16 grupa układu
okresowego
TLEN (O)
SIARKA
(S)
SELEN
(Se)
TELLUR
(Te)
POLON
(Po)
TLEN (O)
SIARKA
(S)
SELEN
(Se)
TELLUR
(Te)
POLON
(Po)
8
¶ Konfiguracja elektronów walencyjnych
ns
2
p
4
¶ Mniejsze powinowactwo elektronowe niż
fluorowce
¶ Atom tlenowca (z wyjątkiem tlenu) może
zyskać dwa
elektrony i utworzyć anion X
2-
¶ Atom tlenowca przyjmuje 1 elektron i
wytwarza
równocześnie 1 wiązanie kowalencyjne;
powstaje jon XH
–
(OH
–
, SH
–
)
¶ Trwałość tego rodzaju jonów maleje w
szeregu od tlenu do
selenu
¶ Tworzą alotropowe odmiany krystaliczne
Występowanie tlenowców we
wszechświecie
Grupa 16
O
S
Występowanie tlenowców w
oceanach
Grupa 16
O
Grupa 16
Występowanie tlenowców
w organizmie człowieka
O
Pierwiastek
Tlen
O
Siar
ka
S
Sele
n
Se
Tellur
Te
Polon
Po
niemetale
Konfiguracja
elektronowa
2s
2
p
4
3s
2
p
4
4s
2
p
4
5s
2
p
4
6s
2
p
4
Liczba
atomowa
8
16
34
52
84
Masa atomowa
15,9
994
32,0
64
78,9
6
127,60
210
Występowanie
w litosferze
[%]
47
0,05
2
9·10
-6
2·10
-7
--------
Elektroujemno
ść
[Pauling]
3,5
2,5
2,4
2,1
2,0
Powinowactwo
elektronowe
[eV]
7,28 3,44 4,21
-------
-------
Zmiana elektroujemności
w obrębie grupy
tlenowców
O
S Se
Te
Po
Grupa 16
Rozmiary atomów z grupy
tlenowców
Grupa 16
O
S
SeTe
Po
Tlen
O
Siarka
S
Selen
Se
Tellur
Te
Polon
Po
STAN STAŁY
O
2
robmoedryczny
O
2
romboedryczny
O
2
regularny,
płaskocentryczny
O
3
Se szary
heksagon
Se
8
czerwony
i ’ krystaliczne,
jednokośne
Se czerwony
bezpostaciowy
Se czerwony
szklisty
od 90
0
C Se
szary
Te
heksagonal.
Te
bezpostac.
brąz
Po
regularny
Po rombo-
edryczny
STAN CIEKŁY
O
2
O
3
S,
S,
S
STAN GAZOWY
O
2
O
3
S
8
,
S
6
S
4
S
2
S
Se
8
,
Se
7
Se
2
S
Te
2
O
S
Se Te Po
stopnie
utlenienia
–2,
–1
–2
, +2,
+4, +6
–2,+4,
+6
–2
, +2,
+4, +6
–2
,
+2,
+4
,
+6?
trwałość
stopnia utl.
–2
rośnie od H
2
Po do H
2
O
własności
redukujące
stopnia utl.
+4
——
rośnie od Po
VI
do S
IV
własności
utleniające
stopnia utl.
+6
——
rosną od Te
VI
do S
VI
Działanie
stęż.
H
2
SO
4
—
na gorąco
wydzieleni
e SO
2
na zimno
SeSO
3
na zimno
TeSO
3
na zimno
H
2
SO
4
+SO
3
Działanie
stęż.
HNO
3
—
na gorąco
utlenia do
H
2
SO
4
na zimno
powolne
utlenianie
utworzen
ie
TeO
2
i
TeO
2
·HN
O
3
na zimno
żółte
zabarwienie
Działanie
roztw.
zasad
litowców
—
siarczki,
wielosiarc
zki,
tiosiarczan
y i
siarczyny
hydrolizują
ce
selenki
litowców
na
gorąco
tellurki i
telluryny
NaOH+Na
2
S
2
O
4
Na
2
Po
Działanie
na metale
tlen
ki
na gorąco
siarczki
na gorąco
selenki
metali
na
gorąco
tellurki
O
S
Se
Te
Po
O
S
Se Te Po
Wodorki
H
2
X
Wodorki
H
2
X
wszystkie są kowalencyjne
Trwałość
ich trwałość maleje od H
2
O do H
2
Po
Zdolność
redukująca
nie jest
reduktor
em
zwiększa się od H
2
S doH
2
Po
Charakter
kwasowy
roztworów
wodnych
zwiększa się od H
2
O do H
2
Te
Toksyczność
nie
trująca
trujący
przez
drogi
oddecho
we
nadzwyczaj silnie
trujące
O
S
Se
Te
Po
Tlenki
XO
2
Tlenki
XO
2
----
bardziej
reduktor
niż
utleniacz
kwasowy
utleniac
z i
redukto
r
kwasow
y
utleniacz i
reduktor
amfoteryc
zny
amfoteryc
zny
Tlenki
XO
3
Tlenki
XO
3
----
Własności utleniające zwiększają się od
SO
3
do PoO
3
Kwasowoś
ć
roztworów
wodnych
XO
2
i
XO
3
Moc kwasów rośnie od Po do S
Gdyby tak tlenu zabrakło
Na naszym ziemskim
globie...
