Barwiński, Marek Mniejszość litewska na tle przemian politycznych Polski po II wojnie światowej (2009)

background image
background image

1

Seria wydawnicza

Pañstwowej Wy¿szej Szko³y Zawodowej im. Witelona w Legnicy

Legnica–£ódŸ 2009

Geografia historyczna

jako determinanta rozwoju nauk humanistycznych

pod redakcj¹ Mariusza Kuleszy

background image

2

ISBN 978-83-61389-52-1

Recenzent: prof. dr hab. Marek Koter

Redakcja techniczna:

Waldemar Gajaszek

Korekta:

Anna Araszkiewicz, Krystyna Gajaszek, Waldemar Gajaszek

Korekta tekstów w jêzyku angielskim:

Magdalena Baranowska

Projekt ok³adki:

Adam Chamera

Uk³ad typograficzny, sk³ad i ³amanie:

Waldemar Gajaszek, Halina Kawa

Stowarzyszenie na Rzecz Rozwoju

Pañstwowej Wy¿szej Szko³y Zawodowej im. Witelona w Legnicy

„Wspólnota Akademicka”

Wydawca:

Pañstwowa Wy¿sza Szko³a Zawodowa im. Witelona w Legnicy,

Katedra Geografii Politycznej i Studiów Regionalnych Uniwersytet £ódzki

Wydanie pierwsze

© Copyright by

Pañstwowa Wy¿sza Szko³a Zawodowa im. Witelona w Legnicy

Wszystkie prawa zastrze¿one. ¯adna czêœæ tej publikacji nie mo¿e byæ powielana ani

rozpowszechniana za pomoc¹ urz¹dzeñ elektronicznych, mechanicznych, kopiuj¹cych,

nagrywaj¹cych i innych bez uprzedniego wyra¿enia zgody przez wydawcê.

Nak³ad: 200 egz.

Druk ukoñczono w grudniu 2009 r.

background image

267

Spis treœci

MARIUSZ KULESZA

Wstêp ............................................................................................................................... 3

MARIUSZ KULESZA

Uwagi na temat geografii historycznej w Polsce po II wojnie œwiatowej .......................... 7

Czêœæ 1

Geografia historyczna a badania geograficzno-polityczne pañstw, granic i pograniczy

ROMAN MATYKOWSKI

Koncepcja pan-pañstw we wspó³czesnej Europie .......................................................... 29

JOANNA SZCZEPANKIEWICZ-BATTEK

£u¿yce jako przedmiot badañ geografii historycznej...................................................... 37

GIDEON BIGER

Historical geography and political science – the case of international boundaries ....... 45

MAREK OLEJNICZAK

Zmiany graniczne na terenie by³ego powiatu odolanowskiego i ich wp³yw

na to¿samoœæ kulturow¹ mieszkañców ........................................................................... 47

ALESSANDRO VITALE

The historical, geographical, and political problem of Mitteleuropa.

Some remarks on federalism in Central European experience and discourses ................ 55

MAREK SOBCZYÑSKI

Procesy integracyjne i dezintegracyjne ziem mo³dawskich w toku dziejów .................... 67

ROMAN MATYKOWSKI

Eks-granice i aktualne granice administracyjne a zachowania wyborcze Polaków

na pocz¹tku XXI wieku w województwach œl¹skim i wielkopolskim ............................... 87

TADEUSZ SIWEK, KATARZYNA KULCZYÑSKA, ROMAN MATYKOWSKI

Cieszyn i Œl¹sk Cieszyñski a przemiany polityczne na pograniczu Olzy w XX wieku ..... 97

background image

268

WOJCIECH JANICKI, KAMILA £UCJAN

Przebieg granic regionów historycznych a wspó³czesne granice administracyjne

w Polsce ....................................................................................................................... 109

Czêœæ 2

Geografia historyczna a badania mniejszoœci narodowych i wyznaniowych

MAREK BARWIÑSKI

Mniejszoœæ litewska na tle przemian politycznych Polski po II wojnie œwiatowej ........ 121

JAN WENDT

Geografia historyczna w badaniach mniejszoœci wêgierskiej w Rumunii ...................... 137

ANDRZEJ SZCZEPAÑSKI

Wyjazdy etnicznych i autochtonicznych przedstawicieli mniejszoœci niemieckiej

z terenu Polski po II wojnie œwiatowej .......................................................................... 145

ANDRZEJ RYKA£A

Wierzenia plemion prapolskich i ich udzia³ w kszta³towaniu krajobrazu religijnego

u progu i w pocz¹tkach pañstwa polskiego .................................................................. 157

RENATA MADZIARA

Formowanie siê polskiego Koœcio³a ewangelicko-augsburskiego na Dolnym Œl¹sku

w pierwszych latach po II wojnie œwiatowej. Wybrane zagadnienia ............................ 171

SANDRA GLADANAC

Religions within Montenegro: a crossroad to future or a setback in the past? ............ 181

DANIEL GWIZDA£A

Rola mniejszoœci narodowych w rozwoju Aleksandrowa £ódzkiego............................ 191

Czêœæ 3

Geografia historyczna a badania krajobrazu kulturowego

ANDRZEJ RYKA£A, MARIUSZ KULESZA

Materialne dziedzictwo ¯ydów w krajobrazie kulturowym Polski Œrodkowej ............... 203

ANTONIO VIOLANTE

Venetian travellers in Poland and Russia in 17

th

and 18

th

century................................ 219

ROMUALD M. £UCZYÑSKI

Rezydencje w powiecie legnickim w czasach Polski Ludowej ...................................... 233

Geografia historyczna jako determinanta rozwoju nauk humanistycznych

background image

269

TOMASZ FIGLUS

Roz³ogi jako struktura hierarchiczna krajobrazu kulturowego wsi. Próba uœciœlenia

pojêæ i typologii morfologicznej ................................................................................... 245

MAGDALENA BARANOWSKA

Fringe belt – geneza zjawiska i rozwój koncepcji w literaturze badawczej ................... 255

Spis treœci

background image

121

Marek Barwiñski

Uniwersytet £ódzki

MniejszoϾ litewska na tle przemian politycznych Polski

po II wojnie œwiatowej

W ci¹gu ostatnich kilkudziesiêciu lat Polska przechodzi³a wiele istotnych przeobra¿eñ

politycznych, gospodarczych i spo³ecznych – od kszta³towania granic, przesiedleñ ludnoœci,

narzucenia systemu komunistycznego, przez narastaj¹cy nadzór w³adz partyjnych i aparatu

bezpieczeñstwa nad wszelkimi formami dzia³alnoœci, a¿ po demokratyzacjê i liberalizacjê sys-

temu politycznego oraz integracjê z politycznymi, gospodarczymi i militarnymi strukturami

zachodniej Europy.

