plik

a p o m n i a n e

s k a r b y

LITERATURY POLSKIEJ

liza

rzeszkowa

tefan

eromski

Jarosław Marek Rymkiewicz

Nie ma Polski, nie ma Rosji,

nie było powstania

25 lipca 1863 roku - jak opowiada w piątym tomie Dziejów

1863 roku Walery Przyborowski, przedstawiając historię war

szawskiej  sekcji  sztyletników  -  więc  25  lipca na  stokach  Cy
tadeli  powieszeni  zostali  Antoni  Heine,  Ignacy Stefanowski,
August  Zawistowski  i Franciszek Nowicki.  Pierwszy był wy
robnikiem,  drugi  stróżem,  trzeci  palaczem,  czwarty  czelad
nikiem kotlarskim.  Złapano  ich  8  lipca na Nalewkach,  kiedy
próbowali  zabić  rewirowego  Frycza.  4  września  powieszono

w Cytadeli Józefa Kamińskiego, czeladnika krawieckiego, który
24 sierpnia uderzył sztyletem w brzuch Kazimierza Skowroń

skiego,  urzędnika w biurze  oberpolicmajstra warszawskiego.
Tego  samego  dnia,  4  września,  na  stoku  Cytadeli  powieszo
no jeszcze czterech sztyletników: szewca Józefa Bachlińskiego
oraz  czeladników  Jankowskiego,  Gołębiowskiego  i  Kochań
skiego. 9 sierpnia tych czterech zamordowało właściciela domu
na  Świętokrzyskiej,  Wicherta, jego  siostrę  i jego  służącą.  Jak
podaje  Przyborowski,  sztyletnicy zabili  także  małego  pieska

Wichertów.  Wichert oskarżony był o to,  że  - kiedy zgłosił się
do niego poborca podatku narodowego - kazał swojej służącej
sprowadzić policję.  17 września w Cytadeli powieszony został
Michał Wagner, drukarz z drukarni bankowej. Dwa tygodnie
wcześniej zabił on w szynku na rogu Kruczej i Nowogrodzkiej
szpiega  nazwiskiem  Bosakiewicz.  30  września na pięciu pla
cach Warszawy -  na placu Bankowym, Grzybowskim i Trzech

Króli,  na  Rynku  Starego  Miasta  i  na Nowym  Mieście  -   roz
strzelano  publicznie  pięciu  rzemieślników:  Stanisława  Jago-
szewskiego,  Stanisława Janiszewskiego,  Jozafata Kosińskiego,
Tymoteusza  Raczyńskiego  i  Leopolda  Zelnera.  Aresztowano
ich  kilka  dni  wcześniej,  mieli  przy  sobie  sztylety.  13  wrześ
nia  Wilhelmowi  Algerowi,  robotnikowi  z  fabryki  Ewansa
na Świętojerskiej, zgasła, kiedy wieczorem szedł ulicą, latarka.
Kto  wówczas  w  Warszawie  przed  godziną  policyjną,  ale już
po zmierzchu, wychodził na miasto, musiał mieć w ręku zapa
loną latarkę. Algera, z powodu tej zagasłej latarki, zatrzymano
i  znaleziono  przy nim  osiem  granatów.  17  października  roz
strzelano go na dziedzińcu fabryki, w której pracował, „a trupa
-  pisze Przyborowski -  ze straszną raną w piersi, z której stru
mieniem krew się  lała,  wieziono  na tak zwanej  karze  (to jest
wózku do wywożenia śmieci)  przez ulice Świętojerską i Freta
do Cytadeli. Ludzie maczali w tej krwi chustki i głośno przekli
nali rząd najezdniczy”. Opisawszy te egzekucje, Przyborowski
próbował ułożyć listę tych, którzy zostali w Warszawie zabici
przez sztyletników w lipcu, sierpniu i wrześniu 1863 roku. Wy
liczył  18  ofiar powstańczego  terroru,  ale  ta jego  lista nie była
oczywiście  kompletna,  bowiem,  jak pisał,  „wiele  morderstw
zostało ukrytych i nigdy na jaw nie wyszło”.

W numerze 206 z dnia 5 września 1863 roku - sztyletowanie

i wieszanie weszło już wówczas, rzec można, w warszawski oby
czaj - czytelnicy „Tygodnika Ilustrowanego” mogli przeczytać

w Kronice tygodniowej - pisywał ją wtedy Wacław Szymanow
ski  -   co  następuje:  „Rzeczywiście,  co  do  cygar  i  papierosów
przyznać  należy,  że  w  paleniu  ich  za  mało  może  zwracamy
uwagi  na  dogodność  drugich,  a  zwłaszcza  kobiet.  Wszakże
puszczanie  dymu  z  ust  nie jest  niezbędną potrzebą,  żeby się
od niego na chwilę wstrzymać nie można było.  [...] W ogóle są
dzimy, że rozpowszechniające się coraz bardziej używanie pa
pierosów bardzo niedobre przynieść może skutki dla zdrowia
publicznego.  Jeżeli,  według  zdania  doktorów,  sam  tytuń jest
szkodliwy w  cygarach  albo  fajkach,  to  olejek wydobywający
się z palonego papieru daleko jeszcze większą szkodę zdrowiu
przynieść może”. Aby nie było żadnych wątpliwości co do tego,

jaką problematyką zajmowali się w tych strasznych dla War

szawy -  i dla całej Polski - miesiącach redaktorzy „Tygodnika
Ilustrowanego”, przedstawię pełną treść dwóch numerów tego
pisma.  Ten  numer, w którym kronikarz dywagował na temat
szkodliwości palenia tytoniu, otwarty był -  jak zresztą niemal

każdy numer  „Tygodnika”  -   życiorysem wybitnej  postaci hi
storycznej. Tym razem był to życiorys Jerzego Lubomirskiego,
marszałka  wielkiego  koronnego.  Następną  pozycją  numeru
była  wspomniana  już  Kronika  tygodniowa.  Obok  problemu
palenia cygar  i papierosów Szymanowski podejmował w niej