Jak wyglądałaby chemia?
Wyobrażacie sobie?
Co stało by się z Ziemią?
Co by się stało z nami?
Zajmijmy się przez
chwilę
Owymi problemami...
Gdyby wiec tlenu brakło,
Na co zupełnie nie liczę!
To wtedy nasza chemia
Miałaby inne oblicze:
Tlenowych by nie było
Ni kwasów, ni ich soli
Zabrakłoby też zasad,
Co nas szczególnie boli!
Znikłyby bezpowrotnie
Ketony i fenole,
Estry i aldehydy
I wszystkie alkohole!
Diabli wzięliby cukry,
Czyli węglowodany,
Sulfony, nitrozwiązki
Oraz karboksylany!
Najboleśniejszą przecie,
Pośród tych wielu strat,
Byłby brak wody w świecie
Bez której - świat by padł!
Tlen opuściłby skały
I wody rzek i mórz,
W powietrzu by
pozostał:
Sam azot ... no i kurz!
Jak wyglądałaby Ziemia?
Myślę że to już wiecie:
Stałaby się podobna-
Okropnej martwej
planecie!
A co by z nami było?
To - każdy z was
odgadnie
Bez tlenu - jak bez
życia,
Spoczęlibyśmy "na
dnie"!
Na szczęście zanik tlenu
Nie grozi nam na Ziemi,
Dopóki nasza Ziemia
Lasami się zieleni!
"DOBRZE I ŹLE O TLENIE„ — Andrzej
REY
jest najbardziej
rozpowszechnionym
pierwiastkiem w
przyrodzie —
—
49,13%
w związkach chemicznych:
0
10
20
30
40
50
60
70
80
90
%
litosfera
hydrosfera
biosfera
46,6%
88,8%
65%
w stanie wolnym:
głównie
krzemiany i
glinokrzemia
ny
masy
organiz
mu
człowiek
a
główny składnik powietrza
- stanowi
20,9%
objętościowych
23,2%
wagowych
NA SKALĘ PRZEMYSŁOWĄ:
NA SKALĘ PRZEMYSŁOWĄ:
z powietrza i wody:
frakcjonowana destylacja skroplonego powietrza
elektroliza wody zakwaszonej kwasem siarkowym
elektroliza roztworów zasad lub soli
H
4
O
e
4
O
H
2
)
(
A
OH
4
H
2
e
4
O
H
4
)
(
K
2
2
2
2
2
2
2
2
2
H
O
O
H
METODY LABORATORYJNE:
METODY LABORATORYJNE:
wykorzystują
termiczny
rozkład łatwo rozkładających
się związków tlenu:
KCl
KClO
3
KClO
4
4
C
400
.
temp
3
0
2
C
500
.
temp
4
O
2
KCl
KClO
0
2
MnO
3
O
3
KCl
2
KClO
2
2
temp.200
0
C
Tlen jest gazem:
—
bezbarwnym,
bezwonnym
— bez smaku
— rozpuszcza się w
wodzie w
ok.3%
— nieco cięższym od
powietrza
Tlen występuje w
dwu
odmianach
alotropowych:
—
tlen zwykły
zawierający
cząsteczki dwuatomowe
–
O
2
—
ozon
o cząsteczkach
trójatomowych
–
O
3
ALOTROPIA –
występowanie
pierwiastka
chemicznego
w różnych
postaciach:
(krystalicznych
lub
cząsteczkowych)
Skroplony tlen
ma
barwę
jasnoniebieską
Tlen
jest
paramagnetykiem
.
..
O
..
.
..
O
..
..
O
..