Zmiany te – przeprowadzane niejednokrotnie drog¹ rewolucyjn¹, a nie ewolucyjn¹ – nie

mog³y nie mieæ wp³ywu na sytuacjê poszczególnych mniejszoœci narodowych, w tym Litwi-

nów. Wp³ynê³y one w istotnym stopniu na ich rozmieszczenie, liczebnoœæ, to¿samoœæ, sytu-

acjê prawn¹, dzia³alnoœæ organizacyjn¹ i kulturaln¹, szkolnictwo. Jednak w ró¿nych okresach

ten wp³yw by³ ró¿ny.

1. Wprowadzenie

Porównuj¹c lata 30. oraz 50. XX w., wyraŸnie widaæ ogromy spadek liczebnoœci mniejszo-

œci narodowych i etnicznych w granicach Rzeczpospolitej, z – wed³ug ró¿nych szacunków

1

 –

ok. 11–12 mln do zaledwie 600–700 tys. G³ówn¹ przyczyn¹ tak radykalnych zmian etnicznych

by³a II wojna œwiatowa oraz jej konsekwencje demograficzne, terytorialne i polityczne, a tak-

¿e polityka nowych w³adz komunistycznych, które zamierza³y utworzyæ z Polski pañstwo jed-

nonarodowe. Na 95% zmniejszenia liczebnoœci mniejszoœci narodowych w Polsce w tym

okresie najwiêkszy wp³yw mia³o:

a) wymordowanie przez hitlerowców prawie ca³ej spo³ecznoœci ¿ydowskiej;

b) powojenne zmiany granic, pozostawiaj¹ce g³ówne skupiska mniejszoœci (zw³aszcza

Ukraiñców, Bia³orusinów i Litwinów) na ziemiach w³¹czonych do ZSRR;

c) jedn¹ z konsekwencji zmian granic by³y przesiedlenia ludnoœci niepolskiej: g³ównie Niem-

ców do radzieckiej i brytyjskiej strefy okupacyjnej oraz czêœci Ukraiñców, £emków, Bia³oru-

sinów i Litwinów do ZSRR.

Na zmianê liczebnoœci Litwinów w Polsce decyduj¹cy wp³yw mia³ praktycznie tylko jeden

z wymienionych czynników, mianowicie ustalona na konferencji w Ja³cie zmiana przebiegu

1

H. C h a ³ u p c z a k, T. B r o w a r e k, Mniejszoœci narodowe w Polsce 1918–1995, Lublin 1998,

s. 25; P. E b e r h a r d t, Miêdzy Rosj¹ a Niemcami, Warszawa 1996, s. 127; A. K w i l e c k i, Mniejszoœci

narodowe w Polsce Ludowej, „Kultura i Spo³eczeñstwo” 1963, nr 4, s. 98; J. To m a s z e w s k i, Mniej-

szoœci narodowe w Polsce w XX wieku, Warszawa 1991, s. 45.

background image

122

Marek Barwiñski

wschodniej granicy Polski, w konsekwencji czego m.in. ca³a Wileñszczyzna zosta³a w³¹czona

do ZSRR. Jedynym skupiskiem ludnoœci litewskiej w nowych granicach Polski pozosta³a

Suwalszczyzna, a zw³aszcza dwie przygraniczne gminy Puñsk i Sejny. Konsekwencj¹ by³ dra-

styczny spadek liczebnoœci mniejszoœci litewskiej, z przedwojennych 180–200 tys.

2

do ok.

10–13 tys.

3

w pierwszych latach powojennych.

Po zakoñczeniu wojny, obok zmian liczebnych, mniejszoœæ litewsk¹ dotknê³y tak¿e bardzo

istotne zmiany polityczne i geopolityczne. Polska zmienia³a nie tylko swój kszta³t terytorial-

ny, ale tak¿e ustrój polityczny i gospodarczy, przekszta³caj¹c siê w kraj socjalistyczny, z w³adz¹

niechêtn¹ mniejszoœciom narodowym. Przedwojenna Republika Litewska wraz z Wileñszczyzn¹

zosta³a ostatecznie anektowana przez ZSRR i przekszta³cona w Litewsk¹ Socjalistyczn¹ Re-

publikê Radzieck¹. Zmianie uleg³ przebieg praktycznie ca³ej polskiej granicy wschodniej, a je-

dynym jej fragmentem, który pozosta³ bez wiêkszych zmian od lat 20. XX w. do dziœ, jest

104-kilometrowy odcinek granicy polsko-litewskiej od Wi¿ajn, przez Puñsk i Sejny, po Giby

4

.

G³ówne skupiska mniejszoœci litewskiej, wraz z ca³¹ Suwalszczyzn¹, po wojnie nadal zacho-

wa³y swoje peryferyjne, przygraniczne po³o¿enie, jednak ju¿ w zupe³nie innych uwarunkowa-

niach geopolitycznych.

2. Pierwsze lata po II wojnie

Ju¿ we wrzeœniu 1944 r. tymczasowy polski rz¹d komunistyczny (PKWN) podpisa³ umo-

wy z rz¹dami radzieckich republik: ukraiñskiej, bia³oruskiej i litewskiej o repatriacji ludnoœci.

Narzucona przez ZSRR wymiana ludnoœci mia³a charakter dwustronny. Do Polski przesiedla-

no by³ych obywateli Rzeczpospolitej narodowoœci polskiej i ¿ydowskiej z terytoriów przy³¹-

czonych do ZSRR, ale prawa tego odmawiano obywatelom narodów, które utworzy³y republiki

ZSRR: Litwinom, Bia³orusinom i Ukraiñcom. Ponadto umowa przewidywa³a przesiedlenie przed-

stawicieli tych narodów, którzy pozostali w nowych granicach Polski, do poszczególnych

republik ZSRR. Polskie w³adze komunistyczne, podpisuj¹c porozumienie o przesiedleniu, reali-

zowa³y politykê zmierzaj¹c¹ do przekszta³cenia Polski w pañstwo jednorodne etnicznie, bez

mniejszoœci narodowych. Przesiedlenie mia³o byæ dobrowolne, jednak przyjêta w uk³adzie

zasada pozostawienia ludnoœci swobody wyboru przynale¿noœci pañstwowej nie by³a prze-

strzegana podczas ca³ego okresu przesiedlania ani na ca³ym obszarze. Stosowano naciski

administracyjne i ekonomiczne, a w po³udniowo-wschodniej Polsce tak¿e przymus militarny.

Ostatecznie w latach 1944–1946 w ramach tej repatriacji opuœci³o wschodni¹ Polskê ponad

518 tys. osób, poœród których zdecydowana wiêkszoœæ, ok. 93%, stanowili Ukraiñcy i £em-

kowie

5

.

2

Szacunki wed³ug H. C h a ³ u p c z a k, T. B r o w a r e k, op. cit., s. 24; B. M a k o w s k i, Litwini

w Polsce 1920–1939, Warszawa 1986, s. 26–27; J. To m a s z e w s k i, op. cit., s. 23.

