Język jako narzędzie komunikacji

Instytut Dziennikarstwa

WDiNP UW

Definicje perswazyjne

Presupozycje, definicje 

perswazyjne

Warszawa, 10.12.2015 r.

Presupozycje (1)

• Do przykładów, które w XX-wiecznej lingwistyce 

rozpoczęły długą dyskusję naukową, należy zdanie 

„Obecny król Francji jest łysy”. Czy zdanie to, 

wypowiedziane w czasie, gdy Francja jest republiką, 

jest prawdziwe czy fałszywe? A może nie jest ani 

prawdziwe, ani fałszywe? Takie właśnie zdanie 

przeważyło: skoro króla nie ma, nie może mieć lub 

nie mieć pewnych cech.

• Dyskusja o łysinie nieistniejącego monarchy 

doprowadziła do sformułowania pojęcia 

presupozycji – ‘założenia poprzedzającego 

wypowiadane twierdzenia i będącego logiczną ich 

podstawą – przedzałożenia’. Zdanie, które ma 

niespełnioną presupozycję egzystencjalną, nie ma 

w ogóle wartości logicznej, nie jest ani prawdą, ani 

fałszem – to właśnie przypadek króla z okresu 

republiki.

Presupozycje (2)

• Z czasem wyróżniono rozmaite rodzaje presupozycji. 

Te dotyczące istnienia przedmiotu, który jest 

przedmiotem wypowiedzi, określiliśmy jako 

presupozycje egzystencjalne. Te, które są częścią 

treści zdania nie podlegającą negacji – to 

presupozycje zdaniowe. Np. jeśli zapytamy kogoś: 

„Czy przestał pan już bić swoją żonę?” – 

presupozycją jest to, że bił. Jeżeli zdecyduje się na 

odpowiedź jednym słowem: TAK lub NIE – to 

twierdzenie jest nadal utrzymane – przyznaje, że bił 

żonę (warto zwrócić uwagę na to, że w zdaniu owym 

jest też inna presupozycja: że pytany to mężczyzna 

– widać z tego, jak „wielopiętrowe” są 

przedzałożenia towarzyszące naszej komunikacji.

Presupozycje (3)

• Wreszcie mogą być presupozycje 

leksykalne: samo użycie niektórych 
słów, zwłaszcza czasowników, jest 
związane z określonymi warunkami 
wstępnymi. Możemy powiedzieć: 
wstał – tylko wtedy, gdy ktoś siedział 
lub leżał. Możemy powiedzieć: 
położył się – gdy nie leżał.

Presupozycje (4)

• Presupozycje są bardzo użytecznym narzędziem 

manipulacji językowych. Mają one bowiem nie tylko 

językoznawczy i logiczny, ale także psychologiczny 

wymiar. Presupozycje zdaniowe są w czasie lektury 

łatwiej „połykane” niż elementy, które można w 

prosty sposób zanegować. Czytając zdanie „Wielka 

rzesza kibiców protestowała przeciw tej decyzji”, 

zastanawiamy się raczej nad siłą protestu, a nie 

nad wielkością rzeszy kibiców. Prowadzi to do tego, 

że np. publicyści „przemycają” istotne dla nich 

informacje właśnie w takich presupozycjach. 

Odbiorca czytanych szybko wiadomości lub 

codziennej gazety „połyka” je automatycznie i 

bezrefleksyjnie. Bardzo podobną siłę mają 

presupozycje leksykalne. 

Presupozycje (5)

• Najgroźniejsze i najczęściej wykorzystywane w 

reklamie i polityce są jednak presupozycje 

egzystencjalne. Niemal wszyscy słyszeliśmy o 

„grupie trzymającej władzę”, ale mało kto 

zadawał sobie pytanie, czy przypadkiem samo 

użycie tego wyrażenia nie kreuje istnienia takowej 

grupy. Bardzo rzadko też odbiorcy, którym 

proponuje się towar „Nowa lepsza XY”, zadają 

sobie pytanie, czy przypadkiem nie jest to ten 

sam towar, tyle tylko, że o innej nazwie i w innym 

opakowaniu. Nasza kompetencja lingwistyczno-

psychologiczna niejako zmusza nas do uznania, 

że to, co nazwane – istnieje. 

Presupposition-triggers 

(S. Levinson, Pragmatics, Paulina 

Młynarska, master’s thesis)

1. Definite descriptions 
John saw/didn’t see the man with two heads.
>> there exists a man with two heads
2. Factive verbs
Martha regrets /doesn’t regret drinking John’s 

home brew.

>> Martha drank John’s home brew
(some) further factive predicates: know; be 

sorry that; be proud that; be indifferent 
that;, be aware that; realize that; be glad 
that

Presupposition-triggers

3. Implicative verbs
John managed/didn’t manage to open the 

door.

>>John tried to open the door
(some) further implicative predicates: X forgot 

to V >> X ought to V, or intended to V; X 

avoided Ving >> X was expected to, or 

usually did, or ought to V

4. Iteratives
The flying saucer came/didn’t come again.
>> The flying saucer came before
further iteratives: return; another time; 

repeat; restore

Presupposition-triggers

5. Change of state verbs 
John stopped/didn’t stop beating his wife.
>> John had been beating his wife
(some) further change of state verbs: begin; 

continue; start; finish; carry on; leave; enter; 

arrive; come; go

6. Verbs of judging ( see Fillmore, 1971a)
John criticized / didn’t criticize Agatha for running 

away.

>> (John thinks) Agatha ran away
This kind of implication is, arguably, not really 

presuppositional at all; for, unlike other 

presuppositions, the implications are not 

attributed to the speaker, so much as to the 

subject of the verb of judging (see Wilson, 1975).

