4. XI. 2004 r. Prof. R. Madyda-Legutko

GENEZA I ZASIĘG TERYTORIALNY KULTURY PRZEWORSKIEJ

Kultura przeworska powstała na podłożu kultury pomorskiej przy silnych wpływach ze środowiska celtyckiego:

• podłoże k. pomorskiej - sytuacja nie jest do końca jasna znanych jest kilka cmentarzysk, na których występują razem pochówki pomorskie i wczesne przeworskie, np. Błonie na Sandomierszczyźnie czy Wymysłowo

• większość cmentarzysk i osad zakładana była na tzw. „surowym korzeniu” (w dawnej literaturze mówiło się o podobieństwie rozmieszczenia osad i cmentarzysk w obu kulturach - teraz postrzega się to inaczej)

• otwarcie się na lateniazcję (silne oddziaływania celtyckie) miała wywołać wędrówka Bastarnów (ludności z kręgu nadłabskiego - łączonej etnicznie z Germanami) przez tereny Polski (wzdłuż Noteci, Wisłą, Bugiem) nad M. Czarne - dawniej sądzono, że doprowadziło to do zachwiania struktur osadniczych i społecznych obecnie uważa się, że przyczyniło się to do przejęcia wpływów celtyckich przez ludność zamieszkującą ówcześnie ziemie polskie; sądzi się, iż obecność materiałów jastorfskich świadczy o dużej ich roli w powstaniu k. przeworskiej

• kultura Poieneşti-Łukaševka (ter. Mołdawii) - wykazuje obecność cech jastorfskich i przeworskich

Obecnie uważa się, iż k. przeworska wykrystalizowała się przed 200 r p.n.e., na przełomie LT C1b i LT C2 (obejmuje zatem fazy A1, A2 i A3 młodszego okresu przedrzymskiego) i rozwijała się do 450 r n.e. (fazy B1, B2 wczesnego okresu rzymskiego).

Nazwa tej kultury funkcjonuje od schyłku XIX i pocz. XX w. - pochodzi od nazwy cmentarzyska z okresy wczesnorzymskiego w miejscowości Gać koło Przeworska badanego przez archeologa śródziemnomorskiego prof. Karola Hadaczka, który opublikował swoje badania w Tece Konserwatorskiej (materiały osobno, groby osobno...).

MŁODSZY OKRES PRZEDRZYMSKI

Kultura przeworska w najstarszym zasięgu:

• Dolny Śląsk

• Wielkopolska

• Kujawy

• Polska Środkowa - Ziemia Sieradzko-Łęczycka (dorzecze Prosny i grn. Warty)

• Mazowsze pn. i zach. (na zach. od Wisły)

• Kielecczyzna

W fazie A2 młodszego okresu przedrzymskiego następuje stabilizacja struktur osadniczych i znaczne poszerzenie zasięgu terytorialnego k. przeworskiej (jest to już silnie zlatenizowana jednostka kulturowa!):

• zmiany w gospodarce rzutujące na poziom życia ludności:

• rozwój metalurgii żelaza - poświadczone są narzędzia żelazne (następuje zatem upowszechnienie tego metalu), na terenie G. Świętokrzyskich pojawiają się nieduże piece TYPU KUNÓW, a z osad znane są żużle po obróbce kowalskiej (zatem żelazo obrabiano również na osadach)

• zmiana elementów stroju - szaty spina się fibulą

• nowe narzędzia, np. nożyce

• pojawia się inny zespół uzbrojenia i nowy sposób walki, a także zmiana struktur społecznych - wysoka pozycja wojownika:

• żelazne miecze obosieczne

• żelazne groty broni drzewcowej

• drewniane tarcze z żelaznymi okuciami (umba, imacze, brzegi tarcz - okucia rynienkowate)

• pojawienie się ostróg - wojownik konny (wpływy celtyckie)

• zmiany w obrzędowości - na dużą skalę upowszechnia się ciałopalenie:

• pochówki jamowe wyposażane w dary grobowe

• do grobów wojowników składano broń, która ulegała przepaleniu na stosie i była rytualnie gięta wynik latenizacji

Z kultur poza zasięgiem osadnictwa celtyckiego, k. przeworska w MOP była najbardziej zlatenizowana!