jeszcze polemikę z „Warschauer Zeitung” na temat nazewni

ctwa ulic  Warszawy.  Zastanawiał  się  mianowicie,  czy w nie
mieckojęzycznym piśmie należy używać nazwy Biergasse czy
raczej  Piwna.  Opowiadał się, jako że był patriotą,  za tą drugą
ewentualnością. Czytelnicy mogli też znaleźć w tym numerze
artykuł opisujący ruiny zamku w Radziejowicach, opowiada
nie historyczne o Albrechcie księciu pruskim, korespondencję
z Moraw i wreszcie opis wsi Lubasz pod Czarnkowem. Numer
zamknięty był  kącikiem  szachowym  i  rebusem.  Tak wyglą
dał numer z 5 września.  Numer 212 z  17 października  -   tego

właśnie dnia, przypominam, przez Świętojerską i Freta wie

ziono do Cytadeli trupa „ze straszną raną w piersi” -  więc ten
numer  otwarty był  opisem klasztoru kamedulskiego  w Bini-
szewie.  Autor  Kroniki  tygodniowej  podejmował  w  niej  tylko

jeden temat. Piętnował mianowicie drobne kilkugroszowe

oszustwa przy kupowaniu biletów w omnibusie  i grze w kar
ty  oraz  przywłaszczanie  sobie  drobiazgów:  chowanie  cygar
do  kieszeni w czasie  wieczorów towarzyskich  i kradzież  cia
stek w cukierni.  „A cóż powiecie -  pisał -  o wypożyczających
książki?  Wieluż to  myśli o oddaniu ich?  Porachujmy się z su
mieniem,  bracia  moi,  i  opatrzmy,  wielu  z  nas  posiada  cudze
książki. Dzieje się to bez myśli skrzywdzenia właściciela, tylko

wprost oddaniu przeszkadza lenistwo i lekceważenie cudzej
własności, które u nas bardzo daleko jest posunięte”. Następne
pozycje numeru 212 „Tygodnika” to Przegląd polityki zagra

nicznej - przynoszący wiadomości z Paryża, Madrytu, Rzymu,
Kopenhagi, Berlina i Aten - oraz Ostatnie depesze z Paryża,

Londynu  i  Berlina.  Depesze  donosiły między innymi  o  tym,
że  „królowa Wiktoria wypadła z powozu.  Jej  królewska mość
doznała  lekkiej  tylko  kontuzji”.  Dalej  mamy jeszcze  w  tym
numerze życiorys Albrechta Stanisława Radziwiłła, kanclerza

wielkiego litewskiego, opis zamku książęcego w Poznaniu, ciąg

dalszy PomywaczkU obrazka z końca XVIII wieku przez Józe
fa Ignacego Kraszewskiego, rebus i szachy. Ostatnią pozycją
numeru był rysunek Juliusza Kossaka z cyklu Dawne ubiory
i uzbrojenia.

Choć „Tygodnik Ilustrowany” reklamował się jako pis

mo  „obejmujące  ważniejsze  wypadki  spółczesne”,  w  istocie
był jednak pismem  zwróconym  ku  przeszłości  i  pragnącym
przypomnieć swoim czytelnikom to,  co minione, odległe, za
pomniane.  Czynił to  zresztą  -   co  na  dobro jego  redaktorów
godzi się zapisać - w sposób bardzo udatny. Dwa działy pisma,

którym  Ludwik  Jenike  -  jak  mówiono  wówczas:  „redaktor
główny”  -  poświęcał  niewątpliwie  najwięcej  uwagi,  to  owe
wspomniane już  życiorysy wybitnych  postaci  historycznych
oraz  opisy  „miejscowości,  kościołów,  zamków  i  gmachów”.
Ten  drugi  dział wydaje  się  szczególnie  interesujący,  bowiem
zestaw  artykułów,  które  nań  się  składały,  ujawnia  dość  nie
oczekiwaną -  chciałoby się rzec: liberalną -   stronę ówczesnej

cenzury, skądinąd, jak wiadomo, niebywale wtedy rozzuchwa
lonej.  W  dziale  tym  w  drugim  półroczu  1863  roku  ukazały
się  między innymi następujące  -   zawsze pięknie  ilustrowane
-   artykuły:  Pińsk  i Pińszczyzna, Kościół św.  Stefana  i klasztor
mariawitek w Wilnie, Skała Czackiego pod Żytomierzem, Góra
Ochrymowa  w Żytomierzu, Kościół św.  Rafała  i figura Zbawi
ciela w Snipiszkach, Kościół św. Krzyża czyli bonifratrów w Wil

nie, Zamek w Białej. Na 31 artykułów pomieszczonych w tym
dziale w owym półroczniku aż 8 ma za temat miejscowości
i zabytki znajdujące się na ziemiach zabranych. Na marginesie

warto  zauważyć,  że  niebawem  miało  być już  znacznie  gorzej
i  w  drugiej  połowie  roku  1865  spośród  artykułów,  które  za
mieszczono w tym  dziale,  tylko jeden był  poświęcony zabyt
kowi znajdującemu się na ziemiach zabranych, a to kościołowi
bazylianów w Poczajowie i wiszącemu w tym kościele cudow

nemu  obrazowi  Bogurodzicy.  Te  artykuły  przedstawiające
przeszłość ziem zabranych mówiły coś istotnego o intencjach
redaktorów  „Tygodnika”  i  dlatego  o  nich  wspominam.  Ale
o  tych  intencjach  za  chwilę.  Teraz  należy zauważyć,  że  choć
„Tygodnik” zwrócony był ku przeszłości, to obecna była w nim
również  i  ówczesna teraźniejszość.  Jakież to  „ważniejsze wy
padki  spółczesne”  mieli na  oku jego  redaktorzy?  „Tygodnik”
przynosił  przede  wszystkim  wiele  wiadomości  z  zagranicy.
W  styczniu  1863  roku jego  czytelnicy mogli  się  dowiedzieć,
że  „w bitwie pod Fredericksburgiem separatyści stracili tylko