Presupposition-triggers

7. Temporal Clauses (Frege, 1892 (1952); 

Heinämäki, 1972)

Before Strawson was even born, Frege 

noticed/didn’t notice presuppositions.

>> Strawson was born
further temporal clause constructions: while; since; 

after; during; whenever; as (as in As John was 

getting up, he slept)

8. Cleft sentences
It was/wasn’t Henry that kissed Rosie.
>>someone kissed Rosie   
9. Implicit clefts with stressed constituents
Linguistics was/wasn’t invented by CHOMSKY!
>> someone invented linguistics

Presupposition-triggers

10. Comparisons and contrasts 
Comparisons and contrasts may be marked by stress 

(or by other prosodic means), by particles like too, 

back, in return, or by comparative constructions:

Marianne called Adolph a male chauvinist, and then 

HE insulted HER/and he insulted her too/back/in 

return.

>> For Marianne to call Adolph a male chauvinist 

would be to insult him

Carol is/isn’t a better linguist than Barbara.
>> Barbara is a linguist
11. Non-restrictive relative clauses
The Proto-Harrappans, who flourished in 2800-2650 

B.C., were/were not great temple builders.

>> Proto-Harrappans flourished in 2800-2650 B.C.

Presupposition-triggers

12. Counterfactual conditionals
If Hannibal had only had twelve more elephants, the Romance 

languages would/would not this day exist.  

>>Hannibal didn’t have twelve more elephants
13. Questions 
(…) questions will generally share the presuppositions of their 

assertive counterparts. (…) It is necessary to distinguish 

different kinds of questions. (see Katz, 1972; Lyons1977a)

Yes/no questions will generally have vacuous presuppositions, 

being the disjunction of their possible answers. These are 

the only types of presuppositions of questions that are 

invariant under negation. 

Alternative questions presuppose the disjunction of their 

answers, but in this case non-vacuously. WH-questions 

introduce the presuppositions obtained by replacing the 

WH-word by the appropriate existentially quantified 

variable, e.g. who by someone, where by somewhere, etc. 

These presuppositions are not invariant to negation. 

Presupposition-triggers

Is there a professor of linguistics at MIT?

Either there is a professor of linguistics at MIT, or there isn’t

Is Newcastle in England, or is it in 

Australia?

Newcastle is in England or Newcastle is in Australia

Who is the professor of linguistics at 

MIT?

Someone is the professor of linguistics at MIT

Definicje perswazyjne (1)

• Czy definicja może być narzędziem służącym 

perswazji? Tak, choć nie każda. Tadeusz 

Pawłowski opisuje kilka rodzajów definicji, które 

nie służą informowaniu, co dane pojęcie znaczy, 

lecz kształtowaniu ludzkich postaw. Nazywa je 

definicjami perswazyjnymi i zalicza do nich 

takie definicje, w których – w celach 

perswazyjnych – dokonuje się następujących 

zmian:

• - zmienia się zakres definiendum

• - zmienia się ładunek emocjonalny definiendum

• - zastępuje się dotąd używany termin – innym 

terminem, mającym odmienny ładunek 

emocjonalny.

Definicje perswazyjne (2)

• Przykładem pierwszej z tych zmian jest 

stwierdzenie: „Artystą jest ten, kto za 

pomocą dzieł sztuki doskonali ludzi 

moralnie”. Takie ujęcie sensu słowa artysta 

wiąże się ze znacznym zawężeniem zakresu 

jego znaczenia: w języku polskim artysta to 

‘człowiek uprawiający jakąś dziedzinę 

sztuki, tworzący w niej dzieła’. Konieczność 

ich dodatniego wpływu etycznego na 

odbiorców podkreśla się tylko w niektórych 

prądach w sztuce (np. w literaturze 

realistycznej II połowy XIX wieku lub w 

socrealizmie).

Definicje perswazyjne (3)

• Drugi typ zmiany polega na tym, że bez zasadniczej 

zmiany treści dokonujemy jej przewartościowania. 

Przykładem jest definicja: „Logistyka jest to 

oderwana od rzeczywistości i od doświadczenia, 

bezprzedmiotowa logika”. Słowo logistyka w jednym 

ze znaczeń określa logikę matematyczną, istotnie 

mającą charakter abstrakcyjny, a zatem „oderwany”. 

Z punktu widzenia metodologii naukowej jest to 

całkowicie zrozumiałe, ale dla ideologa lub 

publicysty, który chce oczernić z jakichś powodów 

matematyków – może to być użyte jako element 

perswazyjny – dopisuje on po prostu do definicji 

elementy zawierające ocenę dokonywaną z punktu 

widzenia „prostego człowieka”.

Definicje perswazyjne (4)

• Trzeci typ zmiany polega na zastąpieniu jednego 

słowa przez inne, przy czym obiekt nazywany w 

zasadzie jest ten sam, właściwie nie chodzi tu o 

definicję, ale o zamianę,  „podmienienie” słów 

(zmianę opakowania bez zmiany zawartości). Np. 

Gandhi redefiniował, zmienił całkowicie znaczenie 

słowa parias (owo „stare” znaczenie to: ‘w Indiach: 

człowiek z najniższej grupy społecznej, niebędący 

członkiem żadnej kasty, pozbawiony wszelkich 

praw’). 

• Po tej zamianie (przykład w ćwiczeniu) miał kłopot, 

co począć ze znaczeniem dotychczasowym, z 

dotychczasową treścią: jak nazwać ową grupę ludzi 

niebędących członkami żadnej kasy – wszak nadal 

istnieli. Wymyślił w tym celu termin haridżanie 

(mający pozytywne konotacje w przeciwieństwie do 

wyrazu parias, haridżanie to dzieci Boga) i starał się 

go upowszechnić.