Wyzwania realizacyjne 

Wyzwania realizacyjne 

wychowania; 

wychowania; 

wychowanie urabiające
wychowanie wyzwalające
wychowanie przyzwalające
samorealizacja i 
samowychowanie

Pedagodzy prowadzą burzliwą 

dyskusję nad ogólna formułą 
wychowania. Rzecz idzie o wskazanie 
generalnego kierunku oddziaływań.

Spośród najbardziej znanych haseł w 

literaturze naukowej są m.in. 

- Janusz Korczak 

O pedagogikę na 

miarę dziecka

oraz

- Bogdan Suchodolski 

O pedagogikę 

na miarę naszych czasów

Pedagogika na miarę dziecka 

koncentruje swoje zainteresowania 
badawcze jak i praktykę na rozwoju 
dziecka, na jego potrzebach, 
możliwościach, czy na jego położeniu 
socjalnym. Natomiast nawoływanie o 
pedagogikę na miarę naszych 
czasów to postulat poszukiwania 
optymalnego dla danego okresu 
rozwoju historycznego, społecznego i 
politycznego modelu edukacji.    

W literaturze naukowej pojawiły się idee tak zwanej 

„pedagogiki wyzwolenia”. Jej korzenie tkwią w 
ruchach emancypacyjnych , politycznych i 
społecznych głównie ludności krajów latynoskich.

Pedagogika wyzwolenia upomniała się o dziecko 

traktowane przez tradycyjną pedagogikę jako 
przedmiot, jako istota podlegająca różnorodnym 
wpływom, jako osobowość urabiana według 
przyjętego w danej kulturze, czy grupie 
społecznej wzorca dojrzałego człowieka.

Pedagogika wyzwolenia w swych założeniach 

upodmiotawia dziecko, żąda zrównania go w 
prawach z ludźmi dorosłymi, w prawach 
obywatelskich.    

Istnieje zatem pewna tradycja ujmowania 

różnych idei i postulatów 
pedagogicznych, w tym także haseł mniej 
lub bardziej radykalnych odnoszących się 
do pewnych aspektów edukacji. Wywodzą 
się one z tego samego źródła, a 
mianowicie niezadowolenia wrażliwych 
ludzi dorosłych ze stanu refleksji jak i 
praktyki pedagogicznej w różnych 
częściach świata.  

Są takie okresy w Polsce, w których 

dominuje 

pedagogika urabiania 

(sięgająca korzeniami XVII 

wieku), poddawana przez dziesięciolecia ostrej krytyce 
jako mało rozwijająca, uznana przez wielu badaczy za 
szkodliwą dla zdrowia psychicznego społeczeństwa. 
Jednak taka pedagogika w praktyce łatwo poddaje się 
kontroli, może być centralnie sterowana i naginana do 
oczekiwań władzy politycznej.  

Cechy pedagogiki urabiania osobowości:

- zewnętrzne sterowanie,
- ingerencja pedagogiczna na rozwój osobowości 

wypływająca z wewnętrznego przeświadczenia 
pedagoga o jego nieomylności w sprawach 
wychowawczych, 

- traktowanie innych partnerów procesów edukacyjnych 

jako gorszych, mniej wiedzących, czy nadwrażliwych w 
postępowaniu z dziećmi.     

Wychowanie urabiające jest przydatne tylko 

dla organizatorów procesu edukacyjnego, 
gdyż stanowi element autokratycznych 
rządów w państwie, w instytucji 
pedagogicznej czy w rodzinie. Jakieś 
centrum wydaje polecenia i kontroluje 
stopień ich wykonania dysponując przy 
tym znacznym repertuarem środków 
nacisku psychicznego i fizycznego. Kary 
przeważają nad nagrodami. Wykonawcy 
(nauczyciele i uczniowie) przyjmują 
orientację behawioralną to znaczy taką, 
że w swoich działaniach starają się unikać 
kar, a pozyskiwać uznanie i nagrody.    

