, hematyt, i
limonit,
nadające im różne zabarwienie – od czerwonego do żołtego.
Ił koloidalny:
składa się głównie z zespołu wtórnych
glinokrzemianów- minerałów ilastych. Do najważniejszych nalezą
minerały grupy kaolinitu, illitu i smektytu.
Ze względu na zawartość części spławialnych gleby
napływowe dzieli się
na:
1 Mady bardzo
lekkie
0-10%
części
spławialnych
2 Mady lekkie
10-
20%
części
spławialnych
3 Mady średnie
20-
35%
części
spławialnych
4 Mady ciężkie
35-
50%
części
spławialnych
5 Mady bardzo
ciężkie
>50%
części
spławialnych
W praktyce rolniczej stosuje się podział na kategorie
agronomiczne ze
względu na skład granulometryczny:
I
Kategoria
Gleby bardzo
lekkie
do 10% części
spławialnych
II
Kategoria
Gleby lekkie
10-25 % części
spławialnych
III
Kategoria
Gleby średnie
20-35% części
spławialnych
IV Kategoria
Gleby ciężkie
> 35% części
spławialnych
DIAGRAM KATEGORII CIĘŻKOŚCI
PTG 2008
1 – GLEBY BARDZO LEKKIE, 2 – GLEBY LEKKIE, 3- GLEBY
ŚREDNIE, 4 - GLEBY CIĘŻKIE, 5 - GLEBY BARDZO CIĘŻKIE, 6 –
GLEBY ŚREDNIE PYŁOWE, 7 – GLEBY CIĘŻKIE PYŁOWE.
PTG 1989
PTG 2008
Frakcja
Wymiar
[mm]
Frakcja
Wymiar
[mm]
Cz.
szkieletowe
>1mm
Cz. szkieletowe
>2mm
Piasek gruby
1,0-0,5
Piasek b gruby
2,0-1,0
Piasek średni
0,5-0,25
Piasek gruby
1,0-0,5
Piasek drobny 0,25-0,1
Piasek średni
0,5-0,25
Pył gruby
0,1-0,05
Piasek drobny
0,25-0,1
Pył drobny
0,05-0,02
Piasek b. drobny
0,1-0,05
części spławialne.
Pył gruby
0,05-0,02
Ił pyłowy
gruby
0,02-0,005
Pył drobny
0,02-0,002
Ił pyłowy
drobny
0,005-0,002
ił
<0,002
Ił koloidalny
<0,002
ZAWARTOŚĆ FRAKCJI
Grupa
gran.
piasek
%
pył
%
Cz.
spław
.
podgrupa gran.
Zaw.
cz. spł.
piase
k
(…)
0-
40
0-
20
Piasek luźny
pl
0-5
Piasek słabo-
gliniasty
ps
5-10
p. gliniasty lekki
pgl
10-15
p. gliniasty mocny
pgm
15-20
glina
>10
0-
40
>20
g. lekka silnie
spiaszczona
glss
20-25
g. lekka słabo
spiaszczona
glsłs
25-35
g. średnia
gs
35-50
g. ciężka
gc
>50
pył
(…)
>4
0
0-50
Pył zwykły
pz
0-35
Pył ilasty
pi
35-50
ił
<10
0-
50
>50
ił
Zaw. pyłu i
0-25
Ił
pylasty
Zaw. pyłu ip
25-50
PIASKI I GLINY PRZY ZAWARTOŚCI PYŁU >25 % POSIADAJĄ W NAZWIE
OKREŚLENIE PYLASTY, PYLASTA
Piase
k
Pył
ił
Rozmiary ziaren
Rozmiary ziaren
Analiza mechaniczna
Jest to oznaczenie procentowej zawartości frakcji
granulometrycznej.
1.
Przygotowanie próbek glebowych do analizy
mechanicznej.