Ethnicum:

• pewna jednolitość obszaru kulturowego sugeruje, że możemy liczyć się z wymienionym przez Tacyta „Lugiorum nomen” (autor wymienia tylko kilka plemion wchodzących w jego skład!)

• rolę Lugiów zdaje się potwierdzać fakt, iż jeden z wodzów Cymbrów (Germanów z Jutlandii) nazywał się Lugius (niektórzy uważają jednak, że to imię celtyckie) militarna rola Lugiów w MOP

Grupa tyniecka określana jest jako grupa celto-przeworska (zwłaszcza w LT D).

Zmiany zasięgu k. przeworskiej w młodszym okresie przedrzymskim (fazy A1 i A2):

• Kujawy i Pałuki:

• bardzo wyraźne skupienie osadnicze (związane z dobrymi glebami, słonymi źródłami oraz szlakami komunikacyjnymi, np. Szlak Bursztynowy), zwłaszcza w fazie A1 i A2

• kompleks osadniczy z Kruszy Zamkowej - występują tu sanktuaria na cmentarzyskach i osadach k. przeworskiej

• okolice Inowrocławia - szereg stanowisk o charakterze sanktuariów nie są one poświadczone wyraźnie na innych terenach!

• Paleniska ornamentowane - placyki wyłożone gliną, zdobione prostą ornamentyką rytą (czasem wypełniana jest ona farbą)

• Prof. Cofta-Broniewska wyróżniała kiedyś tzw. „grupę kruszańską”

• Na Kujawach występuje ciałopalenie, ale także obrządek szkieletowy, interpretowany jako pozostałość wpływów celtyckich

• Pn. Wielkopolska - skupienie osadnicze nad rzeką Wełną, wzdłuż Warty i w dolnym biegu Obry

• Zach. Wielkopolska - osadnictwo z wpływami o charakterze nadłabskim (elementy jastorfskie) - Niz. Lubuska, okolice Gubina; granica zachodnia jest słabo rozpoznana!

• Krąg nadłabski - enklawy przeworskie nad środkową i dolną Soławą oraz przy jej ujściu do Łaby; typowe elementy przeworskie poświadczone są w fazach A1 i A2 nawet w Nadrenii na obszarze Wetterau

• Okolice Wrocławia - skupienie bystrzycko-oławskie - między Bystrzycą a Oławą (lewobrzeżne dopływy Odry) - trwa do późnego okresu rzymskiego

• Pozostały obszar Dolnego Śląska - mało materiałów - osadnictwo nie przesuwa się zatem na Wyż. Głubczycką, Górny Śląsk czy Podsudecie

• Polska Środkowa - skupienie Ziemi Sieradzko-Łęczyckiej - nad Prosną (Kalisz), Wartą (Sieradz) i środkową Bzurą

• Zach. Mazowsze

• Wsch. Mazowsze - prawy brzeg Wisły - widły Wisły i Bugo-Narwi bardzo bogate osadnictwo w okolicach Drohiczyna nad Liwcem (dopływ Bugu), zwłaszcza w fazie A2 MOP (np. Kamieńczyk i Nadole - od fazy A2 MOP)

• Pn. Mazowsze - Wysoczyzna Płońska i Ciechanowska

• Brak osadnictwa na Lubelszczyźnie i lessach sandomierskich, ale poświadczone przy źródłach Bugu i w dorzeczu Dniestru

• Wyraźne skupiska - nad Pilicą i Radomką

• W tym czasie k. przeworska nie wchodzi w okolice progu karpackiego, czyli na pd.

Schyłek MOP - faza A3 (synchronizowana z LT D2):

• zmniejszenie osadnictwa w zach. strefie k. przeworskiej - łączy się z zanikiem osadnictwa jastorfskiego nad Odrą

• na pozostałych terenach nieco więcej stanowisk - wzrost osadnictwa na prawobrzeżnym Mazowszu, Kujawach, w Wielkopolsce i Polsce Środkowej

• tereny podkrakowskie - więcej elementów przeworskich w grupie tynieckiej cmentarzyska tylko przeworskie, np. Kryspinów (od fazy A3), Stradów, a także osada przeworska w Kunicach

OKRES WPŁYWÓW RZYMSKICH

WCZESNY OKRES RZYMSKI - FAZY B1 I B2 (kończy się przed wojnami markomańskimi - ok. 160 r):

• nieco zmienia się kultura, ale w wyniku oddziaływań rzymskich!