3

Szacunki wed³ug K. Ta r k a, Litwini w Polsce 1944–1997, Opole 1998, s. 38.

4

Wiêkszych zmian w porównaniu z granic¹ z 1939 r. dokonano tylko na terenie gminy Giby. W ich

wyniku Polska w 1946 r. utraci³a pas ziemi o d³ugoœci 16 i szerokoœci 13 km, w wiêkszoœci zalesiony

i bagienny, zamieszkany jednak przez ludnoœæ polsk¹ (K. Ta r k a, op. cit., s. 43).

5

M. B a r w i ñ s k i, Konsekwencje zmian granic i przekszta³ceñ politycznych po II wojnie œwiatowej

na liczebnoœæ i rozmieszczenie Ukraiñców, £emków, Bia³orusinów i Litwinów w Polsce [w:] Problema-

tyka geopolityczna ziem polskich, red. P. E b e r h a r d t, „Prace Geograficzne” IGiPZ PAN, nr 218, War-

szawa 2008, s. 217–218.

background image

123

Mniejszoœæ litewska na tle przemian politycznych Polski po II wojnie œwiatowej

Ówczesne przesiedlenie dotknê³o spo³ecznoœæ litewsk¹ w znikomym stopniu, nie wp³y-

waj¹c na jej liczebnoœæ w Polsce. By³o to spowodowane g³ównie niechêci¹ Litwinów do

wyjazdu oraz niestosowaniem przez polskie w³adze w stosunku do tej mniejszoœci bezpoœred-

niego przymusu. Wœród Litwinów mieszkaj¹cych na pograniczu polsko-litewskim

zainteresowanie migracj¹ by³o ca³kowicie marginalne. Zapewne istotn¹ przyczyn¹ by³ fakt, i¿

w rzeczywistoœci mieli wyjechaæ do Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej (LSRR),

a nie do niepodleg³ej Litwy. Liczebnoœæ mniejszoœci litewskiej w Polsce po 1945 r. zaczê³a

wrêcz rosn¹æ, g³ównie z powodu powrotów kilku tysiêcy Litwinów deportowanych przez

Niemców z Suwalszczyzny w 1941 r. oraz nielegalnej repatriacji (dziêki podawaniu siê za Po-

laków) pewnej liczby Litwinów z ZSRR. Czêœæ z nich osiedla³a siê na tzw. „ziemiach

odzyskanych”. Z powodu zagro¿enia repatriacj¹ powszechne sta³o siê ukrywanie przez

Litwinów przynale¿noœci narodowej, w wyniku czego ich oficjalna liczba by³a znacznie

ni¿sza od rzeczywistej. Dok³adne okreœlenie wielkoœci spo³ecznoœci litewskiej w pierwszych

latach po wojnie jest bardzo trudne. Szacunki mówi¹ o 10–13 tys., w tym na SuwalszczyŸ-

nie ok. 8–10 tys. Równie¿ szacunki mówi¹ce o liczbie Litwinów objêtych w latach

1944–1946 przesiedleniem na radzieck¹ Litwê wahaj¹ siê od zaledwie kilku rodzin a¿

do kilkudziesiêciu tysiêcy osób. Najbardziej prawdopodobne dane mówi¹ o przesiedleniu

od kilkuset do ok. 1 tys. Litwinów

6

.

Ma³a liczebnoœæ spo³ecznoœci litewskiej oraz realne zagro¿enie przesiedleniem do LSRR

powodowa³y, i¿ Litwini nie uczestniczyli w walce z w³adz¹ komunistyczn¹, jednoczeœnie nie

podejmuj¹c z ni¹ w pierwszych latach powojennych ¿adnej wspó³pracy. Stosunki z ludnoœci¹

polsk¹ oraz polskimi w³adzami by³y z³e, pe³ne wzajemnej niechêci i podejrzliwoœci. By³o to

spowodowane g³ównie zadawnionymi antagonizmami, pamiêci¹ o nie tak dawnych konflik-

tach na pograniczu polsko-litewskim i WileñszczyŸnie oraz wspó³prac¹ czêœci Litwinów

z hitlerowcami podczas II wojny, choæ na samej SuwalszczyŸnie takich przypadków nie odno-

towano. Dla w³adz polskich by³o to jednak wystarczaj¹ce, aby uznaæ mniejszoœci litewsk¹ za

wrogów Polski Ludowej. Dla Litwinów sposobem na przetrwanie sta³a siê biernoœæ oraz ca³-

kowita izolacja wewn¹trz w³asnej spo³ecznoœci

7

.

3. Sytuacja w latach 1950–1989

Pierwsze oznaki zmiany postawy w³adz pañstwowych w stosunku do ludnoœci niepolskiej

pojawia³y siê w 1949 i 1952 r. Na SuwalszczyŸnie przejawia³o siê to g³ównie w odrodzeniu

litewskiego szkolnictwa. Od 1952 r. istnia³y 4, potem 6 szkó³ podstawowych z litewskim jêzy-

kiem nauczania, ponadto w 15 dalszych szko³ach uczono jêzyka litewskiego. Po wielokrot-

nych proœbach w po³owie 1956 r. w³adze wyrazi³y zgodê na powstanie liceum litewskiego

w Puñsku

8

.

Jednak dopiero przemiany polityczne w 1956 r. doprowadzi³y do oficjalnego uznania przez

w³adze ró¿norodnoœci etnicznej spo³eczeñstwa polskiego. Nast¹pi³o autentyczne, choæ naj-

czêœciej krótkotrwale, o¿ywienie ¿ycia kulturalnego i narodowego wœród poszczególnych

6

H. C h a ³ u p c z a k, T. B r o w a r e k, op. cit., s. 25; K. Ta r k a, op. cit., s. 20–29, 38.

7

H. C h a ³ u p c z a k, T. B r o w a r e k, op. cit., s. 217; J. M i l e w s k i, Litwini w Polsce Ludowej,

„Biuletyn IPN”, Bia³ystok 2001, s. 10–15.

8

K. Ta r k a, op. cit., s. 62.

background image

124

spo³ecznoœci niepolskich, w tym tak¿e Litwinów. Stosowan¹ wczeœniej przez w³adze politykê

przesiedleñ i asymilacji zast¹piono polityk¹ limitowanej dzia³alnoœci spo³ecznej i kulturalnej.

