WOJNY 

RZECZPOSPOLITEJ 

W XVII WIEKU Z 

TURCJĄ

I połowa XVII wieku 

II połowa XVII wieku

Wojny polsko-tureckie w 

pierwszej połowie XVII 

wieku

W roku 1620 sułtan turecki wypowiedział wojnę 

Polsce. Wielka turecka armia ruszyła ku 

południowym rubieżom Rzeczypospolitej. 

Powodami wybuchu wojny były konflikty 

wywołane najazdami z jednej strony kozaków, a 

drugiej Tatarów oraz sporem o Mołdawię. Jednak 

wydarzeniem, które ostatecznie skłoniło Turcję 

do wojny, była wyprawa tzw. lisowczyków. Były to 

prywatne polskie oddziały wysłane na pomoc 

Habsburgom walczącym w tym czasie z Turcją. 

PRZYCZYNY I WOJNY

- Polscy magnaci wtrącali się w sprawy Mołdawii i 

Wołoszczyzny, które były tureckimi lennami.

- Kozacy najeżdżali na Turcję, zaś Tatarzy na 

Rzeczpospolitą.

PRZBIEG I WOJNY

Polskie wojska wkraczają w roku 1620 do Mołdawii, na 

ich czele stoi hetman wielki koronny Stanisław 

Żółkiewski.

Bitwa pod Cecorą w 1620 r.

Między Rzeczpospolitą (Stanisław Żółkiewski) a Turcją i 

Tatarami.

Wygrały siły turecko-tatarskie.

Skutki:

- Siły Rzeczpospolitej zostały zniszczone.

- Stanisław Żółkiewski zginął.

- Wyprawa turecka przeciwko Rzeczpospolitej.

Bitwa w warownym obozie pod 

Chocimiem w 1621 r

.

Między Rzeczpospolitą i Litwą a Turcją i Tatarami.

Wygrały wojska polsko-litewskie.

Skutki:

- Powstrzymanie najazdu Turków.

- Podpisanie pokoju.

Pokój w Chocimiu w 1621 r.

Między Rzeczpospolitą a Turcją.

Skutki:

- Rzeczpospolita rezygnuje ze swoich wpływów w 

gospodarstwach naddunajskich.

- Musi powstrzymywać najazdy Kozaków.

- Turcja z kolei musi powstrzymywać najazdy Tatarów.

 Bitwa pod Chocimiem  (lub obrona twierdzy 
Chocim) nie została ostatecznie rozstrzygnięta. 
Było to jednak sukcesem mniej licznych Polaków. 
Tureckie wojska nie zdołały się dostać na teren 
Rzeczpospolitej. 
W wyniku tej bitwy 
podpisano pokój, 
który utrzymywał 
granice w stanie z 
przed wojny.

Wojny polsko-tureckie w drugiej  

połowie XVII wieku

Wojny polsko-tureckie w II połowie XVII wieku rozpoczął 

najazd wojsk tureckich za panowania Michała Korybuta 

Wiśniowieckiego. W tym czasie w Polsce trwały 

wewnętrzne walki polityczne, doszło nawet do rozbicia na 

dwie orientacje polityczne : 

- proaustriacką ( prohabsburską ) 

- profrancuską 

Sytuacja na południowo-wschodniej granicy polski stawała 

się coraz poważniejsza. Pod wpływem klęski i realnego 

zagrożenia wobec braku na Podolu większych wojsk 

podpisano upokarzający układ w Buchaczu: 

Rzeczpospolita oddawała Turcji województwa podolskie 

bracławskie oraz pozostającą przy Polsce część 

kijowskiego oraz została zobowiązana do płacenia 

corocznego haraczu na rzecz Turcji co sprowadzało ją do 

roli państwa wasalnego. 

PRZYCZYNY II WOJNY

- Uznanie zwierzchnictwa lennego Turcji przez Piotra Doroszenkę.