3
O
3
O
Ozon powstaje w atmosferze na skutek:
wyładowań atmosferycznych
promieniowania
ultrafioletowego
Ozon występuje w ilości
10
-6
%
w wyższych partiach
atmosfery (na
wysokości 20-40km),
gdzie jest duże
natężenie
promieniowania UV
absorbuje
silnie
promieniowanie
ultrafioletowe
[przemiana tlenu w ozon jest reakcją wybitnie
endotermiczną]
trwałość ozonu zmniejsza się bardzo
wskutek obecności substancji działających
katalitycznie na jego rozkład,
takich jak np.:
NO, jony metali, substancji
organicznych
kcal
9
,
67
O
2
O
3
3
2
dlatego
ozon
jest nietrwałą
odmianą tlenu
czysty ozon spala się niebieskim
płomieniem, przekształcając się w tlen
cząsteczkowy
kcal
9
,
67
O
3
O
2
2
3
ozon stanowi jeden z najsilniejszych
środków
utleniających
i
działa
znacznie
energiczniej od tlenu
w
stanie
stałym
ozon
jest
czerwono
purpurowy
ozon rozpuszcza się we freonach,
np. CFCl
3
— w małych ilościach do odświeżania powietrza
— do bielenia, utleniania i do syntez niektórych
związków organicznych
— do spowodowania sztucznego starzenia się
wina
— jako utleniacz środków napędowych w
rakietach
Tlen jest pierwiastkiem
silnie elektroujemnym
i w warunkach normalnych jest gazem,
co ułatwia kontakt z substancjami
z którymi wchodzi w reakcje
2Na + O
2
Na
2
O
2
w temperaturze pokojowej
łączy się tylko z nielicznymi pierwiastkami:
białym fosforem - spalanie się jaskrawym płomieniem:
P
4
+ 5O
2
2P
2
O
5
metalami alkalicznymi:
w
temperaturze podwyższonej
:
łączy
się
niemal
ze
wszystkimi
pierwiastkami —
proces spalania
nie reaguje z fluorem i platyną
reaguje z większością związków
organicznych i nieorganicznych
2
2
SO
O
S
MgO
2
O
Mg
2
2
jako bezpieczny
środek
wybuchowy –
węgiel
aktywny
nasycony
ciekłym tlenem
w
medycynie:
dla
ułatwienia
procesów
oddychania
w
medycynie:
dla
ułatwienia
procesów
oddychania
w
hutnictwie:
w
procesach
świeżenia
stali
w piecach
martenowski
ch
do spawania metali
w palnikach
acetylenowo-tlenowych
tlen łącząc się
z metalami i niemetalami
tworzy tlenki
tlen łącząc się
z metalami i niemetalami
tworzy tlenki
Ze względu na
strukturę
geometryczną
tlenki można podzielić na:
Ze względu na
strukturę
geometryczną
tlenki można podzielić na:
tlenki normalne
—
M
x
O
y
—
np. H
2
O,
MgO, Al
2
O
3
zawierające wiązania
M–O
nadtlenki
—
zawierają więcej tlenu niż to
odpowiada
stopniowi utlenienia M –
np.
H
2
O
2
, Na
2
O
2
,
BaO
2
— zawierają wiązania
O–
O i M–O
ponadtlenki
—
zawierają również więcej
tlenu niż to
odpowiada stopniowi
utlenienia M —
np. KO
2
, NaO
2
podtlenki
—
zawierają mniej tlenu niż to
odpowiada
stopniowi utlenienia M –
np.
N
2
O, C
3
O
2
— zawierają wiązania
M–O i
M–M
O=C=C=C=O
Ze względu na
właściwości kwasowo-
zasadowe
tlenki można podzielić na:
Ze względu na
właściwości kwasowo-
zasadowe
tlenki można podzielić na:
kwasowe
— reagują z wodą i rozpuszczają się w
zasadach np.
SO
3
, CO
2
—
wprowadzone do wody
zwiększają
stężenie jonów H
+
zasadowe
— zmniejszają stężenie jonów H
+
, np.