• następuje zmiana stylistyki styl silnego profilowania (geneza jego wywodzona jest z południa - Noricum, Panonia, tereny naddunajskie)

• powstają osady otwarte, a podstawą gospodarki jest rolnictwo i hodowla

• w sferze kultury symbolicznej nadal dominuje ciałopalenie - do grobów wkładano dużo naczyń (w MOP były bardzo często rozbijane) - tylko na Pomorzu 1-2 naczynia:

• groby męskie: broń (przepalana i gięta), narzędzia (noże, nożyce, krzesiwa); na przełomie fazy A3 MOP i fazy B1 WOR pojawiają się (rzadko!) pochówki kowali wraz z narzędziami do obróbki drewna i metalu

• groby kobiece: części stroju, bardzo rzadko ozdoby (naszyjniki, bransolety - TYP KAMIEŃCZYK - sporadycznie na Mazowszu, kolie z paciorków szklanych niekiedy się zachowują ulegały przepaleniu na stosie)

Wczesny okres rzymski - wsch. strefa osadnictwa przeworskiego (Mazowsze prawobrzeżne i Lubelszczyzna) różni się od terenów zach. zajmowanych przez tę kulturę.

Zmiany zasięgu osadnictwa przeworskiego w okresie wpływów rzymskich:

• obszary nad górną Wisłą i rejon podkrakowski zostają włączone do k. przeworskiej - w MOP były tu siedziby grupy tynieckiej k. lateńskiej (na wsch. - do ujścia Dunajca - lewobrzeże - nad Szreniawą i Nidzicą trwa do fazy B1a okresu rzymskiego w ciągu fazy B1 tereny te zostają włączone do osadnictwa przeworskiego)

• lewy brzeg Wisły:

• skupienie osadnicze z rejonu Kryspinowa (cmentarzysko: od fazy A3 MOP do fazy C2 OWR i osada: WOR - od fazy B1)

• Witkowie

• Okolice Giebułtowa - enklawy osadnictwa przeworskiego ciałopalny pochówek książęcy (pewne elementy związane z k. sarmacką) - przełom fazy B1 i B2

• We wczesnym okresie rzymskim zaczynają tu funkcjonować osady TYPU MOGIŁA-IGOŁOMIA (funkcjonują również w młodszym okresie rzymskim) piece do wypału ceramiki toczonej na kole

• prawy brzeg Wisły - w kierunku Pogórza Wielickiego:

• enklawa osadnictwa kultury puchowskiej (znane z wczesnego okresu rzymskiego do przełomu WOR i MOR, czyli fazy B2/C1

• ceramika i zabudowa osad to potwierdza: Pychowice, Wola Duchacka, Kurdwanów, Wieliczka (osada z WOR źródła słone jako „magnes”?)

• tereny macierzyste k. puchowskiej to górzysta cz. pn. Słowacji

• Wieliczka - ZASTOJNIKI (zbiorniki na solankę), rowy, naczynia zasobowe do podgrzewania solanki

• Pojawienie się k. puchowskiej na ziemiach polskich- dlaczego i kiedy?:

• Wynik przesunięcia ludności k. puchowskiej poprzez Karpaty i Kotlinę Sądecką (osady z WOR)

• Nurt puchowski - w ostatniej fazie grupy tynieckiej występuje dużo elementów puchowskich i dackich prof. Woźniak - obecność ludności puchowskiej już w grupie tynieckiej

• Bardzo mało znalezisk grobów! pojedyncze o charakterze przeworskim - na obszarach k. puchowskiej brak jest cmentarzysk!

