Socjokulturowe 

determinanty stylu życia i 

zachowań zdrowotnych

Kultura a proces socjalizacji i kształtowanie 

wzorów zachowań zdrowotnych.



Kultura to wszystkie elementy życia 
człowieka, które nie mają charakteru 
biologicznego.



Jest to suma wszystkich dóbr materialnych i 
duchowych pozwalających na zaspokojenie 
potrzeb jednostki, otrzymywanych od 
społeczeństwa w formie wzorów 
postępowania, języka , wierzeń, obyczajów, 
norm etycznych oraz umiejętności będących 
rezultatem doświadczeń przeszłości.

Kultura



Kulturę materialną stanowi cywilizacja, czyli 
zespół technicznych środków i sposobów 
opanowania natury – ma ona praktyczny, 
utylitarny charakter.



Przez kulturę niematerialną rozumie się 
wytwory świadomości ludzkiej, takie jak 
język, wierzenia, wiedza, obyczaje czy idee.

Kultura materialna i 
niematerialna.



Kultura osobista jednostki  - to ogół jej własnych 
sposobów postępowania, metod działania, myśli, 
pojęć, poglądów, których mogą nie znać inni 
ludzie.



Kultura zbiorowości – ogół wytworów, myśli, 
wartości, wzorów działań, które zostały przyjęte 
przez zbiorowość i stały się ważne dla jej członków, 
wyznaczając zachowania uznane za obowiązkowe.
Będąc członkiem danej grupy jednostka, podziela 
wartości i partycypuje w dobrach wchodzących w 
skład tej kultury.  

Kultura osobista jednostki i 
kultura zbiorowości.



Charakterystyczne dla danej kultury zachowania reguluje 
system przepisów i norm społecznych, nakazujących 
odpowiednie zachowanie w określonych sytuacjach.



Na strukturę norm społecznych składają się zwyczaje i 
obyczaje:

  - zwyczaje to rutynowe czynności życia codziennego 

(nawyki żywieniowe, higieniczne, sposób spędzania 
wolnego czasu, sposób wykonywania pewnych czynności) 
niewywołujące negatywnych reakcji otoczenia.

 - obyczaje są najważniejszymi normami dla funkcjonowania 

społeczeństwa, związanymi z oceną moralną, 
wyznaczającymi sposoby zachowania, za których 
naruszenie stosuje się określone sankcje. 

Struktura norm 
społecznych.

Kultura danej zbiorowości, modelując kulturę osobistą 
jednostek, wpływa również na „standard zdrowotny”, 
tzn. sposób w jaki człowiek zaspakaja swoje potrzeby 
zdrowotne, ponieważ kształtuje między innymi:

 - poziom życia członków danej społeczności;
 - subiektywne rozumienie zdrowia i choroby;
 - sposób postrzegania, opisywania i  interpretowania  

objawów chorobowych;

 - stan wiedzy dotyczący przyczyn poszczególnych 

chorób;

 - postawy i zachowania wobec własnego zdrowia oraz 

zdrowia innych osób.

Wpływ kultury na zdrowie 
człowieka.

Kultura danej społeczności determinuje 
przebieg procesu socjalizacji, 
warunkującego nabywanie określonych 
norm, wartości i wzorów postępowania ( a w 
konsekwencji kształtującego preferowany 
styl życia).

Kultura a proces 
socjalizacji



Socjalizacja to proces uspołeczniania jednostki między innymi 
dzięki przekazywaniu dziedzictwa kulturowego z pokolenia na 
pokolenie oraz wychowaniu. 



W trakcie tego procesu następuje wdrożenie jednostki do udziału 
w życiu społecznym, uczenie jej zachowania się według 
przyjętych wzorów, rozumienia kultury oraz odgrywania 
określonych ról społecznych.



Proces ten obejmuje wpływ rodziny, rówieśników, znajomych, 
środków masowego przekazu. 



Socjalizacja uczy także zaspakajania potrzeb w sposób 
przewidziany w danym społeczeństwie, kształtuje aspiracje i 
dążenia do osiągania atrakcyjnych celów, przygotowuje do 
interakcji i komunikowania się z innymi ludźmi, a także rozwija 
umiejętności i zapewnia kwalifikacje niezbędne do życia w danej 
cywilizacji.