Zaczê³y powstawaæ „mniejszoœciowe” organizacje „spo³eczno-kulturalne”, ale wy³¹cznie jed-

na dla jednej mniejszoœci. 29 listopada 1956 r. zosta³o zarejestrowane, jako ostatnie, tak¿e

Litewskie Towarzystwo Spo³eczno-Kulturalne (LTSK). Szybko okaza³o siê, ¿e nowo powsta³e

organizacje, w tym tak¿e litewska, maj¹ niewiele wspólnego z faktycznym odrodzeniem mniej-

szoœci narodowych i dbaniem o ich interesy, natomiast sta³y siê sposobem kontroli i œrod-

kiem do umocnienia pozycji w³adzy komunistycznej wœród spo³ecznoœci niepolskich. Zosta³y

podporz¹dkowane MSW i by³y ca³kowicie lojalne wobec PZPR. Mia³y g³ównie propagowaæ

i popularyzowaæ politykê w³adz oraz idea³y socjalizmu wœród mniejszoœci narodowych. By³a

to „odwil¿” pod pe³n¹ kontrol¹. Jednak pomimo uzale¿nienia tych organizacji od w³adzy pañ-

stwowej oraz niewielkiej liczebnoœci cz³onków i tak odgrywa³y one dominuj¹c¹ rolê w kszta³-

towaniu ¿ycia spo³ecznego, oœwiatowego i kulturalnego poszczególnych mniejszoœci, tak¿e

dlatego, ¿e nie mia³y ¿adnej konkurencji

9

.

W marcu 1957 r. odby³ siê w Puñsku zjazd za³o¿ycielski LTSK. By³o to jedno z prze³omo-

wych wydarzeñ w powojennym funkcjonowaniu mniejszoœci litewskiej. Wczeœniej ta wiejska

spo³ecznoœæ, obawiaj¹c siê przeœladowañ i wysiedleñ, ¿yj¹c we w³asnym gronie na peryfe-

riach kraju, w izolacji, by³a ostro¿na i nieufna. Nie sprzyja³o to jakiejkolwiek aktywnoœci.

Po zjeŸdzie sytuacja siê zmieni³a. Rozbudzi³ on ponownie œwiadomoœæ narodow¹ Litwinów,

spowodowa³ wyraŸne o¿ywienie ich dzia³alnoœci. Uaktywnienie siê Litwinów na SuwalszczyŸ-

nie spowodowa³o tak¿e odrodzenie dawnych oskar¿eñ, urazów i niechêci narodowoœciowych

oraz wzrost tendencji nacjonalistycznych, zarówno wœród ludnoœci litewskiej, jak i polskiej.

Szybko doprowadzi³o to do konfliktu z w³adzami, tak¿e dlatego ¿e w pocz¹tkowym okresie

LTSK próbowa³o prowadzi³o dzia³alnoœæ wzglêdnie samodzieln¹, autonomiczn¹

10

. Taka sy-

tuacja by³a nie do zaakceptowania przez w³adze partyjne, które nadzorowa³y i kontrolowa³y

dzia³alnoœæ wszelkich instytucji. W realiach PRL-u funkcjonowanie organizacji niezale¿nej

od PZPR by³o wykluczone. W³adzom w ¿adnym razie nie zale¿a³o na powstaniu silnych or-

ganizacji „mniejszoœciowych”, autentycznie reprezentuj¹cych swoje spo³ecznoœci. LTSK nie

mog³o byæ wyj¹tkiem. Dlatego te¿ w 1959 r. centralne w³adze partyjne doprowadzi³y do zmian

w kierownictwie LTSK, a sama organizacja zosta³a ca³kowicie podporz¹dkowana PZPR

i MSW

11

.

Dopiero w 1960 r. w³adze zezwoli³y na wydawanie pierwszego po wojnie czasopisma w jê-

zyku litewskim „Aušra” („Zorza”), które ukazuje siê do dziœ. W tym okresie dla Litwinów

najwa¿niejszym przejawem dzia³alnoœci narodowej i podstaw¹ utrzymania litewskiej to¿samo-

œci by³ rozwój szkolnictwa. Pod koniec lat 60. funkcjonowa³o litewskie liceum w Puñsku oraz

9 litewskich szkó³ podstawowych, ponadto jêzyk litewski by³ nauczany w 11 szko³ach pol-

skich. £¹cznie z mo¿liwoœci uczenia siê jêzyka litewskiego korzysta³o corocznie prawie tysi¹c

uczniów.

Nast¹pi³a zmiana w postawach politycznych czêœci ludnoœci litewskiej. O ile w latach 50.

Marek Barwiñski

9

M. B a r w i ñ s k i, op. cit., s. 223; H. C h a ³ u p c z a k, T. B r o w a r e k, op. cit., s. 207; J. M i l e w -

s k i, op. cit., s. 20–26; K. Ta r k a, op. cit., s. 71–75.

10

Pierwsze w³adze LTS-K zosta³y wybrane demokratycznie, a wœród 12 cz³onków prezydium by³

tylko jeden cz³onek PZPR. W póŸniejszych latach taka sytuacja ju¿ siê nie powtórzy³a (K. Ta r k a,

op.cit., s. 82).

11

Ibidem, s. 88.

background image

125

do PZPR nale¿a³o zaledwie kilku Litwinów, to w latach 60. ju¿ ponad 200, wielu pe³ni³o funk-

cje radnych. By³ to przejaw przystosowywania siê spo³ecznoœci litewskiej do panuj¹cej

rzeczywistoœci spo³eczno-politycznej. Ponadto dziêki temu Litwini w pewnym stopniu zaczêli

wspó³decydowaæ o lokalnej polityce. LTSK otrzyma³o od w³adz pañstwowych ca³kowity

monopol na propagowanie i rozwijanie litewskiej kultury i oœwiaty. Cen¹ by³o ca³kowite pod-

porz¹dkowanie i uzale¿nienie pod ka¿dym wzglêdem – personalnym, merytorycznym,

finansowym, organizacyjnym. Wszelkie formy aktywnoœci by³y œciœle reglamentowane. Naj-

wa¿niejszym przejawem dzia³alnoœci LTSK by³o wspieranie dzia³alnoœci kilkunastu amatorskich

zespo³ów ludowych (w tym tzw. „teatrów stodolanych”), które przez lata odgrywa³y ogromn¹

rolê w zachowaniu litewskiej kultury oraz podtrzymaniu wœród mieszkañców Suwalszczyzny

litewskiej to¿samoœci i odrêbnoœci narodowej

12

.

W latach 70. w polityce rz¹du panowa³ pogl¹d o „moralno-politycznej jednoœci narodu

polskiego”, który wi¹za³ siê bezpoœrednio z ograniczeniem dzia³alnoœci wszelkich regionali-

zmów, zw³aszcza wœród spo³ecznoœci mniejszoœciowych, które postanowiono zredukowaæ do

grup folklorystycznych, ca³kowicie minimalizuj¹c ich problematykê narodow¹. G³êboki regres

dotkn¹³ szkolnictwo, ¿ycie kulturalne i organizacyjne mniejszoœci. Jeszcze bardziej wzros³a

kontrola i nadzór MSW nad LTSK. Odgórnie narzucane polecenia i zadania dzia³acze stowa-

rzyszenia przedstawiali jako interesy i postulaty mniejszoœci litewskiej. Z powodu polityki

polskich w³adz bardzo dobrze funkcjonuj¹ce pod koniec lat 60. szkolnictwo z litewskim jêzy-

kiem nauczanie prawie przesta³o istnieæ. Zlikwidowano wiêkszoœæ ma³ych wiejskich szkó³ li-

tewskich i praktycznie poza liceum w Puñsku dzieci mog³y uczyæ siê jêzyka litewskiego

w polskich szko³ach tylko jako przedmiotu dodatkowego. Jakiekolwiek podkreœlanie, czy na-

wet deklarowanie poczucia niepolskiej to¿samoœci narodowej, by³o oceniane w kategoriach

„nacjonalistycznych” i ostro krytykowane. Nasili³y siê procesy asymilacji i akulturacji do pol-

skoœci. By³y one potêgowane migracj¹ wiejskich spo³ecznoœci mniejszoœciowych do wiêk-

szych miast, ca³kowicie zdominowanych przez ludnoœæ polsk¹

13

.