- wysuszenie w temperaturze pokojowej (tzw. stan
powietrznie
suchej próbki)
- rozdrobnienie w przypadku zbrylenia i przesianie przez
sito o
średnicy 1mm w celu oddzielenia części
szkieletowych(>1mm)
(uwaga: wg norm międzynarodowych i PN-R 04033
stosuje się
sito o ø 2mm) od ziemistych
Powietrznie suche części ziemiste stanowią materiał
wyjściowy do wszystkich analiz glebowych.
2.
Dyspergowanie próbek – czyli preparowanie próbek
w celu rozbicia agregatów glebowych na frakcje
granulometryczne
Dyspersję dokonuje się przez:
dodanie dyspergatorów tzn. związków chemicznych
rozbijających agregaty np. Na
2
CO
3
, NaOH, NH
4
OH,
calgon
mieszanie lub gotowanie
Calgon to dyspergator uniwersalny tzn. nadający się
zarówno do próbek bezwęglanowych jak i zawierających
węglan wapnia.
Calgon: - 6–metafosforan sodu + węglan sodu
Metody oznaczania uziarnienia gleby
Metody sitowe – rozdzielenie próbki glebowej
odbywa się na odpowiednim zestawie sit.
Służą do:
- oddzielenia szkieletu od cz. ziemistych
- rozdzielenia frakcji piasku na podfrakcje.
Metody te są uzupełnieniem innych metod
(głównie) sedymentacyjnych.
Procent poszczególnych frakcji oblicza się ze
wzoru:
F =
∙
100%
gdzie: F – procentowa zawartość poszczególnych frakcji
M
F
–masa danej frakcji na sicie
M
c
– masa całej próbki wzięta do analizy
C
F
M
M
Przykład:
Masa piasku na poszczególnych sitach wynosiła:
na sicie o średnicy oczek 0,5 mm – 5,5 g
na sicie o średnicy oczek 0,25 mm – 11,1 g
na sicie o średnicy oczek 0,1 mm – 16,6 g
Naważka gleby w metodzie areometrycznej wynosiła
40 g.
Procentowa zawartość poszczególnych frakcji
piasku wynosiła:
Piasku grubego:
%
7
,
13
40
100
5
,
5
Piasku średniego:
%
7
,
27
40
100
1
,
11
Piasku
drobnego:
%
6
,
41
40
100
6
,
16
Metody sedymentacyjne
Zasada tych metod oparta jest na pomiarze
prędkości opadania ziaren glebowych o różnej
wielkości w wodzie stojącej.
Wzorem ujmującym prawo osiadania cząstek
glebowych jest wzór Stokesa
gdzie:
V – prędkość opadania ziaren [cm/s]
- gęstość opadającej cząstki
- gęstość wody
η - lepkość wody
g - przyspieszenie ziemskie
ø- średnica cząstki
O
H
d
g
V
2
2
4
9
2
3
cm
g
3
cm
g
1
1
sek
cm
g
1
981
s
cm
mm
O
H
2
[cm/s]
t
h
V
s
O
H
d
g
h
t
2
2
18
stąd:
Podstawowymi metodami sedymentacyjnymi
są metody:
- metoda Atterberga
- metoda pipetowa
- metoda areometryczna (Prószyńskiego)
Wyniki analizy można przedstawić:
- tabelarycznie
- graficznie np. trójkąt Fereta.