Na
2
O, MgO
TLENKI METALI
rozpuszczalne w wodzie
tlenki zasadowe
tlenki zasadowe
nierozpuszczalne w
wodzie
Li
2
O Na
2
O K
2
O Rb
2
O
Cs
2
O
CaO BaO
MgO FeO Fe
2
O
3
Al
2
O
3
+ H
2
O
dają wodorotlenki drogą
pośrednią
zasady = wodorotlenki
rozpuszczalne w
wodzie
rozpuszczalne w
kwasach
galaretowate
osady
tlenki amfoteryczne
— wprowadzone
do wody nie
wywołują
istotnych zmian w
stężeniu jonów
H
+
np. Al
2
O
3
, As
2
O
3
,
ZnO,Ga
2
O
3
,
Sb
2
O
3
, Cr
2
O
3
,
SnO, PbO
tlenki obojętne
— nierozpuszczalne w
wodzie
nierozpuszczalne w
kwasach
nierozpuszczalne w
zasadach
np. CO, NO, N
2
O
Na[Al(OH)
4
]
tetrahydroksyglinian sodu
NaAlO
2
metaglinian sodu
Na
3
AlO
3
ortoglinian sodu
Al
2
O
3
+xNaOH
Na
3
[Al(OH)
6
]
heksahydroksyglinian sodu
Zmiana właściwości kwasowo-zasadowych
wraz ze zmianą stopnia utlenienia:
CO
2
SiO
2
GeO
2
SnO
2
PbO
2
+4 wzrost właściwości kwasowych +7
Mn
2
O
7
MnO
2
Zmiana właściwości kwasowo-zasadowych
tlenków:
Na
2
O, MgO, Al
2
O
3
, SiO
2
, P
2
O
5
, SO
3
, Cl
2
O
7
wzrost wł. zasadowych
wzrost wł. kwasowych
wzrost mocy
kwasów
H
2
SiO
3
, H
3
PO
4
, H
2
SO
4
, HClO
4
wzrost
mocy
kwasów
— zajmuje 2/3 powierzchni kuli ziemskiej
— zajmuje 2/3 powierzchni kuli ziemskiej
— w postaci pary w atmosferze
— w postaci pary w atmosferze
— woda pochodząca z opadów
— woda pochodząca z opadów
— woda występująca w związkach chemicznych:
— woda występująca w związkach chemicznych:
woda zeolityczna
–
zawarta w związkach
chemicznych
w ilościach
zmiennych, np. w
niektórych
glinokrzemianach
woda krystalizacyjna
–
zawarta w
związkach
chemicznych w
stosunkach
stechiometrycznych CaSO
4
.
2H
2
O
woda konstytucyjna
–
tj. związana
chemicznie
np. Ca(HCO
3
)=
CaO
.
2
O
.
2CO
2
Synteza wody
Synteza wody
2H
2
+ O
2
2H
2
O + Q
2H
2
+ O
2
2H
2
O + Q
— twardość przemijająca powodowana
głównie przez
Ca(HCO
3
)
2
i Mg(HCO
3
)
2
O
H
2
CaCO
)
OH
(
Ca
)
HCO
(
Ca
O
H
CO
CaCO
)
HCO
(
Ca
2
3
2
2
3
2
2
3
.
temp
2
3
— twardość trwała powodowana głównie przez CaSO
4
lub CaCl
2
— w technice oczyszcza się wodę używając wymieniaczy jonowych
4
2
3
3
2
4
SO
Na
CaCO
CO
Na
CaSO
filtrowanie
destylacja
wymrażanie
zmiękczanie
wody
Oczyszczanie wody:
Oczyszczanie wody:
ze względu na polaryzację wiązania H–O
— wykazuje znaczny moment dipolowy
1,86D
— ma wyjątkowo dużą stałą dielektryczną
(80 w 20
o
C)
— łatwo powstają wiązania wodorowe
między
cząsteczkami wody
—
maksimum
gęstości
wody
w
temperaturze +4
0
C
w warunkach normalnych ciecz
—
w
cienkich warstwach
bezbarwna w grubszych
ma odcień
niebieskawy
na skutek
absorpcji
promieniowania czerwonego
..
O
.
. .
.
..
..
O
.
. .
.
..
..
O
.
. .
.
..
..
O
.
. .
.
..
..
O
.
. .
.
..
H
H
H
H
H
H
H
S
T
R
U
K
T
U
R
A
W
O
D
Y
H
H
O
O
H
+
H
+
+
+
+
+
Wiązanie wodorowe
Tetraedryczne ułożenie
atomów wodoru wokół atomu tlenu
w strukturze lodu
O
H
H
H
H
Sieć przestrzenna lodu
O
D
2
O
D
2
w nieznacznych ilościach
występuje w zwykłej wodzie
—
0,0146%
Otrzymywanie:
otrzymywanie ciężkiej wody z wody zwykłej
przez:
— elektrolizę
— destylację
— wymianę chemiczną:
2
2
H
HDO
HD
O
H
w
reaktorach
jądrowych
jako
moderator
tj. substancja
spowalniająca
prędkość
neutronów do
tzw.