3000 ludzi. Federaliści uderzyli na Kingston w Karolinie, lecz
i tu odparci, cofnęli się ze stratą”. W tym samym miesiącu „Ty
godnik”, relacjonując atak generała Shermana na Vicksburg -
„obie strony walczyły z zajadłością dobrze już znaną z dziejów

tej smutnej bratobójczej wojny” -  przepowiadał, że jeżeli „woj
na  potrwa  rok jeden  jeszcze  w  takich  rozmiarach,  ojczyzna
Waszyngtona  zniszczoną  będzie  do  gruntu”.  Obok  wojny
toczącej  się w Stanach  między federalistami  a  separatystami
-  w roku 1863 „Tygodnik” informował o niej czytelników nie
mal w każdym numerze -  szczególną uwagę redaktorów przy
ciągała wojna tocząca się w Meksyku.  „Depesze z New Yorku
z  dnia  5  stycznia  donoszą,  że  Francuzi  zdobyli  Pueblę,  skąd
po otrzymaniu posiłków wyruszyć mają na Meksyk”.  Tę wia
domość  „Tygodnik Ilustrowany”  podał 24  stycznia.  Ciekawe,
kogo  zdobycie meksykańskiej  Puebli mogło wówczas w War
szawie zainteresować? Pewnie nikogo, jeśli się zważy, że dzień

wcześniej wybuchło powstanie, o czym, z niejasnych przyczyn,
czytelnicy „Tygodnika” poinformowani nie zostali.

Wśród informacji z zagranicy, zamieszczonych w „Tygodni

ku” w roku 1863, znalazłem jednak dwie takie, które, owszem,
mogły się wydać ówczesnym czytelnikom dość znaczące.
W połowie stycznia „Tygodnik” informował, że w Mediolanie

„kilku wieśniaków wykonało demonstrację przed kościołem
św. Łucji. Proboszcza i kilkanaście innych osób aresztowano

i zabrano piśmienne dokumenta”. W lutym natomiast czytel
nicy „Tygodnika” mogli się dowiedzieć, że król Wiktor Ema
nuel  przyjął  na  audiencji  posła  pruskiego  i  „w  tymże  dniu
w Neapolu rzucono bombę pomiędzy arkady pałacu podczas
balu u księżny genueńskiej”.  Nie były to  zapewne informacje
aluzyjne,  ale  wreszcie  za  takie  właśnie  mogły  lub  mogłyby
zostać  uznane.  Wypada więc  przyjąć,  że  ukazały się  w  „Ty
godniku”  dzięki  przeoczeniu  starszego  cenzora  Antoniego

Funkensteina.  Nazwisko godne jest zapamiętania -   Funken-
stein  -   bo  żeby wymyślić  coś  takiego jak ten  "Tygodnik Ilu
strowany” w roku 1863, na pewno nie wystarczy być zwykłym
cenzorem  i trzeba być przynajmniej  starszym,  a może nawet
najstarszym cenzorem.

W Warszawie - według Funkensteina i redaktorów „Ty

godnika  Ilustrowanego”  -   oczywiście  nie  rzucano  wówczas
bomb  jak  na  balu  u  księżny  genueńskiej,  nie  dokonywano
aresztowań,  nie  konfiskowano  piśmiennych  dokumentów.
Działy się jednak w Warszawie, a także w tym bezimiennym,
nie nazwanym kraju, w którym miasto to leżało, różne okrop
ne rzeczy i Funkenstein, jak się zdaje,  nie miał nic przeciwko
temu,  aby Jenike o tych okropnościach -   a nawet potwornoś
ciach  -   informował  swoich  czytelników.  „Korespondentka

z Sokołowa Podlaskiego pisze nam, że tam stawy powysychały,
a skutkiem tego wyginęły i ryby,  tak iż ceny na nie do  niepa
miętnej  z dawna doszły wysokości”.  Tę wiadomość przyniósł
„Tygodnik”  w  styczniu.  „Wiadomo  każdemu,  że  pomiędzy
mnóstwem  źle  urządzonych  u nas  zakładów niezaprzeczenie
prym trzymają łazienki letnie wiślane.  Nieporządek jest tam
na  porządku  dziennym”.  To  informacja  z  lipca.  „Doprawdy,
chleb  jaki  otrzymujemy  obecnie  nie  jest  do  jedzenia.  Czar
ny jak glina,  stęchły i  niedopieczony.  Jak go  ukroić kawałek,
a  położyć  na  obrusie,  to  ślady wilgoci  po  nim  się  pozostają.
Taki  chleb  żadną  miara dla zdrowia nie  może być pożytecz
nym.  [...] I dziwna rzecz, na ulicy, gdzie mieszkam, znajduje się
kramik, w którym sprzedaje się chleb wypiekany przez staro-
zakonnego, otóż ten chleb jest daleko bielszy, smaczniejszy i le
piej  wypieczony”.  Tak krytykował  „Tygodnik”  warszawskich
piekarzy we wrześniu.  Można  się  też było  dowiedzieć  z  tego
pisma  w  tym  pełnym  nieszczęść  roku  1863,  że  woda  zalewa
piwnice na Tamce, że na placu Teatralnym reperuje się bruki,

„a ta naprawa tymczasem tak się odbywa, że w miejsce starych
dziur powstają nowe, jeszcze gorsze”, że grabarze na Powąz

kach  „nie  odznaczają  się  wielką  ostrożnością w  dopełnianiu
grobowych obowiązków swoich”  oraz że  omnibusy warszaw
skie są „niedogodne, brudne, trzęsące, zapełnione wszelkiego
rodzaju  śmieciami  i  nieczystością”.  Autor  Kroniki  tygodnio
wej nie mógł jednak nie zauważyć,  że choć było coraz gorzej,
to  było  coraz lepiej,  bo  komunikacja miejska  funkcjonowała
coraz  sprawniej,  gdyż  omnibusów było  coraz więcej.  „Liczba
omnibusów u  nas  zwiększyła  się w przeciągu  roku  do  sześć
dziesięciu kilku”.  Było w nich co prawda coraz więcej  śmieci,
ale na to, dzięki Bogu, Funkenstein pozwalał.