Szacunki dotycz¹ce liczebnoœci spo³ecznoœci litewskiej w Polsce w latach 50., 60. i 70.

stale podaj¹ wartoœæ 9–10 tys. osób

14

, natomiast liczba cz³onków LTSK systematycznie ro-

s³a, od ok. 1 tys. na pocz¹tku lat 60. do ponad 1,8 tys. w latach 80., co w porównaniu z li-

czebnoœci¹ tej spo³ecznoœci œwiadczy o niezwykle du¿ej aktywnoœci Litwinów

15

.

Przemiany polityczne w Polsce w 1980 r. by³y ró¿nie odbierane przez mniejszoœæ litewsk¹.

Z jednej strony okres „Solidarnoœci” przerwa³ trwaj¹ce przez lata 70. milczenie o mniejszo-

œciach narodowych, a tematyka ta, choæ sporadycznie, to jednak pojawi³a siê publicznie po

raz pierwszy od lat. W 1981 r. LTSK po raz pierwszy zorganizowa³ w Puñsku lituanistyczn¹

sesjê naukow¹. Z drugiej strony „Solidarnoœæ” by³a powszechnie odbierana jako ruch naro-

dowo-polski, który nie rozumia³ i nie zajmowa³ siê problemami mniejszoœci narodowych. Dzia-

³acze suwalskiej „Solidarnoœci” nie zwracali ¿adnej uwagi na problemy mniejszoœci litewskiej,

a ta z kolei nie wi¹za³a z tym ruchem ¿adnych nadziei

16

.

Mniejszoœæ litewska na tle przemian politycznych Polski po II wojnie œwiatowej

12

J. M i l e w s k i, op. cit., s. 29–30; K. Ta r k a, op. cit., s. 121–122.

13

M. B a r w i ñ s k i, op. cit., s. 223, H. C h a ³ u p c z a k, T. B r o w a r e k, op. cit., s. 211; K. Ta r k a,

op. cit., s. 123.

14

J. B y c z k o w s k i, Mniejszoœci narodowe w Europie 1945–1974, Opole 1976, s. 164; P. E b e r -

h a r d t, op. cit., s. 131; A. K w i l e c k i, op. cit., s. 98.

15

K. Ta r k a, op. cit., s. 141.

16

Ibidem, s. 136–137.

background image

126

W latach 80. nast¹pi³a odbudowa litewskiego szkolnictwa, w du¿ym stopniu zlikwidowa-

nego w poprzedniej dekadzie. Na pocz¹tku lat 80. dzia³a³a tylko jedna szko³a litewska (liceum

w Puñsku), do której uczêszcza³o zaledwie 77 uczniów, pozostali uczyli siê jêzyka litewskiego

jako przedmiotu dodatkowego w polskich szko³ach. Pod koniec lat 80. by³o ju¿ szeœæ szkó³

z litewskim jêzykiem wyk³adowym, a ³¹cznie jêzyka litewskiego uczy³o siê ok. 550 uczniów

17

.

W po³owie lat 80. gmina Puñsk zajmowa³a czo³owe miejsce w Polsce pod wzglêdem aktywno-

œci spo³ecznej. Mieszkañcy gminy cechowali siê ponadprzeciêtn¹ aktywnoœci¹ w dzia³alno-

œci kulturalnej oraz w ró¿nego rodzaju czynach spo³ecznych. Efektem by³a bardzo dobrze, jak

na ówczesne realia, rozwiniêta infrastruktura, przoduj¹ce w regionie rolnictwo oraz wysokie

wskaŸniki rozwoju ekonomicznego gminy. Pisano nawet o „fenomenie puñskim”. By³o to

mo¿liwe do osi¹gniêcia nie tylko dziêki pracowitoœci i dobremu zorganizowaniu spo³ecznoœci

litewskiej, ale tak¿e dziêki silnej wewnêtrznej integracji, podkreœlaniu w³asnej odrêbnoœci i ¿y-

wej w wioskach litewskich tradycji wspólnej pracy

18

.

.

4. Okres po roku 1989

Zapocz¹tkowane na prze³omie lat 80. i 90. zmiany ustrojowe i geopolityczne spowodowa³y

przede wszystkim bardzo du¿e o¿ywienie dzia³alnoœci politycznej i organizacyjnej poszczegól-

nych mniejszoœci. Demokratyzacja i liberalizacja ¿ycia politycznego, spo³ecznego i gospodar-

czego w Polsce da³a mo¿liwoœæ normalnego funkcjonowania spo³ecznoœciom mniejszoœciowym.

Odzyskanie pe³nej suwerennoœci przez Polskê i powstanie niepodleg³ej Republiki Litew-

skiej mia³o ogromne znaczenie dla mniejszoœci litewskiej w Polsce, ca³kowicie zmieni³o sto-

sunki pomiêdzy obu pañstwami i w du¿ym stopniu tak¿e pomiêdzy obu narodami. Nie

oznacza³o to oczywiœcie likwidacji wszelkich wczeœniejszych problemów, wrêcz przeciwnie –

pojawi³y siê nowe. Ale jednoczeœnie pojawi³y siê liczne mo¿liwoœci ich rozwi¹zywania, a co

najwa¿niejsze, mniejszoœci mog³y o wszelkich problemach i konfliktach otwarcie mówiæ.

Od pocz¹tku lat 90. rzeczywistoœæ spo³eczno-polityczna Litwinów w Polsce sta³a siê du¿o

bardziej pluralistyczna, powsta³y nowe organizacje, które ³ama³y dotychczasowy monopol

LTSK na reprezentowanie spraw mniejszoœci litewskiej (tab. 1). Istniej¹ce od po³owy lat 50.

Litewskie Towarzystwo Spo³eczno-Kulturalne uniezale¿ni³o siê od nadzoru politycznego i zmie-

ni³o charakter dzia³alnoœci na zdecydowanie bardziej narodowy. W 1992 r. przekszta³ci³o siê

w Stowarzyszenie Litwinów w Polsce.