prędkości
termicznych
woda ciężka
słabiej
rozpuszcza sole
niż woda zwykła
jej
przewodnictwo
elektryczne jest
gorsze, gdyż jony
deuteru są mniej
ruchliwe
jest szkodliwa
dla niektórych
bakterii i
rozwoju nasion
Właściwości D
2
O
ZASTOSOWANIE
H
2
O
2
H
2
O
2
hydroliza nadsiarczanu amonu:
(NH
4
)
2
S
2
O
8
+ H
2
O = 2(NH
4
)HSO
4
+
H
2
O
2
działanie wody lub kwasów na nadtlenki:
BaO
2
+ 2H
2
O = Ba(OH)
2
+
H
2
O
2
BaO
2
+ H
2
SO
4
= BaSO
4
+
H
2
O
2
Otrzymywanie:
O
H
97
0
O
H
97
0
97
0
97
pm
149pm
H
O
O
H
97
0
97
0
Struktura— H
2
O
2
Struktura— H
2
O
2
—
ciecz o konsystencji syropu, w grubych
warstwach
niebieskawa
—
posiada duży moment dipolowy i wysoką
stałą
dielektryczną
Właściwości fizyczne:
Właściwości fizyczne:
Właściwości chemiczne:
Właściwości chemiczne:
H
2
O
2
H
2
O
2
nadtlenek wodoru wykazuje słabe
właściwości kwasowe:
nadtlenek wodoru wykazuje
słabe
właściwości kwasowe:
2
3
2
2
2
HO
O
H
O
H
O
H
jest związkiem
silnie endotermicznym
i jako taki nietrwały w temperaturze
pokojowej
kcal
46
O
O
H
2
O
H
2
2
2
2
2
kcal
46
O
O
H
2
O
H
2
2
2
2
2
rozkład przyśpieszają:
światło
podwyższona temperatura
substancje działające katalitycznie:
rozdrobniona platyna i srebro
MnO
2
zmatowienie szkła
enzymy: katalaza, peroksydaza
światło
podwyższona temperatura
substancje działające katalitycznie:
rozdrobniona platyna i srebro
MnO
2
zmatowienie szkła
enzymy: katalaza, peroksydaza
przeciwdziałają rozkładowi:
kwas fosforowy
mocznik
Nadtlenek wodoru — H
2
O
2
Nadtlenek wodoru — H
2
O
2
jest trwalszy w roztworach kwaśnych
– powoduje wydzielanie jodu z zakwaszonych roztworów KI
– utlenia liczne barwniki organiczne
w obecności niektórych substancji silnie
utleniających
wykazuje
właściwości
redukcyjne:
jest
silnym środkiem utleniającym:
2
2
2
2
2
4
O
5
O
H
8
Mn
2
O
H
5
H
6
MnO
2
2
2
2
2
2
2
O
O
H
2
Pb
O
H
H
2
PbO
2
2
2
2
O
O
H
Hg
O
H
HgO
Zastosowanie H
2
O
2
:
Zastosowanie H
2
O
2
:
3% nadtlenek wodoru — woda utleniona:
—
środek
dezynfekcyjny
do
odkażania ran
80% nadtlenek wodoru:
— jako źródło tlenu do paliw w technice
rakietowej do napędu torped
6% nadtlenek wodoru :
— używa się go do bielenia włosów,
słomy,
wełny,bawełny
S
Siarka — Sulfur
zawartość w skorupie ziemskiej
—
0,05%
— 16 miejsce
pod względem
rozpowszechnienia
w stanie rodzimym tworzy złoża
w związkach chemicznych:
w postaci
minerałów:
ZnS
— blenda
cynkowa
PbS
— galena
ołowiowa
FeS
2
— piryt
CaSO
4
.
2H
2
O
— gips
CaSO
4
— anhydryt
BaSO
4
— baryt
w wodzie morskiej:
Na
2
SO
4
i MgSO
4
w siarczanych wodach mineralnych
w wyziewach wulkanicznych
w gazie ziemnym
H
2
S
Otrzymywanie na skalę przemysłową :
Otrzymywanie na skalę przemysłową :
—
eksploatacja odkrywkowa i flotacja
—
rafinacja siarki rodzimej:
metoda FRASHA -
wytapianie siarki pod ziemią
przy użyciu przegrzanej pary wodnej
i wypieraniu cieczy na powierzchnię
za pomocą sprężonego powietrza
—
ze związków siarki zawartych w
gazach
przemysłowych:
2H
2
S + O
2
= 2H
2
O + 2
S
2H
2
S + SO
2
=2H
2
O + 3
S
SO
2
+2CO = 2CO
2
+
S
Siarka elementarna
w zależności od warunków
może tworzyć cząsteczki o
pierścieniowym lub
łańcuchowym układzie
atomów
— wykazuje dzięki temu
wiele odmian
alotropowych
w stanie stałym i ciekłym
siarka rombowa — siarka (S
) —
złożona z
cząsteczek
ośmioatomowych S
8
siarka jednoskośna — siarka (S
)
— topi się w
temp. 119
O
C
atomy ułożone są w formie zygzakowatego pierścienia
trudno rozpuszczalna w alkoholu i benzenie
dobrze rozpuszczalna w CS
2
ODMIANY ALOTROPOWE SIARKI
W STANIE STAŁYM:
S
S
95,5
0
C
atomy ułożone są w formie zygzakowatego
pierścienia
trudno rozpuszczalna w alkoholu i
benzenie
dobrze rozpuszczalna w CS
2
odmiana siarki trwała w temperaturze pokojowej
S
8
S
8
atomy ułożone są w formie zygzakowatego pierścienia
trudno rozpuszczalna w alkoholu i benzenie
dobrze rozpuszczalna w CS
2
ODMIANY ALOTROPOWE SIARKI
W STANIE CIEKŁYM:
S
S
119
0
C
temp.