Wziąwszy pod uwagę te wszystkie informacje, które dotąd

za „Tygodnikiem Ilustrowanym” podałem, warto może zasta
nowić się przez chwilę nad dziwnym stosunkiem, jaki zachodzi
pomiędzy prawdą  a kłamstwem.  Nie  można powiedzieć,  aby
redaktorzy  „Tygodnika”  podawali jakieś  nieprawdziwe  wia
domości.  Wydaje  mi  się,  że  zazwyczaj  pisali prawdę.  A  może
nawet  zawsze pisali prawdę.  Ale widać też  od  razu,  że  pisząc

prawdę - zarazem potwornie, wprost haniebnie kłamali. Moż
na  przyjąć,  że  każda  z  wiadomości  i  opinii  była  i  nadal jest
prawdziwa.  W  Sokołowie  Podlaskim  naprawdę powysychały
wówczas  stawy,  w  związku  z  czym  ceny  ryb  poszły  w  górę.
Królowa Wiktoria naprawdę wypadła z powozu i doznała lek
kiej kontuzji. Federaliści naprawdę uderzyli na Kingston i cof
nęli  się  ze  stratą.  Palenie  tytuniu  naprawdę  mogło  przynieść
wielką  szkodę  zdrowiu.  Skała  Czackiego  pod  Żytomierzem
naprawdę  wyglądała  tak,  jak przedstawiała ją  piękna  rycina
w „Tygodniku”. Nie kłamały też rebusy, kącik szachowy i ryciny
Juliusza Kossaka. Więc nie kłamali. Ale wszystkie te prawdzi
we informacje, dodane do siebie, składały się na jedno wielkie,
niesamowite kłamstwo.  Kłamliwa była bowiem ze swej  istoty

struktura rzeczywistości: struktura, którą z prawdziwych ele
mentów budowali zacni redaktorzy „Tygodnika”, przy pomocy
cenzora, a zapewne także przy pomocy i za namową - choć
nic o tym nie wiem i może niesłusznie ich podejrzewam - ko
goś, kto urzędował na Zamku (lub w biurze ober policmajstra)
i komu zależało, mogło zależeć na tym, aby czytelnicy tego
pisma otrzymywali co tydzień stosowną porcję obezwładnia

jącego kłamstwa. Źródłem tego kłamstwa było oczywiście

przemilczenie.  Potworność przemilczenia  i kłamliwość  całej
struktury czyniły i czynią kłamstwem -  nie wiem, nie jestem
pewien, czy dla ówczesnego czytelnika, ale na pewno dla dzi
siejszego  - każdą informację, która sama w sobie była, mogła
być  prawdziwa.  Te  prawdziwe,  ale  przez  wejście  w  związek
z  kłamstwem  tracące  swą  prawdę  informacje  dają  w  sumie
obraz upiornej nierzeczywistości, świata niczyjego, bo takiego,
z którym nikt - nawet chyba starszy cenzor Funkenstein - nie
był w stanie się utożsamić. Taka jest więc potęga kłamliwej ca
łości: nic, co w niej uczestniczy, nie może być prawdą. I choćby
było  prawdą, wchodząc w kłamliwą całość  prawdą być  prze
stanie.  Królowa  Wiktoria  naprawdę  wypadła  z  powozu.  Ale

ja, dowiadując się o tym z „Tygodnika Ilustrowanego”, wcale
w to nie wierzę. Kłamią, więc nie wypadła. I zastanawiam się

tylko: dlaczego i w tej sprawie, mało wreszcie dla mnie i dla
nich istotnej, też mnie okłamują.

Trzeba powiedzieć, że - budując tę swoją niesamowitą

nierzeczywistość z elementów prawdy - redaktorzy „Tygo
dnika Ilustrowanego” jawią się (z naszego punktu widzenia)

jako,ludzie nieoczekiwanie nowocześnie myślący, a także

obdarzeni  niezwykłą  zdolnością przewidywania przyszłości.
Ludwik  Jenike,  sądząc  z  jego  wspomnień,  był  człowiekiem
zacnym,  ale jednak niezbyt  inteligentnym.  Sądząc  natomiast
z  pisma,  które  założył  i  redagował,  był  człowiekiem  szalenie

inteligentnym. Pojął przecież, że znacznie ważniejsze od tego,
co się mówi, jest to,  czego się nie mówi.  I że właśnie to, czego
się nie mówi, powinno być przedmiotem dziennikarskiej  ma
nipulacji.  Można  więc  rzec,  że  pojął, jaka  będzie  przyszłość
słowa drukowanego. Pomysł, żeby kłamać mówiąc tylko praw
dę, wydaje  się nam pomysłem,  na który wpadli dopiero pisa
rze i dziennikarze wieku XX. Tymczasem Jenike wpadł na ten
pomysł, bagatela, niemal sto lat przedtem nim Czesław Miłosz
napisał w Dziecięciu Europy:

Z małego nasienia prawdy wyprowadzaj roślinę kłamstwa,
Nie naśladuj tych co kłamią, lekceważąc rzeczywistość.

Rady Miłosza, pochodzące z roku 1946, zwrócone były

do obywatela któregoś z totalitarnych państw XX wieku.  Pań
stwo,  w którym  żył  Jenike,  trudno  nazwać  totalitarnym.  Ale
mechanizm przemilczeń, a więc mechanizm tworzenia nierze-
czywistości, jaki stosował w swoim piśmie, był akurat tak samo
skuteczny -  i w swej  istocie właściwie taki sam  -  jak ten, któ
ry w wieku XX miała  zastosować prasa państw totalitarnych.

Ten mechanizm przemilczeń - a także jego przypuszczalny cel
- najlepiej chyba widoczny jest w „Tygodniku Ilustrowanym”
w sposobie używania dwóch słów: Polska i Rosja. A właściwie

jednego z nich, bowiem słowa Rosja redaktorzy „Tygodnika”

nie  używali  w  ogóle.  Istniały  według  nich  na  świecie  różne
państwa  -   Anglia,  Francja,  Włochy,  M adagaskar  -  ale  Rosja
nie  istniała.  Czegoś  takiego  -   zdawali  się  mówić  ci  redakto
rzy swoim czytelnikom - nie ma i co więcej  w ogóle nigdy nie

było  na świecie.  W każdym numerze pisma,  tuż pod tytułem,
ukazywała  się  co  prawda  informacja  mówiąca  między inny
mi: „Prenumerata na prowincji i w Cesarstwie: rocznie rsr 12”.
Ale  na  to  nie  było  po  prostu  rady,  trzeba było jakoś  licznych

czytelników z Kijowa czy Żytomierza poinformować,  ile mają
płacić  za prenumeratę.  W ciągu całego  roku  1863  ukazała  się
natomiast w „Tygodniku” tylko jedna informacja, z której mo
głoby wynikać, że coś takiego jak Rosja istnieje. Mogłoby wyni
kać, ale niezbyt jasno, bo nazwa państwa nie została wyraźnie
wymieniona.  „Petersburg.  7 kwietnia -  mówiła ta informacja.

