1
PSYCHOLOGIA RÓŻNIC
INDYWIDUALNYCH
(5)
REGULACYJNA TEORIA
TEMPERAMENTU (RTT) J. STRELAUA
Lucyna Golińska
1
PSYCHOLOGIA RÓŻNIC
INDYWIDUALNYCH
(5)
REGULACYJNA TEORIA
TEMPERAMENTU (RTT) J. STRELAUA
Lucyna Golińska
2
TREŚCI
• Definicja temperamentu
– Charakterystyka czasowa zachowań (wersja pierwotna)
– Poziom energetyczny zachowań (wersja pierwotna)
• Rola reaktywności w wyznaczaniu poziomu
stymulacji
– CCZ i PEZ w wersji ostatecznej
• Relacje między zmiennymi
3
DEFINICJA TEMPERAMENTU
PODSTAWOWE, WZGLĘDNIE STAŁE CECHY
OSOBOWOŚCI, KTÓRE MANIFESTUJĄ SIĘ W
FORMALNEJ CHARAKTERYSTYCE ZACHOWANIA
(cechach ENERGETYCZNYCH I CZASOWYCH)
WYSTĘPUJĄ WE WCZESNYM DZIECIŃSTWIE
WYSTĘPUJĄ U LUDZI I ZWIERZĄT
PIERWOTNIE ZDETERMINOWANE PRZEZ WRODZONE
MECHANIZMY FIZJOLOGICZNE
PODLEGAJĄ ZMIANOM POD WPŁYWEM DOJRZEWANIA
ORAZ CZYNNIKÓW ŚRODOWISKOWYCH.
T ujawnia się WE WSZYSTKICH ZACHOWANIACH,
Emocjonalnych, Motorycznych, Poznawczych
• Wiąże się z pytaniem: JAK, W JAKI SPOSÓB?
• TEMPERAMENT jest względnie NIEZALEŻNY od TREŚCI
4
CHARAKTERYSTYKA CZASOWA
ZACHOWANIA
Cechy opisujące przebieg zachowania w czasie
ŻYWOŚĆ
(labilność pobudzenia) obejmuje: SZYBKOŚĆ – czas
powstawania reakcji (czas latencji) i TEMPO – częstość
występowania reakcji, liczba reakcji w jednostce czasu
PERSEWERATYWNOŚĆ
(labilność hamowania):
UTRZYMYWANIE I POWTARZANIE REAKCJI – jak długo
trwa, ile razy po zaprzestaniu bodźca występuje
RYTMICZNOŚĆ
(regularność)– Stałość odstępów między
reakcjami tego samego rodzaju (nie wiąże się z
labilnością, a słabo z ruchliwością procesów nerwowych)
RUCHLIWOŚĆ
• zdolność do szybkiego i adekwatnego reagowania na
zmiany w środowisku, łatwość zmiany zachowania w
odpowiedzi na zmiany Ś
• cecha wtórna (koreluje z innymi) – najogólniej opisuje
przebieg zachowania w czasie
5
POZIOM ENERGETYCZNY ZACHOWANIA -
PEZ
Cechy odpowiedzialne za gromadzenie i rozładowywanie
energii:
REAKTYWNOŚĆ I AKTYWNOŚĆ
REAKTYWNOŚĆ
(Określa wielkość pobudzenia
powstającego pod wpływem stymulacji) – cecha
determinująca względnie stałą i charakterystyczną dla
jednostki:
• INTENSYWNOŚĆ REAKCJI
• WRAŻLIWOŚĆ – próg wrażliwości
• WYDOLNOŚĆ – próg wydolności
MECHANIZM FIZJOLOGICZNY
REAKTYWNOŚCI
układ endokrynalny, AUN, OUN, CUN – kora, struktury
podkorowe ARAS, pień mózgu
Funkcja – energetyczne przetwarzanie bodźców,
WZMACNIANIE STYMULACJI (u WR) lub TŁUMIENIE
STYMULACJI
(u NR)
6
REAKTYWNOŚĆ WYZNACZA
OPTYMALNY POZIOM STYMULACJI (OPS)
Optymalny poziom aktywacji -OPA
(Hebb) –środkowa
część kontinuum aktywacji, której towarzyszy: dobre
samopoczucie, maksymalna efektywność,
reagowanie zgodne ze znaczeniem B
Optymalny poziom stymulacji
- OPS (Eliasz) – poziom
stymulacji, który prowadzi do OPA, towarzyszy OPA
OPS = potrzeba stymulacji
, zapotrzebowanie na
stymulację, możliwości przetwarzania stymulacji
Reaktywność wyznacza OPS - cel albo standard
regulacji stymulacji
7
AKTYWNOŚĆ JAKO ŹRÓDŁO
STYMULACJI
Cecha, która determinuje ilość i zakres działań (zachowań
celowych) o określonej wartości stymulacyjnej
• Pośrednio jest wyznaczana przez mechanizm fizjologiczny
reaktywności
• Wymaga uczenia się
• Pełni funkcję regulatora dopływu stymulacji – decyduje o tym,
ile stymulacji osobnik sobie dostarcza
AKTYWNOŚĆ JAKO ŹRÓDŁO STYMULACJI
POŚREDNIA
– podejmowanie działań, których celem jest dostarczenie
lub unikanie stymulacji z zewnątrz, poszukiwanie określonych
sytuacji
BEZPOŚREDNIA
– podejmowanie działań, które same w sobie są
źródłem stymulacji. 3 mechanizmy:
• AFERENTACJA ZWROTNA
(akt. motoryczna)
• ZABARWIENIE EMOCJONALNE
(ważność, ryzyko, zagrożenie)
• ZŁOŻONOŚĆ
,
TRUDNOŚĆ CZYNNOŚCI
(aktywność poznawcza)
8
REAKTYWNOŚĆ A AKTYWNOŚĆ
REAKTYWNOŚĆ
• bezpośrednio zależy od mechanizmów fizjologicznych
• odnosi się do reakcji (zachowań reaktywnych .