polimeryzacja
S
S
siarka pierścieniowa (S
) —
jasnożółta ruchliwa ciecz
siarka (S
) —
długie łańcuchy (do 10
5
atomów)
duża lepkość cieczy, barwa
brunatna
siarka (S
) —
tworzy ośmioatomowe spiralne łańcuchy
ciało stałe
ciecz
S
siarka
plastyczna
oziębienie
przez wlanie wody
siarka
ciekła
oziębianie
kondensacja par
pary
S
8
pary
S
2
kwiat
siarczany
800
0
C
445
0
C
kwiat
siarczany
—
siarka
bezpostaciowa:
—
drobny
żółty proszek
—
w wodzie
tworzy
roztwory
koloidalne
kwiat siarczany
siarka bezpostaciowa
siarka
krystaliczna
w temperaturze pokojowej mało aktywna
bardzo łatwo łączy się z fluorem, trudniej z chlorem
po ogrzaniu łączy się: — z wodorem
— niemetalami
— metalami
SO
2
H
2
S
n
N
a
O
H
lu
b
C
a
(O
H
)
2
H
+
Na(S)
n ,
Ca(S)
n
S
2
Br
2
Br
2
S
2
Cl
2
, SCl
2
, SCl
4
Cl
2
SF
4
, S
2
F
10
, SF
6
F
2
Właściwości
chemiczne
H
2
S
H
2
te
m
p.
SOCl
2
Chlorek tionylu
Cl+O
2
temp
.
P
4
S
10
P
tem
p.
B
2
S
3
B
temp
.
[R
2
NCS
2
]
-
ditio-
karbaminiany
[ROCS
2
]
-
ksantogeniany
NH
3
lub
am
iny
C
CS
2
tem
p.
te
m
p.
Siarczki
metali
M
et
ale
S
S
2
O
7
, SO
4
O
2
H
2
S
2
O
7
H
2
SO
4
H
2
O
H
2
SO
4
SO
2
Cl
2
Cl
2
S
2
O
3
S
SO
3
HCl
Kwas chloro-sulfonowy
HCl
temp.
Na
2
S
2
O
3
Na
2
SO
3
Na
2
CO
3
S temp.
SO
3
O
2
na
katalizatorze
SO
2
spalenie w O
2
lub w
powietrzu
Właściwości
chemiczne
1. do wytwarzania SO
2
2. jako środek dezynfekcyjny i bielący w
procesie
wulkanizacji kauczuku
3. do otrzymywania disiarczku węgla,
ultramaryny
i niektórych barwników organicznych
4. w medycynie - przy leczeniu chorób
skórnych
5. w rolnictwie - do zwalczania
pasożytów
roślinnych
H
2
S
H
2
S
składnik niektórych wód mineralnych
powstaje podczas gnicia białka
Q
S
H
S
H
2
2
S
H
Fe
H
2
FeS
2
2
Gaz
Stan ciekły
palny
bezbarwny
o przykrej woni
daje się łatwo
skroplić
dość dobrze
rozpuszcza się w
zimnej wodzie
silnie
trujący!!!!!!
nie przewodzi
prądu
elektrycznego
działa słabo
dysocjująco na
inne
związki w nim
rozpuszczone
w wyższych
temp.
rozpada się na
dwa
składniki
2H
2
S + 3O
2
= 2H
2
O + 2SO
2
w roztworze wodnym dysocjuje
2
2
S
H
HS
HS
H
S
H
Siarczki:
NaOH + H
2
S = NaHS + H
2
O
Na
2
SO
4
+ 4C = Na
2
S + 4CO
NH
4
HS NH
3
+ H
2
S
siarczki metali ciężkich — HgS, PbS, Sb
2
S
3
, CuS, CdS,
ZnS, NiS, MnS
itp.