-  Towarzystwo  rosyjskie otrzymało koncesję na budowę kolei
żelaznej z Kijowa do Odessy, długiej 647 wiorst, z dwiema bocz
nymi liniami, każda dłuższa nad 300 wiorst. Kapitał zakładowy
55  milionów  rubli,  państwo  zapewnia  5%”.  Naprawdę  -   była
to jedna jedyna  informacja, jaką w roku  1863  otrzymali  czy
telnicy „Tygodnika” o tym państwie, które skądinąd było prze
cież dość  dobrze widoczne, jako  że  odległość między jednym
a drugim jego stójkowym na ulicach Warszawy wynosiła wte
dy około dwustu kroków i nie mogła -  z rozkazu najwyższych

władz - być większa. Zastanawiam się, czy na słowo Rosja był
wtedy zapis w rosyjskiej cenzurze? Czy to raczej sam Jenike
wpadł na taki pomysł zlikwidowania sprawy polsko-rosyjskiej?
Jeśli chodzi o Polskę, spawa wyglądała natomiast zupełnie ina
czej. Słowa Polska i Polacy pojawiały się w „Tygodniku” bardzo
często, tylko jednak w życiorysach ludzi dawno zmarłych, opi

sach zabytków, wspomnieniach historycznych. Cenzura była

w tym zakresie widać dość łaskawa i fałszowania historii nie żą

dała. Redaktorzy „Tygodnika” wciąż więc przypominali swoim
czytelnikom, że istniała kiedyś jakaś Polska. Przypominali też,
co więcej, że ta Polska niegdyś istniejąca była wspaniała, boga
ta, potężna. Używali również słowa ojczyzna i z „Tygodnika”

w roku 1863 można się było na przykład dowiedzieć, że Jerzy

Lubomirski „zasłaniał ojczyznę”, Stefan Czarniecki był „oswo-
bodzicielem ojczyzny”, a w artykule o Michale Mniszchu uży
to nawet sformułowania „miłość ojczyzny”. Bardzo starannie

jednak zarazem podkreślano, że wszystkie te słowa - Polska,

Polacy, ojczyzna - odnoszą się do przeszłości i tylko do prze
szłości, że Polska była, właśnie była, w jakiejś przeszłości, która

właśnie jest przeszłością, i że w tej przeszłości można ją było,
owszem, zasłaniać i kochać. O tym, kiedy, dlaczego, w jaki spo
sób ta Polska przestała istnieć, oczywiście, nie wspominano,
ponieważ wymawianie słowa Rosja było zakazane.

Co miał z tego wnioskować czytający „Tygodnik Ilustrowa

ny” mieszkaniec miasta, w którym jeździły brudne omnibusy,
a w sklepach sprzedawano źle wypieczony, niesmaczny chleb?
Miał, myślę, godzić się na to, że jest jak jest, że żyje gdzie żyje,
pocieszając się przy tym miłą myślą, że - choć nie ma już na
rodowości -  to jest jednak dziedzicem wspaniałej przeszłości.
Omnibusy były co prawda zaśmiecone, ale nikt go nie krzyw
dził,  nikt nie prześladował.  Rosja nie istniała.  Był mieszkań
cem kraju realnych omnibusów i powinien się z tym pogodzić.
Powinien  się  pogodzić  z  realną  rzeczywistością,  bo  jest jak

jest, a inaczej nie będzie. O to, myślę, chyba właśnie chodziło.

Nie nazywać czegoś, co nie istnieje, a przecież istnieje, nie

jest jednak łatwo. Redaktorzy „Tygodnika” mieli więc wyraź

ne kłopoty stylistyczne, kiedy przychodziło do nazywania tej
realnej  nierzeczywistości, której przeszłość nazywała się Pol
ską,  ale  której  teraźniejszość  nazwana być  w  ten  sposób  nie
mogła. Dwa lata później, kiedy zaczęły ukazywać się „Kłosy”,
Kazimierz Władysław Wójcicki  wpadł więc  na  fenomenalny
pomysł, aby tę nierzeczywistość realnych omnibusów nazwać
po  prostu  krajem.  Z  artykuliku podsumowującego  pierwsze
półrocze  istnienia  „Kłosów’,  opublikowanego  w  listopadzie
roku  1865,  można się było  dowiedzieć,  że w piśmie tym były
drukowane  między  innymi:  „opisy  podróży  -  osobliwości
kraju własnego i obszernej  obczyzny - sprawozdania z litera
tury krajowej i zagranicznej - korespondencje z różnych miast

kraju naszego”.

Co potąd powiedziałem, pozwala postawić kilka pytań,

z których dwa wydają mi się najistotniejsze.  Na żadne z nich
nie  mam jednak gotowej  odpowiedzi.  Pytanie  pierwsze jest
takie.  Po  co  to  komu  było,  komu  i jaką  miało  to  przynieść
korzyść, kogo i w jakim  właściwie celu chciano oszukać kon
struując tę nierzeczywistość? Nie ulega przecież wątpliwości,
że wszyscy wszystko  świetnie  wiedzieli.  Żadna  nierzeczywi
stość -  choćby najlepiej  pomyślana -  nie mogła wyprzeć, za
stąpić,  zlikwidować  strasznej  rzeczywistości  tamtego  czasu.
O  tej  rzeczywistości  -   o  tym,  co  naprawdę  dzieje  się w War
szawie, w Polsce,  na Litwie, na Wołyniu -   informowały swo
ich czytelników, i to całkiem dokładnie, tak gazety wydawane
przez rząd -  jak go wówczas nazywano - najezdniczy, jak i ga
zety wydawane w podziemiu.  O  egzekucjach  dokonywanych
w Warszawie można się było dowiedzieć z oficjalnego organu
najeźdźców, „Dziennika Powszechnego”. Kto się tym „Dzien
nikiem” brzydził i czytać go nie chciał, mógł poznać prawdę,
czytając  powstańcze  „Wiadomości  z  Pola  Bitwy”,  redagowa
ne  przez  Agatona  Gillera,  albo  „Niepodległość”,  która  była
półoficjalnym  organem  Rządu  Narodowego.  Wychodząca
w Warszawie „Niepodległość” miała ogromny, jak na owe cza