PRZEBIEG II WOJNY

1672 r. – Armia Turecka zdobywa Kamieniec Podolski, kluczową 

twierdzę na południowym-wschodzie Rzeczpospolitej; zajęła niemal 

całą Ukrainę, aż po Lwów.

Rzeczpospolitej brakowało armii (na jej czele stał hetman Jan 

Sobieski), więc rozpoczęto rokowania pokojowe.

Pokój w Buczaczu w 1672 r.

Między Rzeczpospolitą a Turcją.

Skutki:

- Polacy zrzekają się Podola i Bracławszczyzny wraz z ziemią 

kijowską.

- Zobowiązaliśmy się również do płacenia corocznego haraczu Turcji.

PRZYCZYNY III WOJNY

- Postanowienia pokojowe w Buczaczu wywołały ostrą 

reakcję szlachty i Jana Sobieskiego, który zaczął dążyć do 

kolejnych działań wojennych.

PRZEBIEG III WOJNY

1673 r. – Sejm unieważnia pokój w Buczaczu. 

Rzeczpospolita zbiera 40-tysięczną armię.

Bitwa pod Chocimiem w 1674 r.

Między Rzeczpospolitą a Turcją.

Wygrywa Rzeczpospolita.

Skutki:

- Zwycięstwo nie zostało wykorzystane.

Rozejm w Żurawinie w 1676 r.

Między Turcją a Rzeczpospolitą.

Skutki:

- Ukraina i Kamieniec Podolski zostają 

przy Turcji.

- Rzeczpospolita nie musi już płacić 

haraczu.

 Sejm w 1673 r. uchwalił znaczne podatki na 

wojsko. 

Hetman Sobieski doprowadził do 

zjednoczenia sił polskich i litewskich, pokonał 

silnego przeciwnika, ale zwycięstwo nie 

zostało w pełni wykorzystane (1674r. Hetman 

Jan Sobieski został koronowany na króla 

Polski) ponieważ wojna polsko-turecka została 

zamknięta układem 

w Żurawnie. w 1676 r. Kamieniec pozostał w 

rękach tureckich. 

Turcy nie przyjęli propozycji pokojowych, 

które przedstawił sułtanowi wielki poseł  Jan 

Gniński w 1677 w Stambule

W 1683 r. wobec zagrożenia ze strony 

wspólnego wroga Polska i monarchia 

Habsburgów zawarły sojusz zaczepno-

obronny. W razie ataku tureckiego na 

jedno układających się państw drugie 

miało pośpieszyć z pomocą. Sejm poparł 

politykę króla, zatwierdził przymierze 

i uchwalił podatki wojenne. 

Pokój wieczysty w Karłowicach w 1699 r.

Między Turcją a Rzeczpospolitą.

Skutki:

- Odzyskujemy ziemie utracone w Buczaczu (tj. 

Podole i Bracławszczyznę).

- Brak innych realnych korzyści.

Wysoka Porta zrzeka się wielu zdobytych 

ziem: 

- Rzeczpospolita odzyskała Kamieniec i 

ziemie utracone w układzie buczackim, jej 

granicą ponownie stał się Dniepr. 

Powrót Podola do macierzy stanowił 

niewątpliwie zasługę króla Jana 

Sobieskiego ( świetny wódz, posiadał 

talent strategiczny i umiejętności 

kierowania siłami broni połączonych 

uważał, że interes Rzeczpospolitej 

wymaga, aby uczestniczyła ona w wojnie 

poza swoim terytorium). 

NAJWAŻNIEJSZE DATY

1620 – Początek I wojny, bitwa pod Cecorą.
1621 – Koniec I wojny, bitwa pod 
Chocimiem, pokój w Chocimiu.
1672 – Początek i koniec II wojny, pokój w 
Buczaczu.
1673 – Początek III wojny.
1676 – Koniec III wojny, rozejm w 
Żurawinie.
1699 – Pokój wieczysty w Karłowicach.