• Ujście Dunajca do Wisły - dużo stanowisk przeworskich - Dąbrowa Tarnowska, Jadowniki

• Okolice Bochni - od Targowiska po Tarnów

• Dalej na wsch. - Gać, Pogórze Kańczuckie (materiały osadowe także)

• Wzdłuż Sanu w całym jego biegu (do progu karpackiego) występują cmentarzyska z WOR

• San w Karpatach (na pogórzach, np. Dynowskim) - osada w Kłączy oddziaływania grup z dorzecza Dniestru

• Na pd. od Sanoka - cmentarzysko przeworskie, które łączy znaleziska przeworskie znad Sanu z dorzeczem Cisy (faza B2 WOR) - k. przeworska we WOR weszła wzdłuż Sanu przez Karpaty w dorz. Cisy (Słowacja, pn. Węgry) cmentarzysko w Zemplinie (pd.-wsch. Słowacja)

• Osadnictwo wzdłuż Sanu na pd. łączy się z sytuacją przed wojnami markomańskimi przesunięcie się Hasdingów i Lakringów do Dacji (Wandalowie) - wspomina o tym Kasjusz Dion; przeworskie grupy wojowników

• K. przeworska jest aktywna we wczesnym okresie rzymskim jej elementy występują na Morawach i w Kotl. Czeskiej

• W fazie B2 WOR zwiększa się zasiedlenie Lubelszczyzny i Wyż. Lubelskiej na prawobrzeżu Wisły i wzdłuż Wieprza (Puławy, Kraśnik, Opoka) - cmentarzyska przeworskie przetrwają tu do przełomu wczesnego i młodszego okresu rzymskiego (do fazy B2/C1) na Lubelszczyźnie zmiany osadnicze wywołane są pojawieniem się osadnictwa wielbarskiego na prawobrzeżnym Mazowszu i Lubelszczyźnie (jednym z najpóźniejszych znalezisk przeworskich z tego terenu jest grób ze Swaryczowa k. Zamościa datowany na fazę C1/C1b, czyli ok. 230 r. n.e.)

• Dorz. Dniestru - ekspansja nasila się we WOR - k. przeworska miesza się z ludnością lipicką, występują elementy sarmackie (gł. faza B1); w fazie B2 napływa następna fala ludności - pochówki przeworskie nawet do fazy C1a

• Kielecczyzna (dorz. rz. Kamiennej) - świętokrzyski okręg hutniczy:

• obrzeże Łysogór, okolice Nowej Słupi - piecowiska z dymarkami

• G. Świętokrzyskie - piecowiska uporządkowane (zatem nie tylko nieuporządkowane!) - nie występują przy nich osady osady obecne są nad Kamienną, ale nie tam, gdzie piecowiska oraz jeszcze dalej - podział na strefy:

• produkcyjna

• osadniczo-produkcyjna (na wsch.)

• osadnicza (zaplecze osadnicze na Wyż. Sandomierskiej, w dorz. rz. Opatówki)

• wydobycie rudy i jej wytapianie odbywało się okresowo i na ogromną skalę

• Wydobycie rudy darniowej i hematytowej metodą górniczą w kopalni Rudki (analiza dendrochronologiczna wykazała, że rudy na pewno pozyskiwano metodami górniczymi)

• Cmentarzyska z WOR z dorz. Kamiennej: Chmielów Piaskowy, Starachowice, Wąchock - bardzo bogate pochówki zawierające również przedmioty importowane, a także skarby monet (Nietulisko) poświadczają kontakty handlowe

• Jura Krakowsko-Częstochowska, Górny Śląsk - brak osadnictwa we WOR (dużo na Dolnym Śląsku i w Wielkopolsce)

• Dolny Śląsk:

• Skupienie bystrzycko-oławskie - okolice Wrocławia na lewym brzegu Odry

• Skupienie barycko-głogowskie - Nowa Wieś Wrocławska, Sobocisko

• Śląsk Opolski - koniec fazy B1a i faza B2 - wyraźnie poświadczone osadnictwo: Tarnów k. Opola, Horula, Krapkowice - duże cmentarzyska z fazy B2 pochówek książęcy (w typie lubieszewskim) z Gosławic k. Opola - szkieletowy, bogato wyposażony

• Wyż. Głubczycka - osadnictwo od fazy B2

• znane są importy (naczynia brązowe, terra sigillata);

• Kietrz - cmentarzysko - część grobów z WOR (szkieletowe)

• Pn. Wielkopolska - w fazie B1 i B2 WOR wyraźne osadnictwo k. wielbarskiej przybyłej z Pomorza:

• Lutom (groby i elementy wielbarskie z fazy B1), Słopanów (cmentarzysko z fazy B2)

• Osadnictwo k. przeworskiej przesuwa się bardziej na pd., nad Obrę i Wartę pogranicze śląsko-wielkopolskie - szereg cmentarzysk i osad, np. cmentarzysko w Młodzikowie k. Środy użytkowane od MOP do fazy C1, Domaradzice k. Leszna - faza B1 - bogato wyposażony pochówek z naczyniem brązowym jako popielnicą

• Kujawy (okolice Inowrocławia):

• Faza B1 - pochówki szkieletowe

• Faza B2 - klasyczne pochówki ciałopalne

• Lachmirowice - cmentarzysko założone na pocz. MOR - fazy B2/C1 oraz C (C1) - znaleziska naczyń terra sigillata, fragmentów naczyń brązowych, a także lampki rzymskiej (!)

• Polska Środkowa - dalej bogate osadnictwo we WOR - dorz. Prosny, n. grn. Wartą i Bzurą:

• Ciecierzyn (dorz. Prosny) - duże cmentarzysko z bogatymi pochówkami z MOP i fazy B1

• Wesółki (nad Prosną) - cmentarzysko użytkowane w MOP i fazie B1

• Zadowice (nad Prosną) - cmentarzysko użytkowane od MOP, poprzez WOR aż do MOR - bardzo bogato wyposażone (terra sigillata, importowane figurki w kształcie jaszczurek, skarabeusze, gemmy od pierścieni, fragmenty naczyń brązowych)

• Piwonice k. Kalisza - pięciofazowa osada - od MOR po WFOWL

• Bogate osadnictwo nad górną Wartą - z piecami dymarskimi, wapienniczymi i paleniskami

• Łęg Piekarski - kilka grobów książęcych TYPU LUBIESZEWO („dynastia”?) - materiały znajdują się w PMA

• Dębe k. Kalisza - grób szkieletowy - importy

• Chojne k. Sieradza, Witaszewice k. Łęczycy - bogato wyposażone groby, ale nie są zaliczane do grobów TYPU LUBIESZEWO (nie pasują do definicji Eggersa) - są ciałopalne!

• Mazowsze we WOR:

• Grupa nidzicka - pn. Mazowsze między Wkrą i Orzycem (okolice Ciechanowa):

• Materiały z fazy B1 i pocz. B2 - nie tylko ciałopalenia, ale także obrządek szkieletowy; obstawy, bruki, kręgi kamienne nie są charakterystyczne dla k. przeworskiej lecz wielbarskiej

• Cmentarzyska: Niedanowo, Działdowo, Grudki

• Groby kobiece: bransolety - niezbyt typowe dla k. przeworskiej

• Mało grobów męskich z uzbrojeniem - obecność ostróg

• Północne Mazowsze w fazie B2 - fala kolonizacyjna po górną Narew (okolice Białegostoku) - Zawyki

• Reszta Mazowsza - kontynuacja osadnictwa i użytkowania cmentarzysk od fazy A2 MOP

• osadnictwo na Mazowszu datowane na fazy B2 i przełom B2/C1 następuje zmiana kulturowa na obszarach prawobrzeżnego Mazowsza, Podlasia i Lubelszczyzny - pojawia się tu k. wielbarska - ludność przeworska zostaje wchłonięta lub zepchnięta na zach.

• stopniowy zanik osadnictwa przeworskiego na prawym brzegu Wisły - najpierw grupa nidzicka, potem Bugo-Narew, Liwiec po Wieprz i najpóźniej na Lubelszczyźnie po Roztocze wszystkie te tereny zajmuje k. wielbarska (od Roztocza po Wisłę - duża rzeka dzieli, a nie łączy!)