sy,  nakład,  niektóre jej  numery były odbijane  podobno  w  10
000  egzemplarzy.  Liczba  prenumeratorów  „Tygodnika  Ilu
strowanego”  - jak po latach skarżył się w swoich wspomnie
niach Ludwik Jenike  -  spadła po wybuchu powstania z 3800
do  1500.  Zważywszy choćby tylko na te różnice w wysokości
nakładów,  sam  pomysł,  że  cokolwiek  można  by,  cokolwiek
dałoby się wówczas przemilczeć i w ten sposób zataić, wydaje
się  po  prostu  śmieszny.  Jeszcze  na jedno,  w  związku  z  tym
moim  pytaniem,  trzeba  zwrócić  uwagę.  Na  ulicach  Warsza

wy grał się wtedy ogromny teatr śmierci, a jego widownia
liczyła się na tysiące, a może i dziesiątki tysięcy. Mówiłem

już o tej egzekucji pięciu rzemieślników, którzy 30 września

zostali  rozstrzelani  na pięciu placach Warszawy.  Było  to już
po  zamachu  na  Berga  i  nowy namiestnik,  pragnąc  pokazać
miastu, co potrafi, postarał się, aby egzekucja wypadła szcze
gólnie okazale.  „Chciał tym  sposobem  -   pisze  Przyborowski
-   wywołać przerażenie  i postrach  w mieście.  Nieszczęsnych
skazańców wieźli przez  miasto  przy huku bębnów,  każdego
osobno w towarzystwie kapucyna z krzyżem w dłoni. Tłumy
ludu przypatrywały się temu widowisku, kobiety głośno pła
kały, niektóre padały zemdlone”.  Kto, obejrzawszy taki spek
takl na którymś z placów Warszawy, poszedł potem do domu
i  usiadłszy w fotelu,  rozłożył „Tygodnik Ilustrowany”,  co  so

bie właściwie myślał? Ale już nie o to chodzi, co myślał sobie
ówczesny czytelnik „Tygodnika”. Co sobie właściwie myślał,

jaki miał pomysł na rozprawienie się z Polakami ten rząd na-
jezdniczy, który tak gorliwie - przy pomocy swoich cenzorów

-   rzeczywistość  przerabiał  na  nierzeczywistość,  a  zarazem
-   i  równie  gorliwie  -   przekonywał  buntowników  o  swojej
rzeczywistej  sile,  swojej  rzeczywistej  bezwzględności,  swo
im  rzeczywistym  okrucieństwie?  Dlaczego  zarazem  zatajał
i ujawniał rzeczywistość? Po co mu to było?

Pytanie drugie jest takie. Jakie były intencje redaktorów

„Tygodnika Ilustrowanego”? Ludwik Jenike, pisząc wspomnie
nia - ukazały się one już w X X wieku - twierdził oczywiście,
że miał zawsze jak najlepsze intencje. „Działalność moja pub

liczna rozszerzyła się od chwili, gdy stanąłem na czele pisma,
które wkrótce  dość  silny wpływ na  społeczeństwo  nasze wy
wierać  poczęło.  Każda  sprawa  ważniejsza,  każda  myśl  szla
chetna  znajdowała w nim odbicie,  a nieraz i początkowanie”.
Twierdził  też  Jenike  -   mając  na  myśli  narodowość  polską  -
że „w obronie tego właśnie skarbu «Tygodnik» od samego po
czątku walczyć sobie zamierzał”. A jeśli „Tygodnik” coś kiedyś

przemilczał, to było to „przymusowe milczenie”.  „Powtarzam
więc jeszcze raz to,  co już wyżej  powiedziałem,  że złośliwym
i  zupełnie bezzasadnym  był  zarzut,  robiony nam  nieco  póź
niej  przez pisma  tak zwane  postępowe,  zarzut  wstecznictwa
i  odgrzebywania wyłącznie  zmurszałych  zabytków przeszło
ści”. Niestety, nie można doczytać się w tych dwóch tomikach
Ze  wspomnień,  wydanych  w  roku  1910,  co  myślał ten  wielki
twórca  nierzeczywistości  o  wymyślonym  przez  siebie  me
chanizmie kreowania tej  nierzeczywistości.  A  może w  ogóle
nie zdawał sobie sprawy z tego, że taki mechanizm wynalazł?
W drugim tomie Ze  wspomnień  Jenike przytoczył list,  który
w czerwcu  1866  roku  otrzymał od  Elizy Orzeszkowej.  „Nim

jednak zostanę pana znajomą, jestem serdeczną przyjaciół

ką pisma, wychodzącego pod jego kierownictwem. Dziwnie

sympatyczny, poczciwy, całkiem jakoś nasz jest «Tygodnik Ilu
strowany»”. Widzę panią Elizę Orzeszkową, jak po przegranej

bitwie pod  Kołodnem, w pierwszych dniach lipca  1863  roku,
wiezie  w karecie  chorego  Romualda  Traugutta  -  jego  głowa
na jej kolanach -  i tak ją pytam: - Droga pani Elizo, co też pani
miała na myśli, pisząc potem ten list do pana Jenike? Nie poj
muję pani. Przecież jego „Tygodnik” nie był ani sympatyczny,
ani poczciwy, ani nasz. Była pani bardzo mądrą kobietą, więc
chyba musiała to pani wiedzieć. - 1 myślę sobie, tak panią Elizę
pytając, że może my ich już nie pojmujemy, tych ludzi, którzy
żyli tutaj przed stu dwudziestu laty? Może nie jesteśmy w stanie
pojąć ich rozpaczy? Może oni naprawdę -  w rozpaczy po klę
sce -  uznali, że Polski nie ma i nigdy nie będzie, i że wszystko,
co mogą z niej jeszcze mieć, to wspomnienie o skale Czackiego
pod Żytomierzem i o figurze Zbawiciela w Snipiszkach? Może
uznali,  że  nigdy  nic  więcej  poza  tymi  wspomnieniami  już
mieć nie będą, że więcej żądać nie należy, że to i tak dużo? Ale
nawet jeśli tak było, jeśli tak myśleli,  to w czasie,  kiedy przez

Świętojerską i Freta wieziono na wózku do wywożenia śmieci
krwawiące zwłoki sztyletnika Wilhelma Algera, nie powinni
mnie przekonywać, że palenie tytoniu szkodzi zdrowiu i że nie
powinienem śmiecić w omnibusie. To było niegodne.