Socjalizacja



Interpretacja procesu socjalizacji wskazuje, iż wartości  
uwewnętrznione przez jednostki ujawniają się w 
podejmowaniu i przejawianiu przez nie określonych 
kulturowo wzorów uczestnictwa społecznego, uznanych w 
danym układzie społecznym, np. w rodzinie, społeczności 
lokalnej czy społeczeństwie globalnym, za standardowe i 
normalne.



Jedną z takich wartości jest zdrowie. Jego ochrona we 
współczesnych społeczeństwach kultury 
euroamerykańskiej spowodowała wykształcenie złożonej 
sieci instytucji, ról, czynności i wzorów zabezpieczających  
tę wartość i przygotowujących jednostki do chronienia jej 
w długotrwałym procesie socjalizacji.

Proces socjalizacji a 
zdrowie.

We współczesnej cywilizacji wiedza standardowa i 
praktyczna w zakresie zachowań prozdrowotnych 
nasycona jest wiedzą medyczną lub promedyczną, 
docierająca do jednostki kilkoma drogami:



w toku socjalizacji edukacyjnej, w treściach 
programów kształcenia na różnych jego poziomach;



podczas masowego komunikowania się;



w trakcie instytucjonalnego przymusu zachowań 
prozdrowotnych oraz dzięki wymuszaniu zachowań 
przeciwstawiających się zagrożeniom wartości 
zdrowia.

Proces socjalizacji a zachowania 
zdrowotne.

Wzory zachowań zdrowotnych to społecznie 
ujawnione sposoby chronienia uznawanej w 
danej grupie społecznej wartości, określonej 
w tej kulturze mianem „zdrowia” i 
stanowiącej nieodłączny element kultury 
grupy, przekazywany z pokolenia na 
pokolenie dzięki mechanizmowi socjalizacji 
bądź kreowany i utrwalany w sytuacjach 
społecznych.

Wzory zachowań 
zdrowotnych.



Wartości – wyznaczają normy społeczne, ponieważ są 
podstawą oceny naszych działań i dlatego determinują 
nasze wybory. Sprawą niezwykle ważną jest miejsce, 
jakie zajmuje zdrowie w hierarchii wartości rodziny.



Przekonania – są wynikiem indywidualnych 
doświadczeń, są subiektywnymi poglądami o 
prawdziwości rzeczy. Niosą one silny ładunek 
emocjonalny. Przekonania panujące w rodzinie na 
temat tego, co jest zdrowe, a co nie, bezpośrednio 
przekładają się na zachowania jej członków.



Wzory – to praktyka albo zalecenie, sankcjonuje je 
tradycja i umacnia perswazja grupy, a dotyczą 
wywiązywania się z ról społecznych.

Elementy kultury rodziny

   Modeling. Ma cztery podstawowe funkcje:



„efekt uczenia się przez obserwację” np. 
obserwując zachowanie rodzica, dziecko uczy 
się, że sposobem na rozładowanie stresu 
może być zapalenie papierosa.



„efekt ułatwionej reakcji” – określone działanie 
stanowi tutaj wynik sytuacji poprzedzającej, 
np. jeśli rodzice pozwalali starszym dzieciom 
na picie alkoholu, dziecko młodsze będzie 
miało mniej oporów aby po niego sięgnąć. 

Rodzinne determinanty 
zachowań zdrowotnych

   Modeling c.d.



Obserwowanie pozytywnych albo negatywnych 
skutków czyichś zachowań może zachęcić lub 
zniechęcić do podobnych działań np. gdy byliśmy 
świadkiem wypadku spowodowanego ryzykowną jazdą, 
będziemy w przyszłości unikać nadmiernej prędkości.



„ustalenie poznawczych standardów dla własnych 
zasad” – obserwując zachowania innych osób, 
jednostka uczy się norm postępowania, które w 
przyszłości będzie prawdopodobnie sama okazywać np. 
jeśli rodzina spędza wiele godzin przed telewizorem, 
dziecko prawdopodobnie uzna to za normę spędzania 
wolnego czasu w przyszłości.

Rodzinne determinanty 
zachowan zdrowotnych

   Antecedencja – są to sygnały, bodźce do 

działania; mogą mieć postać pamiątek, 
znaków, symboli i norm np. brak nadzoru 
nad jedzeniem może determinować otyłość 
dziecka w przyszłości, dostęp do sprzętu 
sportowego stanowi determinantę 
aktywności fizycznej.

Rodzinne determinanty 
zachowan zdrowotnych