Spo³ecznoœæ litewska jest obecnie bardzo dobrze zorganizowana na tle innych mniejszo-

œci narodowych w Polsce. Jej interesy reprezentuje 9 organizacji pozarz¹dowych, wszystkie

o charakterze narodowym. Cele i dzia³alnoœæ poszczególnych organizacji jest bardzo zbli¿o-

na. Najogólniej mo¿na stwierdziæ, i¿ podstawowym celem wszystkich organizacji jest utrzy-

manie litewskiej to¿samoœci narodowej poprzez rozwój oœwiaty i ¿ycia kulturalnego (tab. 1).

Pomimo du¿ej liczby organizacji, zbli¿onych celów i skupienia na ma³ym obszarze nie stano-

wi¹ one dla siebie konkurencji, z regu³y bezkonfliktowo wspó³pracuj¹, co nie jest typowe dla

innych mniejszoœci i istotnie wzmacnia pozycjê spo³ecznoœci litewskiej.

Marek Barwiñski

17

H. C h a ³ u p c z a k, T. B r o w a r e k, op. cit., s. 211.

18

A. S a d o w s k i, Mieszkañcy pólnocno-wschodniej Polski. Sk³ad wyznaniowy i narodowoœciowy

[w:] Mniejszoœci narodowe w Polsce, red. Z. K u r c z, Wroc³aw 1997, s. 38; K. Ta r k a, op. cit., s. 140.

19

Dz. U. z 2005 r. nr 17, poz. 141.

background image

127

Mniejszoœæ litewska na tle przemian politycznych Polski po II wojnie œwiatowej

Tab. 1. Litewskie organizacje zarejestrowane w Polsce po roku 1990

G³ówne cele, charakter dzia³alnoœci

Nazwa

Rok

za³o¿enia

Litewskie Towarzystwo

œw. Kazimierza

Stowarzyszenie Litwinów

w Polsce

Wspólnota Litwinów

w Polsce

Stowarzyszenie M³odzie¿y

Litewskiej w Polsce

Stowarzyszenie Litewskiej

Kultury Etnicznej w Polsce

Towarzystwo Litewskie

w Gdañsku

Fundacja Wspierania Oœwiaty

i Kultury Litewskiej „Seina”

Zwi¹zek Litewskich

Nauczycieli w Polsce
Fundacja im. biskupa

Antanasa Baranauskasa

„Dom Litewski” w Sejnach

1990

1992

1993

1994

1997

1997

1998

1999

2002

Kontynuacja tradycji organizacji z okresu miêdzywojen-

nego, podkreœlanie katolickiego charakteru, wspó³praca

z Koœcio³em, dbanie o rozwój litewskiej oœwiaty, propa-

gowanie kultury i tradycji ludowej mniejszoœci litewskiej.
G³ówna organizacja reprezentuj¹ca interesy mniejszoœci

litewskiej w Polsce (dawne LTS-K), podstawowe cele

to reprezentowanie i obrona praw ludnoœci litewskiej,

utrzymanie litewskiej to¿samoœci narodowej, ochrona

i rozwój litewskiej kultury i folkloru, wspieranie litew-

skiego szkolnictwa i dzia³alnoœci spo³ecznej, kulturalnej

i oœwiatowej, wydaje dwutygodnik „Aušra”, organizuje

liczne konkursy, festiwale, obchody.
Zrzesza ró¿ne litewskie organizacje, koordynuje ich dzia-

³alnoœæ, reprezentuje g³ównie interesy polityczne, a tak-

¿e spo³eczne, kulturalne i gospodarcze Litwinów

w stosunkach z polskimi w³adzami samorz¹dowymi

i centralnymi; organizacja jest skonfederowana ze Œwia-

tow¹ Wspólnot¹ Litwinów z USA.
Propagowanie litewskiej kultury i podtrzymanie to¿sa-

moœci narodowej wœród m³odzie¿y, organizowanie festi-

wali i koncertów litewskich, spotkania m³odzie¿y

litewskiej; jest cz³onkiem Œwiatowego Zwi¹zku M³odzie-

¿y Litewskiej.
Popularyzowanie litewskiej kultury etnicznej, ochrona

dziedzictwa kulturowego Suwalszczyzny, wspieranie

i patronat nad litewskimi zespo³ami etnograficznymi

i folklorystycznymi, organizowanie obchodów œwi¹t

ludowych, odczytów, konkursów.
Utrzymywanie œwiadomoœci litewskiej wœród mieszkañ-

ców Pomorza pochodz¹cych z kresów, dzia³alnoœæ kul-

turalna, organizacja wystaw, obchodów œwi¹t.
Wspieranie oœwiaty i kultury litewskiej, dzia³alnoœci ze-

spo³ów m³odzie¿owych, organizacja konkursów, wystaw,

nauki tañca ludowego.
Wspieranie litewskiej oœwiaty, organizowanie konferen-

cji nauczycielskich.
Dzia³alnoœæ kulturalna i oœwiatowa, prowadzenie „Domu

Litewskiego” w Sejnach, prowadzenie w Sejnach niepu-

blicznego przedszkola, szko³y podstawowej oraz gim-

nazjum z litewskim jêzykiem nauczania, wspieranie

spo³ecznoœci litewskiej, organizowanie koncertów, festi-

wali, konkursów, konferencji.

ród³o: opracowanie w³asne na podstawie www.punskas.pl, www.pl.mfa.lt, www.bazy.ngo.pl.

background image

128

Nast¹pi³y tak¿e zmiany w polityce w³adz pañstwowych w stosunku do mniejszoœci.

W 1989 r. powo³ano sejmow¹ Komisjê Mniejszoœci Narodowych i Etnicznych, która mia³a

za zadanie prawne uregulowanie sytuacji mniejszoœci. Tematykê „mniejszoœciow¹” przenie-

siono z Ministerstwa Spraw Wewnêtrznych do Ministerstwa Kultury i Sztuki, co mia³o poka-

zaæ, ¿e zmienia siê rola pañstwa z dotychczasowego nadzoru na opiekê. Po kilkudziesiêciu

latach mniejszoœci narodowe przesta³y byæ obiektem policyjnego nadzoru. W ramach MKiS

powo³ano Zespó³ do Spraw Mniejszoœci Narodowych przekszta³cony nastêpnie w Biuro

do Spraw Kultury Mniejszoœci Narodowych. W 2005 r. utworzono Komisjê Wspóln¹ Rz¹du

i Mniejszoœci Narodowych i Etnicznych, w sk³ad której wchodz¹ przedstawiciele poszczegól-

nych mniejszoœci oraz administracji rz¹dowej. Niestety nadal nie ukszta³towano spójnej poli-

tyki pañstwa wobec mniejszoœci, a prace ró¿nych komisji i biur czêsto by³y nieskoordynowane

i bezproduktywne. W uchwalonej w 1997 r. Konstytucji znalaz³ siê tylko jeden artyku³ doty-

cz¹cy praw mniejszoœci, a ustawê o mniejszoœciach narodowych i etnicznych oraz jêzyku re-

gionalnym

19

, w której zdefiniowano pojêcie mniejszoœci oraz zawarto szczegó³owy spis praw

i obowi¹zków przedstawicieli mniejszoœci narodowych w demokratycznej Polsce, uchwalono,

po licznych sporach, dopiero w styczniu 2005 r., mimo ¿e prace nad ni¹ zosta³y zapocz¹tko-

wane ju¿ w 1989 r.