siarczki metali ciężkich —
HgS, PbS, Sb
2
S
3
, CuS, CdS,
ZnS, NiS, MnS
itp.
są trudno rozpuszczalne w wodzie,
mają charakterystyczne barwy
są trudno rozpuszczalne w wodzie,
mają charakterystyczne barwy
Otrzymywanie laboratoryjne:
S + O
2
=
SO
2
+ Q
Na
2
SO
3
+ H
2
SO
4
= Na
2
SO
4
+ H
2
SO
3
H
2
O +
SO
2
Cu + 2H
2
SO
4
= Cu SO
4
+ 2H
2
O +
SO
2
Otrzymywanie na skalę przemysłową:
2ZnS + 3O
2
= 2ZnO + 2
SO
2
4FeS
2
+ 11O
2
= 2Fe
2
O
3
+ 8
SO
2
Ditlenek siarki —
tlenek siarki (IV)
SO
2
Ditlenek siarki —
tlenek siarki (IV)
SO
2
rozpuszczalność w
wodzie duża — powstaje
H
2
SO
3
(IV) o
właściwościach
redukujących:
WŁAŚCIWOŚCI SO
2
kształt cząsteczki SO
2
odpowiada cząsteczce
H
2
O
[kąt OSO wynosi 120
o
]
moment dipolowy = 1,60D
gaz o ostrym,drażniącym zapachu
SO
2
daje się skroplić —
stanowi ciecz bezbarwną,
która nie przewodzi prądu
elektrycznego
skroplony ditlenek — duża
stała dielektryczna —
zdolność dysocjowania
związków nieorganicznych
SO
2
+ H
2
O = H
2
SO
3
Zastosowanie SO
2
do
otrzymywania
czystej celulozy:
środek bielący
i dezynfekcyjny
do
produkcji
kwasu
siarkowego
(VI)
SO
2
+Ca(OH)
2
= Ca(HSO
3
)
2
ług sulfitowy
2SO
2
+ O
2
2
SO
3
+ Q
H
2
SO
4
+ P
2
O
5
=
SO
3
+
2HPO
3
Tritlenek siarki — tlenek siarki
(VI) — SO
3
Tritlenek siarki — tlenek siarki
(VI) — SO
3
kwas
metafosforowy
..
:
O
S
.. :
O
: :
O
: :
O
..
:O
: :
O
: :
O
S
S
..
..
O
..
:O
występuje
w
trzech
odmianach:
– pierścieniowy
trimer
SO
3
SO
3
– odmiana „azbestowa” łańcuchowy polimer t.t 32
0
C
– łańcuchowy polimer t.t. 62
0
C
bardzo duża aktywność chemiczna
wykazuje właściwości utleniające, utlenia:
S do SO
2
,
SCl
2
do SOCl
2
i SO
2
Cl
2
P do P
4
O
10
z wodą reaguje gwałtownie z wydzieleniem
ciepła i utworzeniem mgły kwasu
SO
3
+ H
2
O = H
2
SO
4
+ Q
HO
S
O
O
O
S
O
O
O
O
O
S
...
OH
O
O
S
O
SO
3
Kwas siarkowy H
2
SO
4
Kwas siarkowy H
2
SO
4
OTRZYMYWANIE
Faza gazowa
2NO + O
2
= 2NO
2
Granic
a fazy
gazowe
j
i
ciekłej
N
2
O
3
+ 2H
2
SO
4
= 2(NO)HSO
4
+
H
2
O
kwas
nitrozylosiarkowy
SO
2
+ H
2
O = H
2
SO
3
N
2
O
3
+ H
2
O = 2HNO
2
(NO)HSO
4
+ H
2
O = H
2
SO
4
+ HNO
2
H
2
SO
3
+ 2HNO
2
=
H
2
SO
4
+ 2NO + H
2
O
Faza ciekła
METODA KOMOROWA
METODA KONTAKTOWA
V
2
O
5
2SO
2
+ O
2
2SO
3
temp.