WOJNY 

RZECZPOSPOLITEJ W 

XVII WIEKU Z KOZAKAMI

Kozacy to lud zamieszkujący południowo-

wschodnie kresy Rzeczypospolitej, 

Ukrainę.

 Zajmowali się hodowlą, 

kupiectwem, ale przede 

wszystkim 

utrzymywali się 

z najazdów na 

Turcję, co z

resztą doprowadziło do 

wojny z naszymi sąsiadami. 

PRZYCZYNY POWSTANIA CHMIELNICKIEGO 

(1648-1654 r.)

- Władysław IV, król Polski, planując wyprawę 
przeciwko Turcji, obiecał Kozakom utworzenie ich 
autonomicznego terytorium.

- Niestety, sprzeciwił się temu Sejm Rzeczypospolitej, 
co wywołało niezadowolenie wśród Kozaków.

- Sytuację wykorzystał dowódca wojska zaporoskiego, 
Bohdan Chmielnicki, inicjując powstanie.

Bitwa nad Żółtymi Wodami i 
pod Korsuniem w 1648 r.

 

Między Tatarami (Tuhaj bej) a 
Rzeczpospolitą (Stefan Potocki).
Do klęski wojsk polskich nad 
Żółtym Wodami przyczynił się przede 
wszystkim błąd polskiego dowództwa 
polegający na podziale armii na 
trzyoddzielne zgrupowania. Podział ten 
ułatwił zdradę kozaków rejestrowych i 
przejście ich na stronę powstańców. 

  Wygrywają Tatarzy.

Oblężenie twierdzy Zbaraż w 

sierpniu 1649 r. i otoczenie sił 

kozackich pod Zborowem

 

Skutki:
- Przekupstwo chana tatarskiego, dzięki 
czemu doszło do ugody z Chmielnickim.
- Chmielnicki otrzymuje tytuł hetmana 
wojska zaporoskiego.
- Zwiększono liczbę Kozaków 
rejestrowych.
- Ukraina staje się niemal niepodległym 
krajem.

Bitwa pod Beresteczkiem 

w 1651 r

.

Między Rzeczpospolitą 
(Jan Kazimierz) a 
Kozakami (Bohun) i 
Tatarami.
Wygrały wojska polskie.
Zwycięstwo nie zostało 
wykorzystane, ale 
wkrótce potem zawarto 
ugodę.

Ugoda w Białej Cerkwi w 1651 r.

Między Polakami a Kozakami.
Skutki:
- Zmniejszono liczbę Kozaków rejestrowych.
- Ograniczono terytorium kozackie do 
województwa kijowskiego.

Chmielnicki szybko poczuł się niezależny od 
Rzeczpospolitej i zaczął planować akcję zbrojną 
przeciwko Mołdawii. Wówczas wojska koronne 
starły się z nim, by udaremnić tę wyprawę.

Bitwa pod Batohem w 1652 r.

Między Rzeczpospolitą a wojskami 
kozackimi. Wygrali Kozacy.

Skutki:
- Wymordowanie polskich jeńców.

1653 r. – przywrócono warunki ugody spod 
Zborowa (1649 r.).
Tatarzy zdradzają Chmielnickiego, ten zaś za 
swojego nowego sojusznika uznaje Rosję, która 
wmieszała się w wojnę polsko-kozacką (chcąc 
zdobyć wpływy na Ukrainie), ale stosunkowo 
szybko zawarła ugodę z radą kozacką.

NAJWAŻNIEJSZE DATY

1648 – Początek powstania Chmielnickiego.
1649 – Oblężenie twierdzy Zbaraż.
1651 – Bitwa pod Beresteczkiem, ugoda w Białej         
Cerkwi.
1652 – Bitwa pod Batohem.
1654 – Ugoda w Perejasławiu.
1655 – Rozejm w Niemierzy.
1658 – Ugoda w Hadziaczu.
1660 – Bitwy pod Połonką i Cudnowem.
1667 – Rozejm w Andruszowie.
1686 – Pokój wieczysty w Moskwie.