Hans Berner, Współczesne kierunki pedagogiczne 

 

(w): Pedagogika. Podstawy nauk o wychowaniu. 

      Tom 1, GWP, Gdańsk 2006, s. 195 – 244.

 

 

*Antropologia pedagogiczna

 

*Analityczno – empiryczna nauka  o wychowaniu

 

*Krytyczna nauka o wychowaniu

 

*Neokonserwatyzm pedagogiczny

 

*Psychologia i pedagogika humanistyczna

 

*Antypedagogika

 

*Konstruktywizm

 

 

Nazwa 

kierunku

Przedstawi-

ciel(e)

          Główne tezy

Antropologia 
pedagogiczna

(powiązana z 

filozofią 

egzystencjalną)

Otto Fryderyk 
    Bollnow

(

1903 -1991)

Analiza niestałych form wychowania: 
  kryzys, spotkanie

Szkoła jako miejsce osobistych 

spotkań; procesy kształcenia i 

spotkania uzupełniają się; 

stworzenie dziecku poczucia 

bezpieczeństwa

Analityczn

o – 

empiryczna 

nauka o 

wychowaniu

  

Wolfgang 

  
Brzezink

a

   (

ur.1928)

Pedagogika naukowa  pomijająca element 

teleologiczny; zwolennik jasnych pojęć w 

pedagogice, np. wychowanie:

„działania społeczne, poprzez które ludzie 
starają się w jakikolwiek sposób trwale 

ulepszyć strukturę psychicznych skłonności 

innych ludzi bądź utrzymać komponenty 

uznane za wartościowe, lub też zapobiegać 

powstaniu skłonności, które są uznawane z 

szkodliwe”.

Krytyczna 

nauka

o 
wychowani

u

(Szkoła 

Frankfurck

a)

   Theodor    

    Adorno

  (1903-1969)

oraz:

-Maks Horkheimer
-Herbert Marcuse
-Erich Fromm
-Jurgen 
Habermas
(druga generacja 
Szkoły 
Frankfurckiej)

Fazy rozwoju teorii krytycznej:

1.krytyka rzeczywistości; wyzwolenie 

go ze zniewalających 

warunków(społecznych); zniesienie 

niesprawiedliwości społecznej

2.w okresie Niemiec faszystowskich: 
próba wyjaśnienia „dlaczego 

ludzkość zamiast wkroczyć w stan 

prawdziwie ludzki, popada w 

nowego rodzaju barbarzyństwo”
(Adorno, Horkheimer)

-instrumentalizacja , 

uprzedmiotowienie człowieka

3.kontynuacja i rekonstrukcja 

dziedzictwa teorii 

krytycznej(Habermas)

c.d.

Krytyczna 

nauka

o 

wychowaniu

   

Niedouczone społeczeństwo(połowiczność 

wykształcenia); rola szkoły we wzmacnianiu 

zdolności autorefleksji i autonomii  uczniów; 

wychowanie do dojrzałości, sprzeciwu, 

stawiania oporu, krytycznego analizowania 

rzeczywistości społecznej. Wychowanie do 

dojrzałości społecznej, wolnego od 

okrucieństwa i przemocy

Aby nie powtórzył się Oświęcim!

Neo

konserwatyzm 

pedagogiczny

Hermann 

Lubbe

(ur.1926 )

Christa 

Meves

Rekcja a na ruch z lat 1966-1974 

domagający się większej demokracji, 

lepszego kształcenia, odwagi 

utopijnego myślenia – reakcja na 
„rewolucję kulturalną”, „skutek 

rozprawienia się z 

rozczarowaniem”.

Konferencje naukowe, na których 

ostro krytykowano stan polityki 

oświatowej Niemiec oraz cele 

wychowania 

emancypacyjnego(dojrzałości, 

umiejętności krytykowania, żądania 

szczęścia itd…)

Psychologia  

               i 

pedagogika 

humanistycz
na

Carl 
Rogers

    (1902 – 
1987)

Protest przeciwko wojnie w Wietnamie, 

walka o prawa kobiet, czarnoskórych i 

Indian.Obrona prawdziwości, 

autentycznych spotkań, wyrażania uczuć.
Tezy psychologii humanistycznej:

-w centrum jest osoba przeżywająca

-nacisk na cechy człowieka: zdolność 

wyboru, kreatywność, 

samourzeczywistnianie….