H
2
S
2
O
7
+ H
2
O = 2H
2
SO
4
SO
3
+ H
2
SO
4
= H
2
S
2
O
7
—
kwas pirosiarkowy
odpylenie i oczyszczenie otrzymanego SO
3
1
4
3
2
2
4
4
2
SO
H
2
SO
H
Właściwości kwasu siarkowego:
2
4
4
4
4
2
SO
H
HSO
HSO
H
SO
H
bezbarwna oleista ciecz, bez zapachu
kwas siarkowy o stężeniu c<78% dysocjuje dwustopniowo
stężony kwas siarkowy (c>78%) dysocjuje jednoetapowo
silnie higroskopijny - odszczepia nawet
wodę z substancji organicznych powodując
ich rozkład
miesza się z wodą w każdym stosunku z wydzieleniem ciepła
stężony kwas siarkowy wykazuje zdolności utleniające
Hg + 2H
2
SO
4
= HgSO
4
+ SO
2
+ 2H
2
O
— na gorąco utlenia niemetale:
2H
2
SO
4
+ C = CO
2
+ 2SO
2
+
2H
2
O
2H
2
SO
4
+ S = 3SO
2
+ 2H
2
O
rozcieńczony kwas siarkowy nie działa utleniająco
Zastosowanie kwasu siarkowego:
do produkcji nawozów sztucznych – superfosfatu i
siarczanu
amonowego
do otrzymywania innych kwasów z ich soli
do napełniania akumulatorów ołowiowych -
roztwór 20%
w przemyśle organicznym do sulfonowania,
nitrowania itp. związków organicznych do wiązania
amoniaku pogazowego i rafinacji produktów
naftowych
rozpuszcza z wydzieleniem wodoru metale o
ujemnym potencjale normalnym tworząc
rozpuszczalne siarczany
Mg + H
2
SO
4
= Mg
2
SO
4
+ H
2
— większość siarczanów dobrze rozpuszcza się w
wodzie
•
nierozpuszczalne
- siarczany ołowiu,
baru i strontu
•
słabo rozpuszczalne
- siarczan wapnia
TIOSIARCZANY
Na
2
SO
3
+ S = Na
2
S
2
O
3
2Na
2
S
2
+ O
2
= 2Na
2
S
2
O
3
Reakcje:
Na
2
S
2
O
3
+ 2HCl = 2NaCl + S +
SO
2
+ H
2
O
w fotografice jako utrwalacz
w przemyśle włókienniczym jako substancja
służąca do
usuwania resztek chloru po bieleniu
H
10
Cl
8
SO
2
O
H
5
Cl
4
O
S
2
4
2
2
2
3
2
Zastosowanie:
Występowanie
Otrzymywanie
SELEN I TELLUR:
> w skorupie ziemskiej
w postaci związków
stanowiących
zanieczyszczenia
minerałów
siarczkowych
Se – 10
-5
%
Te – 10
-
7
%
SELEN I TELLUR:
>
jako
produkty
uboczne przy
przeróbce rud
siarkowych
POLON:
>
obecny
jest
w
ilościach
śladowych
POLON:
>
otrzymuje
się
sztucznie
w reakcji jądrowej
>
z
roztworów
zawierających
śladowe ilości Po
można
wydzielić
go
elektrolitycznie
SELEN
— odmiany alotropowe:
selen czerwony – niemetaliczny –
cząsteczki
pierścieniowe S
8
selen szary –
metaliczny – cząsteczki
łańcuchowe
TELLUR
— Tellur metaliczny, najtrwalszy – łańcuchowa sieć
przestrzenna
— kruchy
— właściwości półprzewodnikowe
POLON
— dwie odmiany alotropowe:
-Po – sieć regularna
- Po – romboedryczny
— łatwiej topliwy i lotny od telluru
— w grubszych warstwach srebrzysty połysk
metaliczny
i przewodnictwo elektryczne
Se + H
2
SO
4
= SeSO
3
+ H
2
O
zielony roztwór
— Se rozpuszcza się w H
2
SO
4
:
— otrzymuje się przez działanie
kwasami
na selenki, telurki, polonki metali
ZnX + 2HCl = H
2
X + ZnCl
2
—
H
2
X -
gazy
— rozpuszczają się w wodzie wykazując odczyn kwaśny
H
2
Se
H
2
Te
trwałość
moc kwasów
H
2
Po
nietrwały
— związki endotermiczne - powstają z
pochłonięciem ciepła
spalają się
2H
2
X + 3O
2
=
2H
2
O + 2XO
2
— przy niedoborze tlenu
2H
2
X + O
2
= 2H
2
O + 2X
powstają w wyniku spalania w tlenie i w powietrzu:
X + O
2
= XO
2
TeO
2
powstaje również pod działaniem
kwasów
utleniających na Te
SELEN:
— służy do budowy komórek
fotoelektrycznych
— służy do barwienia szkła
— jako katalizator do syntez organicznych
TELLUR:
— w kablach morskich - jako dodatek do
ołowiu polepsza
jego właściwości mechaniczne i
antykorozyjne
POLON:
— w radiochemii służy jako źródło bogatych
w
energię cząstek
Grupa 16
Zmiana elektroujemności
w obrębie grupy litowców
Rozmiary atomów z grupy
tlenowców
Grupa 16
Zmiana promienia atomowego w grupie
tlenowców
Grupa 16