• przez cały czas trwania k. przeworskiej na Mazowszu obserwujemy silne wpływy wielbarskie - duży udział brązu w znajdowanych częściach stroju, bransolety TYPU KAMIEŃCZYK, bardzo podobne fibule i okucia pasów zdefiniowanie tzw. wschodniej strefy k. przeworskiej z silnymi wpływami k. wielbarskiej we wczesnym okr. rzymskim

• ceramika we WOR - przeważają czarne naczynia wazowate trzy-uszne, bardzo bogato zdobione w górnej części

• Po utracie Mazowsza zwiększa się ilość stanowisk na pozostałym obszarze zasiedlonym przez k. przeworską, a w MOR i POR zajmują „trudne” ziemie - wchodzą na Jurę Krakowsko-Częstochowską i zbliżają się do progu Karpat (podobnie w Sudetach); na przełomie POR i WFOWL zjawisko to nasila się na południu - w fazie D (I poł. V w.) osadnictwo występuje nawet bardzo wysoko w Karpatach (dostosowanie się do specyficznych warunków)

MŁODSZY OKRES RZYMSKI

Osadnictwo przeworskie w młodszym okresie rzymskim:

• Górny Śląsk

• Dorzecze Liswarty (okolice Częstochowy) - Danków, Zbrojewsko, Mokra - duże cmentarzyska

• Nad górną Pilicą (Drohlin) i w całym jej dorzeczu

• Dalej rozwija się świętokrzyski ośrodek metalurgii

• Nadal spotykamy bogate osadnictwo w Polsce Środkowej:

• Przywóz nad Wartą (MOR i POR) - chaty w technice słupowej i zrębowej, studnie, importy; kompleks bogatych kurhanów

• Cmentarzysko w Korzeniu nad Bzurą - poświadczone w fazie C2 i początkach OWL

• Osady na lewobrzeżu Wisły - nadal w okolicach Krakowa (od Mogiły po Igołomię - powyżej 100 pieców do wypału ceramiki toczonej) - H. Dobrzańska

• Osadnictwo na prawobrzeżu dln. Raby - Strzelce Wielkie - ośrodek produkcji ceramiki

• Osadnictwo wkracza także na Jurę Krakowsko-Częstochowską i na Pogórze

• Śląsk:

• Skupisko bystrzycko-oławskie

• Skupisko opolsko-strzeleckie (Zakrzów - groby książęce z fazy C2)

• Okolice Brzegu - ośrodek wytopu żelaza

• Przedpole Sudetów, a nawet Kotlina Kłodzka

• Wielkopolska:

• Pn. Wielkopolska - k. wielbarska wycofuje się w fazie C1b-C2 - na jej miejsce ponownie k. przeworska, która przetrwa na tych terenach po WFOWL

• Kujawy - podobna sytuacja jak w pn. Wielkopolsce

W okresie wpływów rzymskich na całym obszarze Barbaricum istniały osady otwarte - tylko w Europie pn.-wsch. (strefa leśna) powstawały ufortyfikowane osiedla:

• Dominują nieduże obiekty mieszkalne (30 m²) - słupy wzdłuż krótkich ścian i przez środek (podtrzymywały dach)

• Bardzo mało dużych obiektów o powierzchni 100 m² - występują głównie na Mazowszu i w Polsce Środkowej - są to 2-3 izbowe obiekty (nie halowe jak w kręgu nadłabskim!) z słupami wzdłuż dłuższych ścian

• Mało rekonstruuje się obiektów zrębowych - raczej sumikowo-łątkowe

• Bardzo charakterystyczne jest rozplanowanie osad - mało osad posiada celowe rozplanowanie (np. Turawa)

• Budynki drewniane mogły przetrwać 20-30 lat (naprawy!)

• Niekiedy w centralnej części osad występują wolne place

• Osady o wyraźnym rozplanowaniu - paleniska na skraju osady, a nie w chatach (okolice Tarnowa)

Domaradzice - pochówek wojownika (miecz obosieczny itp.) - importowany kocioł jako popielnica.

Lachmirowice - lampki oliwne, klucze i okucia skrzyneczek, importowane naczynia ceramiczne - bardzo rzadkie!

Pn. Mazowsze (grupa nidzicka) - duże jamy grobowe, stele, bruki i kręgi kamienne.

Lubelszczyzna - inkrustowany miecz importowany.

Groby kobiece:

• 2 fibule

• paciorki

• okucia zamka skrzyneczki, klucz i skobelek

Groby męskie z Kujaw:

• uzbrojenie

• zapinka

• ostrogi

---