-poszanowanie wartości i godności 

człowieka

-rozwój wewnętrznego potencjału 

człowieka

Terapia dialogu(wzajemne zaufanie 

pomiędzy klientem a terapeutą)

Nauczyciel – doradca, pomocnik, 

terapeuta, mający zaufanie do ucznia, 

zapewniający odpowiedzialność i wolność w 

klasie, wiara w naturalne skłonności do 

chęci uczenia się dziecka

Antypedago

gika

Ekkehard 

von 

Braunmuhl

Hubertus 

von 

Schoenbec
k

Alce Miller

-Żaden człowiek nie potrzebuje 

wychowania

-Żaden dorosły nie jest odpowiedzialny 

z dzieci !

-Kto kocha dzieci, ten ich nie 

wychowuje !

 

Zbiór myśli antypedagogicznych

 
*Przekonanie, że człowiek od narodzenia czuje, co jest dla niego najlepsze: 

człowiek nie jest istotą wybrakowaną, lecz istotą cudowną ( kompetentne 
dziecko );

*Nie istnieje nawet najmniejsza odpowiedzialność za innych, lecz tylko 

odpowiedzialność za siebie samego: postawa pedagogiczna jest określana jako 
destruktywna „kradzież odpowiedzialności”;

*Młodzież nie potrzebuje wychowania: człowiek nie jest  homo educandus
*Akty wychowawcze nie prowadzą do zamierzonego celu;
*Dorośli potrzebują wychowania ( w sensie odczuwania  potrzeby wychowywania); 

wykorzystują wychowanie swoich 

  dzieci do tego, aby móc im przekazać dalej cierpienia zadane  im samym w 

dzieciństwie;

*Zamiast wychowania – postulat postawy towarzyszenia  i wspierania związanej      

                           z szacunkiem, respektem, tolerancją  i gotowością dorosłych do 
nauki.

*Konstruktywizm i pedagogika konstruktywistyczna

 

Paul Watzlawick, Wynaleziona rzeczywistość, 1981.

 

       „Jeśli myślimy, że coś wiemy, to skąd to 

wiemy?”

 

Wg  konstruktywistów ludzie nie są świadomi swego aktu 

odkrywania , dlatego nie wiedzą, że to, co znalezione, 

w zasadzie odpowiada temu, co wynalezione.

  W rzeczywistości rzeczywistość jest całkiem inna.

Prekursorzy idei konstruktywizmu(lata 70 –te XX w.)

 – chilijscy neurobiolodzy:

 

                         Humberto Maturalna

                         Francisco Ravela

 

Poznanie jako fenomen biologiczny –

… „poznanie zobowiązuje do postawy ciągłej czujności wobec pokusy 

pewności. Zobowiązuje nas do zrozumienia tego, iż nasza pewność 

nie jest dowodem rzeczywistości, że świat, jaki widzi każdy, nie jest 

tym światem, lecz światem jaki tworzymy razem z innymi. 

Zobowiązuje nas do zrozumienia, że świat zmieni się tylko wtedy, gdy 

będziemy żyć inaczej. Zobowiązuje nas do tego, że jeśli wiemy, że 

wiemy, nie możemy udawać wobec siebie i wobec innych, że nic nie 

wiemy”

(U. Maturana, (w): H.Berner, s. 204).