• wyznacza potrzebę stymulacji - cel regulacji
AKTYWNOŚĆ
• Wymaga uczenia się
• decyduje o intensywności zachowań celowych
• Jest regulatorem dopływu stymulacji
Jeśli osobnik nauczy się prawidłowej regulacji -ujemny
związek R i A (im wyższa R, tym mniejsza A: R = 1/A)
9
Cechy Poziomu Energetycznego
Zachowania
WS - WRAŻLIWOŚĆ SENSORYCZNA
– zdolność detekcji i
reagowania na bodźce zmysłowe o małej wartości
stymulacyjnej
RE – REAKTYWNOŚĆ EMOCJONALNA
– tendencja do
intensywnego reagowania na bodźce emotogenne,
duża wrażliwość i mała odporność emocjonalna
WT – WYTRZYMAŁOŚĆ
– zdolność do adekwatnego
reagowania mimo długotrwałej lub intensywnej
aktywności i w warunkach silnej stymulacji
zewnętrznej
AK – AKTYWNOŚĆ
– tendencja do podejmowania
zachowań o dużej wartości stymulacyjnej lub
zachowań dostarczających stymulacji zewnętrznej (z
otoczenia)
10
CECHY CHARAKTERYSTYKI CZASOWEJ
ZACHOWANIA (CCZ)
ŻW = ŻWAWOŚĆ
– tendencja do szybkiego
reagowania, utrzymywania wysokiego
tempa reakcji i łatwej zmiany zachowania
(reakcji) odpowiednio do zmian otoczenia
PE – PERSEWERATYWNOŚĆ
– tendencja do
kontynuowania i powtarzania zachowań po
zaprzestaniu działania bodźca (sytuacji),
który te zachowania wywołał
11
MECHANIZMY FIZJOLOGICZNE PEZ:
struktury regulujące
poziom aktywacji
–
Wrażliwość receptorów postsynaptycznych;
Ilość uwalnianych neuroprzekaźników (np.
dopaminy, serotoniny);
Reaktywność SN;
• RE
- wrażliwość układu limbicznego i AUN (N)
• WS, WT, AK
– fizjologia i biochemia struktur
korowo-siatkowatych (KORA-ARAS) (E-I?)
ŻW i PE
– mechanizmy odpowiedzialne za
szybkość powstawania, czas trwania i
przebieg procesów nerwowych i ich interakcje
12
ZNACZENIE FUNKCJONALNE CECH
REAKTYWNOŚĆ I WYTRZYMAŁOŚĆ
– wyznaczają
możliwości przetwarzania stymulacji (potrzebę
stymulacji)
AKTYWNOŚĆ
– główny regulator dopływu
stymulacji
ŻWAWOŚĆ I PERSEWERACJA
regulacja czasowa
(plastyczność szybkość)
i udział w REGULACJI ENERGETYCZNEJ:
- Współwyznaczają możliwości (wysoka ŻW i mała
PE)
- Wspomagają regulację (ŻW- zwiększa dopływ,
PE – tendencja do rozładowywania)
WS, ŻW i PE – wskaźniki skuteczności regulacji
13
CECHY nie są NIEZALEŻNE:
•
-,30
,60
PE
• AK
RE
-,
•
WT ŻW
•
,50 ,20
•
WS
14
Zależności między cechami
• Zielone – korelacja dodatnia
• Fioletowe- korelacja ujemna
• WS brak związku z WT i AK
• RE – silny związek z WT
• PE i ŻW silniej z RE i WT niż ze sobą