20

. W ustawie tej uznano Litwinów za jedn¹ z 9 mniejszoœci narodowych

zamieszkuj¹cych wspó³czeœnie Polskê

21

. Stwarza ona Litwinom mo¿liwoœci zachowania w³a-

snej to¿samoœci, odrêbnoœci kulturowej i jêzykowej, zabrania dyskryminacji i asymilacji.

Do szczególnie istotnych dla mniejszoœci litewskiej zapisów zawartych w ustawie nale¿y pra-

wo do zapisywania imion i nazwisk zgodnie z zasadami pisowni jêzyka litewskiego, tak¿e

w oficjalnych dokumentach

22

. Ustawa ta gwarantuje równie¿ mo¿liwoœæ u¿ywania jêzyka li-

tewskiego jako „jêzyka pomocniczego” w urzêdach oraz wprowadza mo¿liwoœæ umieszczania

dwujêzycznych nazw miejscowoœci, ulic i instytucji publicznych

23

.

W 2002 r. mia³ miejsce w Polsce spis powszechny, w trakcie którego dziêki przemianom

politycznym lat 90. mo¿liwe by³o umieszczenie pytania dotycz¹cego to¿samoœci narodowej.

Od zakoñczenia II wojny œwiatowej nie mo¿na by³o precyzyjnie odpowiedzieæ na pytanie

o rozmieszczenie, a zw³aszcza liczebnoœæ mniejszoœci narodowych w Polsce

24

. Dane by³y je-

dynie szacunkowe, orientacyjne, bardzo trudne do weryfikacji oraz oceny wiarygodnoϾ.

Od po³owy lat 50. do koñca 70., szacuj¹c liczebnoœci mniejszoœci litewskiej, podawano za-

zwyczaj wartoœæ 9–10 tys. osób

25

. W po³owie lat 90. H. Cha³upczak i T. Browarek (1998)

Marek Barwiñski

20

Prawa mniejszoœci narodowych w Polsce s¹ gwarantowane tak¿e przez liczne inne ustawy przy-

jête od 1989 r., m.in. ustawa o gwarancjach sumienia i wyznania (1989), ustawa Prawo o stowarzysze-

niach (1989), ustawa Prawo o zgromadzeniach (1990), ustawa o systemie oœwiaty (1990), ustawa

Prawo o partiach politycznych (1997), ustawa Ordynacja wyborcza do Sejmu RP i Senatu RP (2001).

21

Wraz z Niemcami, Czechami, S³owakami, Ukraiñcami, Bia³orusinami, Rosjanami, Ormianami

i ¯ydami (Dz. U. z 2005 r. nr 17, poz. 141, rozdzia³ 1).

22

Dz. U. z 2005 r. nr 17, poz. 141, rozdzia³ 1 i 2.

23

Warunkiem wprowadzenia tego przepisu jest minimum 20% deklaracji narodowoœci litewskiej

wœród ogó³u mieszkañców danej gminy w trakcie spisu powszechnego. Po ostatnim spisie taka mo¿li-

woœæ istnieje tylko w gminie Puñsk (Dz. U. z 2005 r. nr 17, poz. 141, rozdzia³ 2).

24

Pytanie o narodowoœæ uwzglêdnia³ pierwszy po wojnie spis ludnoœci z roku 1946, jednak jego

wyniki s¹ ma³o wiarygodne g³ównie ze wzglêdu na trwaj¹ce wówczas ruchy migracyjne oraz uwarunko-

wania polityczne. W kolejnych spisach powszechnych w okresie PRL-u nie by³o pytañ dotycz¹cych

to¿samoœci narodowej (P. E b e r h a r d t, op. cit., s. 127).

25

J. B y c z k o w s k i, op. cit., s. 164; P. E b e r h a r d t, op. cit., s. 131; A. K w i l e c k i, op. cit., s. 98.

background image

129

oszacowali liczebnoœæ Litwinów w Polsce na 20 tys., a przedstawiciele litewskich organizacji

na 20–25 tys. Wartoœci te wydaj¹ siê obecnie zdecydowanie zawy¿one. Zapewne bli¿sze praw-

dy by³y szacunki z tego samego okresu C. ¯o³êdowskiego (1992), który podaje liczbê 9 tys.,

A. Sadowskiego (1997) okreœlaj¹cego liczebnoœæ Litwinów na 7–10 tys. oraz K. Tarki (1998),

który opowiada siê za liczb¹ ok. 10 tys. osób narodowoœci litewskiej. G³ównym Ÿród³em roz-

bie¿noœci szacunków z lat 90. by³y problemy z okreœleniem liczby Litwinów mieszkaj¹cych

poza Suwalszczyzn¹, w rozproszeniu, g³ównie na obszarze zachodniej Polski.

Spis powszechny w 2002 r. po raz pierwszy od kilkudziesiêciu lat przedstawi³ „oficjaln¹”

liczebnoœæ oraz rozmieszczenie mniejszoœci narodowych i etnicznych w granicach wspó³cze-

snej Polski. Wykaza³ niewielk¹ liczebnoœæ spo³ecznoœci mniejszoœciowych, w wiêkszoœci przy-

padków zdecydowanie odbiegaj¹c¹ od wczeœniejszych szacunków. Umo¿liwi³ ich weryfikacjê,

ukaza³ skalê przeszacowania oraz w pewnym sensie pokaza³ natê¿enie procesów polonizacyj-

nych, które mia³y miejsce w ci¹gu ostatniego pó³wiecza. Jednak wyniki tego spisu nie oddaj¹

w pe³ni wspó³czesnej struktury etnicznej Polski. Na tak ma³¹ liczebnoœæ poszczególnych

mniejszoœci wp³ynê³o szereg czynników, m.in. procesy asymilacyjne, wymuszone i dobrowol-

ne migracje, zasz³oœci historyczne i negatywne stereotypy, niski poziom tolerancji spo³ecz-

nej, a nawet sama konstrukcja i jednoznacznoϾ pytania zawartego w formularzu spisowym.

Uzyskane w trakcie spisu dane nale¿y traktowaæ jako „wartoœci minimalne”, jako liczbê osób

o bardzo silnie ugruntowanej niepolskiej to¿samoœci narodowej

26

.