                        Konstruktywizm:

 

-przejście od starego do nowego obrazu świata

 

-przejście od zdeterminowanego lub mechanicznego obrazu 

świata,              z podziałem hierarchicznym, opierającego 

się na centralnym sterowaniu, na racjonalności i kontroli , 

w kierunku niezdeterminowanego, probabilistycznego, 

zdecentralizowanego obrazu świata, składającego się z 

wielu małych, prostych cząstek tworzących sieci, o 

częściowo stałych, częściowo zmiennych przebiegach, ale 

zawsze jedynie w ograniczonym stopniu przewidywalnych 

(

E. Terhart,(w): H. Berner, s.205).

 -otwartość , nieuchwytność, pluralizm 

postrzegania świata; uznanie 
jakościowo różnych form konstrukcji 
rzeczywistości                ( jako 
wiedzy ogólnej i jako sztuki, jako 
„dokładnej” nauki przyrodniczej i 
jako mitu, jako technologii 
komputerowej i jako intuicji)

(H. Siebert, (w): H. Berner, s. 205)

 

 

*Kluczowe kompetencje konstruktywistyczne

 
-Refleksyjne korzystanie  z wiedzy i niewiedzy;
 
-Otwartość na różnice, obcość, pluralizm;
 
-Tolerowanie rozbieżności w sytuacji dylematów, paradoksów i niepewności;
 
-Wrażliwość kontekstualna na strategie myślenia i rozwiązywania 

problemów;

-Zdolność i gotowość do obserwacji;
 
-Gotowość do stałej kontroli własnych konstruktów;

-Odpowiedzialne postępowanie z własną i obcą emocjonalnością;
 
-Umiejętność oraz gotowość do postrzegania i akceptowania 

innych perspektyw;

 
-Otwartość na publiczne tematy i zasadnicze problemy;
 

-Autoafirmacja jako efekt postrzegania własnej odpowiedzialności 

(H. Siebert, (w): H. Berner, s. 206).

 
 
 
 

  

 

Pedagogika konstruktywistyczna

 

Ernst von Glasersfeld

      (1917)

 

Horst Siebert

 

“Filozofia uczenia się oparta na założeniu, że przez analizę naszych 

doświadczeń konstruujemy własne rozumienie świata, w którym 

funkcjonujemy

(S. Juszczyk, s. 770)

 

Źródła naukowe:

-cybernetyka ( Heine von Foerster)

-psychologia rozwojowa i komunikacyjna

J. Piaget 1896 – 1980, Lew Wygotski, 

Jerome S. Bruner, S. Papert )

-psychologia poznawcza(Ernst von Glasersfeld)

-biologia

-teoria systemowa (Niklas Luhmann)

 

Wpływ poglądów Jeana Piageta – 

działania, pojęcia i operacje 

pojęciowe są użyteczne wtedy, gdy 

pasują do celów lub opisów, do 

których ich używamy.

 

 

 

Podstawowe zasady:

 
*Wiedza nie jest przyswajana pasywnie- ani przez narządy zmysłów, ani 

przez komunikację;

 
*Wiedza jest aktywnie tworzona przez myślący podmiot;
 
*Funkcja poznania ma charakter przystosowawczy, jest ukierunkowana na 

zgodność lub użyteczność;

 
*Poznanie służy organizacji doświadczenia świata przez podmiot, a nie 

„poznaniu” obiektywnej rzeczywistości ontologicznej (

E. Glasersfeld,(w): 

H.Berner, s.241).

 

E. von Glasersfeld a koncepcja uczenia się

Uczeń nie jest odbiorą wiedzy wtłaczanej do jego świadomości 

przez jakąś „zewnętrzną rzeczywistość”.

 
Za Platonem uważa, że każda osoba ma kontakt jedynie z tymi 

wrażeniami, które docierają do niego przez organy zmysłowe; 
zadaniem uczącego się jest konstruowanie na podstawie tych 
wrażeń zmysłowych pewnego zasobu wiedzy. Wiedza ta ma mu 
pomóc przystosować się do środowiska, w którym się znajduje.

Teza(kontrowersyjna):nie mamy podstaw aby wierzyć w 

jakąkolwiek formę obiektywnej rzeczywistości zewnętrznej.