Wychowanie wyzwalające 

skierowane jest na 

zapewnienie dzieciom znacznego marginesu 
swobody w ich działalności szkolnej. 
Nauczyciele i rodzice stwarzają warunki dla 
spełnienia się ich pomysłów. Nie kierują niejako 
z zewnątrz rozwojem wychowanka, ale starają 
się ochronić dziecko przed niebezpieczeństwem. 
Usuwają wszelkie bariery, ograniczenia jego 
pasji poznawczej. Oferują dzieciom różnorodne 
formy aktywności, wyzwalają jego inicjatywność 
i nagradzają za pomysłowość podejmowanych 
działań. W stymulowaniu aktywności przeważają 
nagrody. Nauczyciele i rodzice zachęcają dzieci 
do nowych działań, do twórczych poszukiwań, 
do poznawania otaczającego je świata.

           

Pedagogika przyzwolenia 

nie jest ani na 

„miarę dziecka”, ani na „miarę naszych 
czasów”, jako oficjalna ideologia, ani też 
pedagogiką wyzwolenia dzieci spod 
dominacji świata ludzi dorosłych. 
Pedagogika przyzwolenia dopuszcza 
interwencję dorosłych w zachowanie 
dziecka, kiedy jest ono niezgodne z 
przyjętym w danej kulturze wzorcem roli 
społecznej, kiedy interwencja może 
uratować zdrowie, lub nawet „dobre 
imię” dziecka. Pedagogika przyzwolenia 
dopuszcza tak zwane „miękkie 
ingerencje” w rozwój.  

Pedagogika przyzwolenia apeluje do 

sumień i wrażliwości ludzi dorosłych 
niezależnie od tego, czy są oni 
zawodowymi wychowawcami, czy też 
tylko amatorami w tej dziedzinie, 
apeluje o to, aby nie do końca 
zabraniać różnych form zachowań 
dzieci, aby nie stawiać siebie w roli 
sternika czyjegoś autonomicznego 
rozwoju osobowego, by nie narzucać 
własnego światopoglądu innym i 
traktować go jako najwłaściwszego, 
jedynego prawdziwego.      

Pedagogika przyzwolenia nie pretenduje 

do roli naczelnej i jedynej koncepcji 
wyjaśniającej skomplikowaną 
rzeczywistość wychowawczą, koncepcji, 
która miałaby służyć pomocą praktyce 
edukacyjnej w projektowaniu działań 
wychowawczych.  Jest raczej pewnym 
typem wrażliwości, podobnie z resztą jak 
antypedagogika, wrażliwości 
emocjonalnej i moralnej ludzi, którym 
bliskie są idee swobodnego rozwoju 
dziecka, rozwoju uwikłanego jednak w 
konkretne życie społeczne i kształtujące 
je w znacznej mierze idee polityczne i 
kulturalne.     

Kategorie 

samorealizacji i samowychowania 

pojawiły się w teorii wychowania 
stosunkowo niedawno. Związane są one z 
humanistyczną wizją człowieka i jego 
wychowania. Pedagogika humanistyczna 
nawiązuje wprost do idei człowieka jako 
istoty obdarzonej wolną wolą i wrażliwością, 
do idei człowieka poszukującego prawdy o 
sobie i znajdującego w sobie nieskończone 
pokłady dobra, człowieka tworzącego 
piękno i otaczającego się pięknem. Taką 
wizje człowieka odnajdujemy już w  
starożytnej Grecji.

Twórczość, samorealizacja i wychowanie tworzą 

proces prowadzący wprost do powstania tak 
zwanej „humanistycznej tkanki ludzkiej”, 
niejako środowiska humanistycznego, w którym 
w pełni ujawniać mogą się dobre cechy 
człowieka.

Problematyka samorealizacji ma długą tradycje w 

kulturze europejskiej. Obecna jest ona w myśli 
starożytnych filozofów, ale swoje apogeum 
osiągnęła w wieku XX. 

Psychologowie traktują samorealizację jako 

potrzebę, filozofowie natomiast jako wartość.