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
0
10
20
30
40
50
60
70
80
90
10
0
10
0
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
C
S C
S C L
S L
L S
S
C L
L
S iC
S iC L
S iL
S i
percent sand 2,0 - 0,05 mm
perc
ent
clay
< 0
,002
mm
percen
t silit 0
,05 - 0
,002 m
m
FA O/U S DA
C - C la y - ił
S C - S a n dy cl ay - i ł pias z c z y s ty
S iC - S ility clay - ił pyl as ty
S i - S ilt - pył
L S -
S - S a nd - p ias e k
L oa my s a n d - p ia s e k g li nia s ty
C L - C la y loa m - g lina ila s ta
S iC L - S ilty cla y lo am - glin a p yla s to- ila s ta
S C L - S a n dy cla y lo am - g lin a p ia s z cz ys to -ila s ta
L - L o am - g lin a
S iL - S ilty lo a m - g lin a p yla s ta
S L - S a n dy lo a m - g lin a p ia s z cz ys ta
Objaśnienia symboli:
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
0
10
20
30
40
50
60
70
80
90
100
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
frakcja 0,1 - 0,02 mm (%)
frak
cja
1,
0 -
0,1
mm
(%
)
frakc
ja <0
,02 m
m (%
)
pia
sk
i, g
lin
y i
ił
py
las
te
(y
)
gc
ił
gs
gl
pgm
pgl
ps
pl
płi
płz
PTG
Objaśnienia symboli:
pl - piasek luźny
pgm - piasek gliniasty mocny
pgl - piasek gliniasty lekki
ps - piasek słabogliniasty
płz - pył zwykły
płi - pył ilasty
i - ił
gl - glina lekka
gc - glina ciężka
gs - glina średnia
[1989
]
Średnica zastępcza ziarna (cząstki) - "d" [mm]
Z
a
w
a
rt
oś
ć
zi
a
rn
(
cz
ą
st
ek
)
o
śr
ed
n
ic
y
<
n
iż
"
d"
w
%
F R A K C J E
piaskowa
pyłowa
iłowa
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
1
0
.5
0
.2
5
0
.1
0
0
.0
5
0
.0
2
0
.0
1
0
.0
05
0
.0
02
0
.0
01
0
.0
00
2
0
.0
00
5
0
10
20
40
30
50
60
70
80
90
100
Krzywa uziarnienia:1 - piasek gliniasty, 2 - glina lekka, 3 - ił zwykły
3
2
1
N
r
Zawartość frakcji [%] o Ø [mm]
[PTG 1989]
Suma frakcji [%]
[PTG 2009]
Podgrupa
granulometryczn
a
według
Piasek
Pył
Części
spławialne
Piase
k
Pył
Ił
2,0
–
1,00
1,00
-
0,50
0,50 -
0,25
0,25
-
0,10
0,10
-0,0
5
0,05
-0,0
2
0,0
2 -
0,0
05
0,0
05
-
0,0
02
<
0,0
02
2,0 -
0,05
0,05 -
0,002
<
0,00
2
PTG
198
9
PTG
2009
FAO/
USD
A
1
0.2
5
6,4
0
17,9
7
37,
38
23
2
7
1
5
85
10
5
pgl
pg
LS
2
1,4
4
9,5
0
15,5
3
11,
53
23
11
11
5
12
61
27
12
glsł
s
gl
CL
3
0,5
1
1,0
5
2,11
5,3
3
5
6
16
4
60
14
26
60
i
ic
C
F R A K C J E
kamienista
żwirowa
piaskowa
pyłowa
części spławialne
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
10
0
5
0
2
5
1
0
5
2
1
0
.5
0
.2
5
0
.1
0
0
.0
5
0
.0
2
0
.0
1
0
.0
05
0
.0
02
0
.0
01
0
.0
00
2
0
.0
00
5
Średnica zastępcza ziarna (cząstki) - "d" [mm]
Z
a
w
a
rt
oś
ć
zi
a
rn
(
cz
ą
st
e
k)
o
ś
re
dn
ic
y
<
ni
ż
"d
"
w
%
F R A K C J E
kamienista
żwirowa
piaskowa
pyłowa
części spławialne
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
10
0
5
0
2
5
1
0
5
2
1
0
.5
0
.2
5
0
.1
0
0
.0
5
0
.0
2
0
.0
1
0
.0
05
0
.0
02
0
.0
01
0
.0
00
2
0
.0
00
5
Średnica zastępcza ziarna (cząstki) - "d" [mm]
Z
a
w
a
rt
oś
ć
zi
a
rn
(
cz
ą
st
e
k)
o
ś
re
dn
ic
y
<
ni
ż
"d
"
w
%
Zawartość frakcji [%] o Ø [mm]
2,0 –
1,00
1,00-
0,50
0,50 -
0,25
0,25 -
0,10
0,10
-0,05
0,05
-0,02
0,02 -
0,005
0,005 -
0,002
<0,00
2
2
6
17
37
23
2
7
1
5