Każdy z nas wg. Glasersfelda, w subiektywny 

sposób konstruuje funkcjonalnie adekwatny 
zestaw przekonań, nie mogą one jednak zostać 
uznane za obiektywnie reprezentujące 
rzeczywistość zewnętrzną, istniejącą poza 
naszym  aparatem poznawczym(za Kantem)

Inne osoby konstruują w swój sposób struktury.

Nauczyciele nie powinni więc zakładać, że sposób 
w jaki rozumieją uczniowie, przypomina proces 

typowy dla nich.

 
Postawa nauczyciela – konstruktywisty przypomina nauczyciela – 

progresywistę (J.Dewey);

 
- uczniowie będą aktywnie angażować się  w interesujące i ważne dla nich 

problemy;

-będą  dyskutować ze sobą i z nauczycielem;
-będą poszukiwać odpowiedzi w sposób aktywny, a nie bierny;
-będą dysponować wystarczającym czasem na refleksje;
-będą mieć sposobność do przetestowania lub oceny skonstruowanej przez 

siebie wiedzy;

-będą poważnie zastanawiać się nad konstrukcjami stworzonymi przez innych 

uczniów i nauczyciela

( D.C. Philips, J. F. Solis, s.76 - 79 ).

  
 
 

        Konstruktywizm a  dydaktyka

 

Zasady:

 
1)Uczenie się jest poszukiwanie znaczeń , dlatego musi się 

rozpocząć od problemów, wokół których uczący się  będą 
aktywnie próbować konstruować znaczenie;

 
2)Znaczenie wymaga zrozumienia zarówno całości, jak i jej 

części, które z kolei muszą być rozumiane w kontekście 
całości;

 

3)Do efektywnego nauczania konieczne jest poznanie              

            i zrozumienie modeli mentalnych, które uczący się 
wykorzystują do postrzegania, percypowania świata              
                   i założenia, które przyjmują do budowy tych 
modeli;

4)celem uczenia się jest dla jednostki konstruowanie jej 

własnego znaczenia, a nie jedynie zapamiętywanie tylko 
„dobrych” odpowiedzi i wydawanie jakichś znaczeń. 
Edukacja jest tu interdyscyplinarna, drogą pomiaru  
edukacyjnego pozostaje umożliwienie oszacowania części 
procesu uczenia się, zapewniając, przez dostarczenie 
uczącym się niezbędnych informacji, wysoką jakość procesu 
uczenia się 

(S. Juszczyk, s. 770 – 771).

 

*Konsekwencje w/w punktu widzenia:

 
W procesie nauczania należy skupić się na 

uczącym się, ale nie w ujęciu klasowo – 
lekcyjnym.

Nie ma wiedzy niezależnej od znaczenia 

związanego z doświadczeniem ( konstruowanym 
) uczącego się lub społeczności uczących się

    (S. 

Juszczyk, s, 771).

 

*Konstruktywizm a proces uczenia się:

 

Uczenie się:

Uczenie się jest procesem aktywnym

w którym uczący się wykorzystuje zmysły w celu 

konstruowania znaczeń o świecie fizycznym i 
społecznym(podobnie jak u J. Dewy’a); jest to 
proces, który wprowadza aktywnego uczącego się 
w otaczającą rzeczywistość

 
2)Ludzie poznają, w jaki sposób się uczą: 
uczenie się zawiera zarówno konstruowanie 

znaczeń, jak i konstruowanie systemów znaczeń; 

 
3)Decydującym działaniem w konstruowaniu 

znaczenia jest umysł; konstruowanie odbywa 
się w mózgu. Działanie fizyczne, własne 
doświadczenia mogą być konieczne w uczeniu 
się, szczególnie w przypadku dzieci, lecz nie są 
wystarczające;

4)Uczenie wprowadza język, a język, którym się 

uczący posługuje, wpływa na jego uczenie się;

5) Uczenie się jest czynnością społeczną: uczenie 

się jest wewnętrznie i gruntownie związane z ludźmi;

 
6)Uczenie się ma charakter kontekstowy:
Nie można uczyć się odizolowanych faktów i teorii w 

eterycznym, abstrakcyjnym miejscu. Człowiek uczy się 
w relacji do tego, co już wie, w co wierzy, co składa się  
na całokształt jego życia i doświadczenia;

 

7)Aby się uczyć, potrzebna jest wiedza wstępna; nie 

jest możliwa asymilacja nowej wiedzy bez posiadania 
pewnej struktury rozwiniętej w wyniku budowy wiedzy 
poprzedniej. Im więcej już wiemy, tym łatwiej możemy się 
uczyć dalej. Nawiązywanie do wiedzy uprzedniej uczącej się 
osoby; 

8) Uczenie się wymaga czasu, nie jest natychmiastowe. 