W pedagogice wskazuje się na znaczenie 

samorealizacji w życiu ludzi. Samorealizacja 
stanowi ważny cel w edukacji.      

Jednym z czołowych 
przedstawicieli nurtu 
myślenia o 
samorealizacji jest 
Abraham Harold 
Maslow (1908-1970). 
Psycholog ten dokonał 
syntezy różnych 
kierunków 
teoretycznych w 
filozofii, socjologii i 
psychologii, w których 
głównym przedmiotem 
badań było zjawisko 
samorealizacji.  

A. H. Maslow, poprzez upowszechnienie 

swoich idei w środkach masowego 
przekazu, zapoczątkował ruch społeczny, 
który nazwał „ruchem ludzi 
samorealizujących się”. Było to grono 
osób osiągających w swoim życiu 
poczucie szczęścia, spełniających się, 
realizujących własne ideały w życiu 
codziennym. Pojęcie samorealizacji stało 
się modnym hasłem, lecz termin ten nie 
został jednoznacznie zdefiniowany. 

W naukach społecznych samorealizację 

rozumie się na ogół jako pewną właściwość 
człowieka, dzięki której osiąga on poczucie 
szczęścia, spełnienia swoich marzeń, 
zdolności, odczuwa radość egzystencji w 
świecie.

W literaturze naukowej pojęcia samorealizacja, 

samorozwój, samourzeczywistnianie czy 
samokierowanie często utożsamiano. 
Określano nimi ten aspekt funkcjonowania 
człowieka, kiedy świadomie lub 
nieświadomie dąży on do spełnienia siebie, 
kiedy ujawnia swoje twórcze możliwości.  

Idea samorealizacji wywodzi się z tych koncepcji 

filozoficznych i pedagogicznych, w których 
podkreślano znaczenie podmiotowości, 
indywidualności, jednostkowej egzystencji w 
rzeczywistości. Każdy człowiek jest 
niepowtarzalny, ma własne imię , własną 
biografię, każdy dąży do zaznaczenia, jakby 
odbicia cząstki swojej osoby w świecie 
materialnym, w świecie cywilizacji, każdy chce 
pozostawić po sobie ślad. 

Niektórzy psychologowie i pedagodzy 

utożsamiali pojęcie samorealizacji z 
samowychowaniem, z samotworzeniem 
własnej osobowości.   

Pojęcia samorealizacji i samorozwoju oznaczają 

proces wyzwalania i wykorzystywania własnego 
potencjału rozwojowego. Realizacja tego potencjału 
jest niczym innym jak tylko samorozwijaniem, 
twórczym rozwijaniem potencjalnych zdolności 
podmiotu. 

Samorozwojem

 nazwać można wszelkie 

impulsy wewnętrzne jednostki skierowane na 
aktualizowanie jej potencjalnych sił psychicznych, 
zaś 

samorealizację

 – tę część samorozwoju, która 

ukierunkowana  jest na tworzenie i przeżywanie 
wartości. Jednostka dokonuje wówczas działań 
zgodnych z aprobowanym przez nią systemem 
wartości, z własnym sumieniem moralnym. Wartości 
te biorą się z przeżywania życia. Człowiek bowiem 
funkcjonując w grupie społecznej przejmuje od 
innych członków różne wartości. Jedne aprobuje, z 
innymi natomiast walczy.  

Wydaje się, że w człowieku istnieje silna tendencja 

do autonomicznego, niejako „autorskiego” 
tworzenia samego siebie z siebie samego, z 
własnych potencjalnych zdolności. Tę tendencję 
w pedagogice nazywa się 

samowychowaniem

.   

Proces wychowania do samorealizacji dokonuje się 

w toku całego życia.

Samowychowanie rozumiane jako proces 

kierowania własnym rozwojem może sprzyjać 
samorealizacji, a nawet prowadzić do takiego 
właśnie stanu psychicznego i fizycznego 
człowieka. Samowychowanie musi być związane 
z systemem pozytywnych wartości 
realizowanych przez ludzi w ich społecznym 
funkcjonowaniu

.