Piotr Gorczyca

Katedra i Oddział Kliniczny Psychiatrii 

WLzOLD                  w Zabrzu SUM w 

Katowicach, Tarnowskie Góry

Psychologiczne aspekty 

wypadków masowych i 

katastrof

Typy katastrof

Wspólne: 

trzęsieni

e ziemi + 

zła 

konstruk

cja 

budynkó

w

Naturalne 

katastrofy: 

powodzie, 

trzęsienia 

ziemi, pożary, 

huragany , 

tsunami

        

Katastrofy 

spowodowane 
przez 
człowieka: 
wypadki 
transportowe, 
zawalenia 
budynków, 
wybuchy 
nuklearne, 
wypadki 
przemysłowe, 
terroryzm

Rodzaje odpowiedzi na 

stres

Mediatory stresu

Historia rozwoju 

osoby

Czynniki 

biologiczne

Wcześniejsza 

choroba

Wcześniejsze 

narażenie na  

stres

Wsparcie 

społeczne

Kontekst 

społeczno-

kulturowy

Rozumienie

Znaczenie

Atrybucja

Rodzaje emocji w związku z 

katastrofą



Wybór mi

ę

dzy obowiązkami pracy/pomocy a 

rodzin

ą



Żal, przera

ż

enie, szok, dysocjacja,



Zaostrzenie starych dolegliwo

ś

ci psychicznych, 

b

ą

d

ź

 powstanie nowych



Tym wi

ę

ksza odpowied

ź

 organizmu im wi

ę

ksze 

zagro

ż

enie utraty 

ż

ycia i im mniejsze poczucie 

kontroli



Powrót do swoich ról z przed katastrofy jest 
raczej reguł

ą

 (zdolno

ść

 odbijania stresu w czasie 

poprzez optymizm, inteligencj

ę

, humor, 

kreatywno

ść

, aktywno

ść

, na

ś

ladownictwo)

Zdrowienie po katastrofie



U wi

ę

kszo

ś

ci osób po katastrofie wyst

ę

puj

ą

 

przemijaj

ą

ce zaburzenia snu, zamartwienia 

si

ę

 i l

ę

k i mog

ą

 one mie

ć

 charakter 

adaptacyjny po doznanym stresie. 
Wi

ę

kszo

ść 

osób nie wymaga formalnego 

leczenia, cho

ć

 szybciej dochodzi do „formy” 

(zdrowia) po interwencji osadzonej w 
otoczeniu (wspólnocie).



Ponadto jest mo

ż

liwa interwencja 

psychologiczna, 

bądź

 przej

ś

ciowa 

psychofarmakoterapia (bezsenno

ść

).

Niekorzystne skutki 

zdrowotne po katastrofie



Mniejsza podgrupa osób mo

ż

e rozwija

ć

 

zaburzenia psychiczne, wł

ą

czając 

zaburzenia l

ę

kowe, l

ę

k uogólniony oraz 

zespół stresu pourazowego (PTSD), 
zaburzenia depresyjne, zaburzenia 
związane z przyjmowaniem substancji 
psychoaktywnych. 



PTSD 10-40% (Schlenger et al. 2002)



ASD (ostra reakcja na stres) 2 dni-4 tyg., 

je

ż

eli dłu

ż

ej to PTSD.

Możliwe diagnozy 

psychiatryczne po 

katastrofie



PTSD



ASD



Du

ż

a depresja



Uzale

ż

nienia od substancji psychoaktywnych



Lęk uogólniony



Zaburzenia zachowania



Organiczne zaburzenia psychiczne po urazie 

głowy, nara

ż

enia na toksyny, odwodnienie itd.



Czynniki psychologiczne w odpowiedzi na 

chorob

ę

 somatyczn

ą

, w tym uszkodzenie ciała

Grupa osób podwyższonego 

ryzyka po katastrofie



Zagro

ż

enie 

ż

ycia



Bycie rannym



Osoby z pierwszej linii nara

ż

enia (stra

ż

acy, 

policja, ratownicy medyczni) 



Dzieci



Kobiety



Uchod

ź

cy: brak wsparcia, negatywne 

wydarzenia 

ż

yciowe, wcze

ś

niejsze nara

ż

enia 

i jego skutki.

Planowanie interwencji 

zdrowotnej i odpowiedzi



Przewodnictwo powinno być wyznaczone aby:



Dokonać dokładnego zbadania zasoby w 
społeczności



Identyfikacja populacji ryzyka



Określić najlepszy sposób włączenia 
społeczności przyjęty w danej kulturze



Trening w zasadach dobrego komunikowania 
się w sytuacji ryzyka



Przygotować tłum (stan wyjątkowy, środki 
zabezpieczenia i plany)

  Zasady dobrej komunikacji 

w sytuacji ryzyka



Dostarczanie informacji z wiarygodnego       

                i pewnego źródła



Unikanie spekulacji



Nie należy mieszać faktów z zapewnieniami 

/przypuszczeniami



Szkice określonych kroków, jak uchronić 

dane osoby i ich rodziny

Składniki pierwszej pomocy 

psychologicznej – 1.



1. Bezpieczeństwo: pomóż ludziom w 

podstawowych potrzebach, to są: żywność, 
schronienie, opieka medyczna (ratunkowa)



Dostarczaj powtarzające się, proste i 

dokładne informacje, jak otrzymać tę 
pomoc



2. Kontakt/komunikacja: pomóż w kontakcie 

z przyjaciółmi i ukochanymi osobami



Trzymaj rodziny razem; dzieci z rodzicami 

bądź z krewnymi, bliskimi rodzicom  

Składniki pierwszej pomocy 

psychologicznej – 2.



3. Skuteczność własnych działań: dawaj 
praktyczne rady, jak ludzie mają sobie pomóc  



Angażuj ludzi do odkrywania własnych potrzeb



4. Wyciszenie się: słuchaj ludzi, którzy chcą 
się podzielić własnymi historiami i 
przeżyciami. Pamiętaj, że nie ma dobrych ani 
złych sposobów odczuwania



Bądź przyjazny i współczujący, nawet jeżeli 
ludzie są trudni



Oferuj dokładne informacje na temat 
katastrofy czy urazu

Składniki pierwszej pomocy 
psychologicznej – 3.



5. Nadzieja:



Dowiedz się o rodzajach i lokalizacji służb 

pomocowych i pokieruj tam ludzi



Przypomnij ludziom (jeżeli wiesz), że 

większa pomoc czy ratunek zostaną 
udzielone, gdy okażą oni lęk (strach) czy 
zmartwienie.

Bibliografia:



*Hamaoka D. A., Benedek D. M., 

Ursano R. J. (2008). Managing 
Psychological Consequences in 
Disaster Populations. 

W: Psychiatry. 

Third Edition. Volume 2. Editors: Tasman 
A., J. Kay, J. A. Lieberman, M. B. First, M. 
Maj.



*

Department of Psychiatry, Uniformed 

Services University of the Health 
Sciences. Bethesda, MD, USA

Traumy narodowe – 
kontekst polski



Utraty niepodległości – rozbiory



Przegrana wojna



Klęska Polski



Hekatomba narodowa z utratą władzy 

państwowej - Gen. Sikorski, Smoleńsk 

(vs JFK)



--------------



Niedokończona żałoba, dochodzenia, 

podziały narodowe, pielęgnowanie 

urazów (Paraliż smoleński)