[Tekst wygłoszony w roku 1983 w Sali Lustrzanej Pałacu Sta

szica na konferencji zorganizowanej przez Instytut Badań Lite
rackich z okazji 120. rocznicy Powstania Styczniowego. Zdjęty
wówczas przez cenzurę przy próbie opublikowania go w mie
sięczniku „Powściągliwość i Praca”.]

NOTA

Zbiór opowiadań  Elizy Orzeszkowej  Gloria  victis wydany zo
stał  po  raz  pierwszy  w  roku  1910  przez  wileńską  księgarnię
Wacława  Makowskiego.  W  książce  znalazło  się  wtedy  pięć
opowiadań:  Oni,  Oficer,  Hekuba,  Bóg wie kto  oraz,  na końcu,
opowiadanie  tytułowe.  Była to  ostatnia książka pisarki,  która
umarła w maju  1910  roku.  Wszystkie te  opowiadania Orzesz
kowa napisała w ciągu dwóch lat - między grudniem roku 1906
a  grudniem  roku  1908.  Były one  drukowane  między rokiem

1907 a rokiem 1909 w „Kurierze Warszawskim”, „Kurierze

Litewskim”,  „Tygodniku  Ilustrowanym”,  „Tygodniku  Mód
i  Powieści”,  „Świecie”  i  krakowskim  „Przeglądzie  Powszech
nym”. Z listów pisarki wiadomo, że rosyjska cenzura trochę się
do tych  pierwodruków mieszała,  ale  ostatecznie  Orzeszkowej
udało  się  wszystkie  opowiadania  wydrukować jeszcze  przed
publikacją książkową. O łagodności (może bezradności -  może
wspaniałomyślności)  carskiej  cenzury w latach  poprzedzają
cych pierwszą wojnę światową świadczy też i to, że już w roku

1911 ukazało się rosyjskie tłumaczenie tomu Gloria victis - opi

sy moskiewskich zbrodni można więc było wówczas drukować
także w Moskwie. O tym, jak doszło do powstania opowiadań
i dlaczego Orzeszkowa dopiero pod koniec życia, w pierwszych

latach XX wieku, zdecydowała się powrócić do wspomnień z lat
swojej  młodości,  mówi jej  list  do  Aurelego  Drogoszewskiego
z kwietnia 1907 roku (Drogoszewski, zaprzyjaźniony z Orzesz
kową, opracował później, w latach dwudziestych, pierwsze peł
ne wydanie jej Pism). Z listu dowiadujemy się też, jaki miał być
pierwotnie  zaprojektowany przez  pisarkę  tytuł  całego  tomu.
„W połowie grudnia [mowa o roku 1906] mniej więcej uczułam
się o tyle zdrowszą, że wstałam, poszłam do biurka i zaczęłam
pisać  opowiadania  czy fragmenty,  czy  -   nie  wiem,  jak  mam
to nazwać, z dziejów powstania  1863, z dziejów raczej  ułamka
tego powstania, który niegdyś przed oczyma mymi rozwijał się
w  stronach  poleskich.  Strony,  ludzie,  ich  siedliska,  ich  słowa
i czyny stanęły mi przed wzrokiem,  zabrzmiały w słuchu, jak

wczoraj widziane i słyszane. Nigdy zupełnie nie traciłam ich

z pamięci, z myśli pełnej czci, z serca pełnego żałości. Ale wie
działam, że zajmować się nimi daremnie; głośno opowiadać ich

było nie wolno. Teraz wolno, więc zupełnie samoistnie, bez żad
nych moich  starań  ani wysileń wskrzesły w pełnych barwach
i  kształtach.  Są  tam  rzeczy,  o  których jeżeli ja  nie  opowiem,
nikt nigdy wiedzieć nie będzie, bo wszyscy prawie współcześ
ni już wymarli, nic głośno nie opowiedziawszy.  [...]  Może taka
chwila, taka pora przyszła. Chcę całą książkę napisać. Tytuł jej
dam  skromny i  razem  krwawy:  «1863».  Nic  więcej”.  Ten  list
do Drogoszewskiego potwierdza więc to, czego od razu domy
ślamy się, co od razu wiemy, czytając Gloria victis -  Romualda
Traugutta (w opowiadaniu Oni)  nie oglądamy oczyma niemal
siedemdziesięcioletniej  Elizy Orzeszkowej; oglądamy go oczy
ma Orzeszkowej, która,  patrząc na niego i słuchając jego  słów
w poleskim dworze, miała wtedy, wiosną 1863 roku, dwadzieś
cia dwa lata. Ujmując to inaczej: Orzeszkowa uważała (prawdo
podobnie), że to, co zapamiętała z wydarzeń roku 1863, układa

się jej w świadectwo tamtego czasu; a więc nie tyle w dzieło
literackie, artystyczne - ile w dzieło źródłowe, historyczne.