Aby się dobrze nauczyć powinniśmy dokonać wielostronnej 
analizy problemu, rozważyć , opisać, rozwiązać go, a 
rozwiązania starać się sensownie wykorzystać w celowo 
dobranych kontekstach;

9)Motywacja jest kluczowym składnikiem uczenia

 się 

(S. Juszczyk, s. 782).

   Program nauczania:

 

Domaganie się eliminacji standaryzowania programu uczenia się. Promocja 

wykorzystania programów  dostosowanych do wstępnej wiedzy uczących się. 
Podkreślenie wagi zagadnienia kształtowania umiejętności twórczego 
rozwiązywania problemów.

 

Proces nauczania:

 
Nauczyciel powinie skupić się na tworzeniu związków między faktami i 

stymulować proces rozumowania u uczących się. Powinien dostosować swoje 
strategie nauczania do odpowiedzi uczących się oraz zachęcić ich do 
analizowania, interpretacji oraz przewidywania otrzymania nowych informacji. 
Ekspansywny dialog z uczniami(

S. Juszczyk, s. 771- 772)

 

Rola nauczyciela

 
-stawia problemy
 
-przedstawia surowe fakty, pierwotne źródła informacji i interaktywne 

materiały, które sprzyjają

 realizacji doświadczeń
 
-monitoruje postępowanie badawcze
 
-wskazuje uczącemu się kierunki dociekań
 
-promuje nowe struktury myślenia ,uczy, jak się uczyć, jak rozwiązywać 

problemy, jak rozumować(uczenie się generatywne), uczy 
współdziałania i współpracy

 

(S. Juszczyk, s. 771, 782)

 Podsumowanie:

Kluczowe zasady konstruktywizmu:

 
1)Sytuacyjne uczenie się-
   uczenie się jest zależne od kontekstu, stąd kognitywne doświadczenia sytuowane 

w środowiskach autentycznych działań, takich , jak: uczenie się przez tworzenie 
projektu, kognitywne praktyki lub uczenie się poprzez indywidualne przypadki, 
skutkują w bogatszych i bardziej pełnych znaczeń doświadczeniach edukacyjnych;

2) Społeczny kontekst wiedzy -
Proces, w którym uczący się tworzą i weryfikują swoje konstrukty w dialogu zarówno   

              z innymi jednostkami jak i społeczeństwem;

3)Współpraca- 
jako sedno działań edukacyjnych, warunek zaistnienia dyskusji, ustalającej 

koncensus i weryfikację wiedzy.

 

                      Konstruktywizm 

    i pedagogika konstruktywistyczna -literatura

 

-Hans Berner, Współczesne kierunki pedagogiczne 
 (w): Pedagogika. Podstawy nauk o wychowaniu. Tom 1, GWP, Gdańsk 2006, s. 195 – 

244.

 
-Gerd Mietzel, Psychologia kształcenia, (w): Pedagogika. Pedagogika wobec 

edukacji, polityki   

 oświatowej i badań naukowych, Tom 2, GWP, Gdańsk 2006 s, 253 – 291.
 
- D.C. Philips, J. F. Solis, Podstawy wiedzy o nauczaniu, GWS, Gdańsk 2003 .
 
-Stanisław Juszczyk, Konstruktywizm w nauczaniu,  (w): Encyklopedia Pedagogiczna 

XXI w.

 Red. T. Pilch, Wyd. Żak, tom II, s. 770 – 783.