Opowiadanie „Rozdziobię nas kruki, wrony.” powstało w roku

1894. Stefan Żeromski pracował wówczas jako bibliotekarz

w Muzeum Narodowym Polskim w Raperswilu. Tytuł, za Dzie

łami w wydaniu Stanisława Pigonia, dajemy tutaj w cudzysłowie
(który nie zawsze jest zachowywany), bowiem jest to cytat z za
pomnianej pieśni żołnierskiej. Pierwodruk opowiadania ukazał
się w „Przeglądzie Poznańskim” w listopadzie 1894 roku, dokład
nie: w numerze, który wyszedł z datą 11 listopada, co można by
uznać -  zważywszy, że Żeromski w „Rozdziobię nas kruki...” daje
nam wgląd w ówczesną (z końca wieku XIX) sytuację duszy pol
skiej  -   za wydarzenie cokolwiek tajemnicze, może nawet jakoś
symboliczne. Tajemnicze -  nikt bowiem nie mógł wtedy przewi
dzieć,  co przydarzy się rozdartej  i umęczonej  duszy polskiej  11
listopada -  za dwadzieścia cztery lata. Można jednak też powie
dzieć, że posępna analiza tragicznego rozdarcia duszy polskiej,

którą wykonał Żeromski, musiała poprzedzać uzdrowienie i od
rodzenie tej duszy. Tak właśnie, tajemniczo i niejasno, literatura
łączy się z dziejami, a jej  arcydzieła zapowiadają dziejowe prze
miany. Opowiadanie „Rozdziobię nas kruki,  wrony...” Żeromski
wydrukował w  „Przeglądzie  Poznańskim”  pod  pseudonimem
Maurycy Zych i pod tym samym też pseudonimem ukazał się
w Krakowie, we wrześniu  1895 roku, ale z datą  1896, nakładem
księgarni  Zwolińskiego  i  Spółki,  zbiór „Rozdziobię  nas  kruki,

wrony...”y do którego, poza opowiadaniem tytułowym, weszło

jeszcze sześć innych, wśród nich Mogiła i Źródło. Zbiór ten miał

zaczerpnięty z Irydiona Zygmunta Krasińskiego podtytuł Obraz
ki z ziemi mogił i krzyżów, który potem, w niektórych z wielu
późniejszych wydań, opuszczano. Była to druga książka wówczas

trzydziestejednoletniego pisarza - pierwsza, zbiór Opowiada

nia, ukazała się w lipcu 1895 roku, a więc dwa miesiące wcześ

niej, w Warszawie.  W  „Przeglądzie Poznańskim” opowiadaniu
„Rozdziobię  nas kruki,  wrony...” Żeromski dał podtytuł Bajka.
Intencja autora wydaje się w tym wypadku trochę trudna do wy
tłumaczenia  -  byłabyż to  „bajka”  o  polskim  powstaniu?  -   lub
„bajka” o polskiej duszy? - lub, jeszcze inaczej, „bajka” o polskim
losie? Słowo „baśń” byłoby w tym wypadku może stosowniejsze.
Podtytuł ten Żeromski później, już w drugim wydaniu książko

wym, do którego doszło w roku 1901 we Lwowie, usunął. Znaj

duje się on jednak w rękopisie opowiadania (przechowywanym

w zbiorach Ossolineum) i wskazuje przynajmniej na to, że wyda
rzeń, opisanych w „Rozdziobią nas kruki...” nie należy traktować

jako ściśle historycznych. Ujmując to inaczej - opowieść o losie
jednego powstańca, który nazywał się Winrych i szedł w roku

1864 polnymi drogami z Mławy do Nasielska, jest też opowieścią

(może być rozumiana jako opowieść) o losie wszystkich polskich

powstańców, a nawet wszystkich Polaków - o ich przerażających
i bajecznych dziejach.

Opowiadanie Echa leśne Żeromski wydrukował wprzód w wy
danym w roku 1904 w Krakowie Kalendarzu robotniczym na rok

1905, a potem w 1. zeszycie miesięcznika „Krytyka” z roku 1905

- było to wówczas, obok „Chimery”, najważniejsze polskie

pismo poświęcone literaturze. W tymże roku 1905 Echa leśne
ukazały się w Krakowie w osobnej książeczce. Wydając to opo
wiadanie Żeromski, podobnie jak w wypadku zbioru „Rozdzio

bią nas kruki, wrony”, ukrył się pod pseudonimem Maurycy

Zych. Echa leśne miały swój ciąg dalszy - była nim powieść Uro
da życia, którą Żeromski napisał pięć lat później, w roku 1912
w Paryżu. W Urodzie życia opowiedziana została historia Piotra
Rozłuckiego - syna owego oficera wojsk rosyjskich, który, wedle

relacji, jaką mamy w Echach leśnych, przeszedł na stronę po
wstańców i został rozstrzelany z rozkazu swojego stryja. Bohater

Urody życia, po ukończeniu korpusu kadetów w Petersburgu,

przybywa do Polski, odnajduje grób rozstrzelanego ojca, dezer-
teruje z carskiej armii - i powołanie swoje, za przykładem ojca,
odnajduje w służbie idei polskiej. O znaczeniu, jakie dla polskiej
świadomości narodowej miały Echa leśne - opowiadanie o Pol
sce spacyfikowanej i zrusyfikowanej - może świadczyć fakt,

że w roku  1933 we wsi Gózd w Górach  Świętokrzyskich, przy
szosie z Kielc do Radomia, na grobie powstańców styczniowych
ustawiono  metalowy krzyż i kamień,  na którym  umieszczono
napis: „Powstańcowi  1863 r. bohaterowi Ech leśnych St. Żerom
skiego obywatele wolnej Polski”.

W pierwszym, krakowskim wydaniu z roku  1895 na karcie ty
tułowej  zbioru „Rozdziobię  nas  kruku  wrony...” umieszczone
było  motto,  które  Żeromski,  podobnie  jak  podtytuł  książki,
zaczerpnął z Irydiona  Zygmunta Krasińskiego,  trochę skraca

jąc jeden z ostatnich fragmentów Dokończenia: „A po długim

męczeństwie zorzę rozwiodę nad wami -   udaruję was  szczęś
ciem i tym,  co  obiecałem  ludziom na  szczycie  Golgoty -   wol
nością”.  To  zdanie  oddaje  dobrze  tę  mesjanistyczną,  zbawczą
ideę,  która  doprowadziła  do  wybuchu  w  styczniu  1863  roku
i spowodowała, że Polacy wystąpili wówczas do nierównej wal
ki  z moskiewską przemocą -   i dlatego wydało  się nam  rzeczą
słuszną  opatrzenie  całej  naszej  książki,  wydanej  z okazji  150.
rocznicy  Powstania  Styczniowego,  tym  właśnie  wybranym
przez Stefana Żeromskiego mottem.

J.M.R.