W trakcie spisu narodowoœæ litewsk¹ zadeklarowa³o 5846 osób, spoœród których polskie

obywatelstwo posiada³o 5639 osób

27

i tê wartoœæ w rozumieniu ustawy o mniejszoœciach

narodowych i etnicznych oraz jêzyku regionalnym mo¿na traktowaæ jako „oficjaln¹” liczeb-

noœæ mniejszoœci litewskiej w Polsce

28

. Jest to liczba o po³owê mniejsza ni¿ wczeœniejsze

szacunki, jednak jest to ró¿nica relatywnie niewielka. Wiele mniejszoœci w trakcie spisu uzy-

ska³o wyniki nawet 10-krotnie ni¿sze ni¿ wczeœniejsze szacunki. Litwini, obok spo³ecznoœci

romskiej i niemieckiej, nale¿eli do zdecydowanie najmniej „przeszacowanych” mniejszoœci

29

.

Spis potwierdzi³ tak¿e ogromne znaczenie jêzyka ojczystego w podtrzymywaniu litewskiej

to¿samoœci i odrêbnoœci narodowej. U¿ywanie jêzyka litewskiego w kontaktach domowych

zadeklarowa³o 5838 osób, w tym 5696 osób posiada³o polskie obywatelstwo

30

. Jest to nie-

spotykana wœród innych mniejszoœci zbie¿noœæ deklaracji narodowoœciowych i jêzykowych.

Ponadto wiêkszoœæ, bo a¿ 63% osób deklaruj¹cych u¿ywanie jêzyka litewskiego, poda³o, ¿e

w „kontaktach domowych” u¿ywa wy³¹cznie tego jêzyka, bez jêzyka polskiego. By³ to jedy-

ny taki przypadek podczas spisu, wœród innych mniejszoœci zdecydowanie dominowa³o u¿y-

wanie jêzyka narodowego razem z jêzykiem polskim.

Rozmieszczenie Litwinów nie uleg³o zmianom od zakoñczenia II wojny. Jest to spo³ecz-

noœæ wyraŸnie terytorialna, autochtoniczna, zamieszkuj¹ca w wiêkszoœci swoj¹ regionaln¹

Mniejszoœæ litewska na tle przemian politycznych Polski po II wojnie œwiatowej

26

Szerzej kontrowersje zwi¹zane z wynikami spisu powszechnego autor omówi³ w artykule Liczeb-

noœæ i rozmieszczenie mniejszoœci narodowych i etnicznych w Polsce w 2002 roku a wczeœniejsze szacun-

ki [w:] Obywatelstwo i to¿samoœæ. W spo³eczeñstwach zró¿nicowanych kulturowo i na pograniczach,

t. 1, Bia³ystok 2006, s. 345–370.

27

Wszelkie dane liczbowe dotycz¹ce wyników spisu na podstawie informacji G³ównego Urzêdu

Statystycznego (www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_nsp2002).

28

Dz. U. z 2005 r. nr 17, poz. 141, rozdzia³ 1.

29

M. B a r w i ñ s k i, op. cit., s. 348–349.

30

W spisie zawarto pytanie o „jêzyk najczêœciej u¿ywany w domu”, mo¿na by³o podaæ dwa jêzyki

niepolskie oraz zadeklarowaæ, czy by³y one u¿ywane razem z jêzykiem polskim, czy te¿ wy³¹cznie.

background image

130

„etniczn¹ ojczyznê”, swoist¹ „ma³¹ Litwê” ze stolic¹ w Puñsku (ryc. 1, tab. 2). Obszar za-

mieszkany przez Litwinów rozci¹ga siê wzd³u¿ pogranicza polsko-litewskiego, od wsi Jagliniec

i Wociuliszki na pó³nocnym zachodzie do wsi Morkiszki i Podlaski na po³udniowym wscho-

dzie. Zachodni¹ granicê zasiêgu Litwinów wyznacza linia ³¹cz¹ca Budzisko, Szypliszki

i Sejny

31

. Zdecydowana wiêkszoœæ spo³ecznoœci litewskiej zamieszkuje zwarty obszar obej-

muj¹cy ok. 50 wsi w gminach Puñsk i Sejny

32

.

Marek Barwiñski

Spoœród 5,6 tys. osób deklaruj¹cych w trakcie spisu narodowoœæ litewsk¹ a¿ 90% zamiesz-

kuje pó³nocno-wschodni¹ czêœæ województwa podlaskiego, zw³aszcza gminy Puñsk, Sejny

oraz miasto Sejny. Na te dwie gminy przypada ponad 80% ogó³u Litwinów, a zdecydowanie

najwiêkszym ich skupiskiem jest Puñsk, gdzie na obszarze zaledwie jednej gminy zamieszkuje

prawie 60% polskich Litwinów, stanowi¹cych 75% jej mieszkañców (tab. 2). Puñsk jest jedn¹

z zaledwie piêciu gmin w Polsce, gdzie wed³ug ostatniego spisu powszechnego to ludnoœæ

Ryc. 1. Rozmieszczenie Litwinów w Polsce na podstawie wyników spisu ludnoœci z 2002 r.

ród³o: opracowanie w³asne na podstawie danych G³ównego Urzêdu Statystycznego.

Giby

Krasnopol

Puńsk

Sejny

Jeleniewo

Rutka-

-Tartak

Szypliszki

Suwałki

3 400
1 700

340

Legnica

Walbrzych

Wrocław

Bydgoszcz

Toruń

Gorzów

Wlkp.

Zielona

Góra

Łódz

Kraków

Tarnów

Legionowo

Płock

Warszawa

Augustów

Grajewo

Ełk

Olecko

Gołdap

Sokółka

Białystok

Miastko

Człuchów

Gdańsk

Gdynia

S upsk

ł

Chorzów

Częstochowa

Kętrzyn

Elbląg

Olsztyn

Poznań

Trzebiatów

Kołobrzeg

Koszalin

Szczecin

Stargard

Szczeci ski

ń

Liczba Litwinów

background image

131

polska jest mniejszoœci¹

33

. Spis potwierdzi³ tak¿e, ¿e Litwini nadal s¹ spo³ecznoœci¹ typowo

wiejsk¹. A¿ 75% deklaracji narodowoœci litewskiej przypad³o na mieszkañców wsi.

Poza Podlasiem narodowoœæ litewsk¹ zadeklarowa³y tylko 542 osoby. To najlepiej wyjaœnia

ró¿nice miêdzy szacunkami a wynikami spisu. Liczbê Litwinów ¿yj¹cych w rozproszeniu poza

ich „etniczn¹ ojczyzn¹” szacowano w latach 90. od 2 tys. do znacznie ponad 10 tys. osób

34

.

Mniejszoœæ litewska na tle przemian politycznych Polski po II wojnie œwiatowej

31

A. S a d o w s k i, op. cit., s. 37.

32

Szczegó³owo wsie z ludnoœci¹ litewsk¹ wylicza w swojej pracy K. Ta r k a, op. cit., s. 194–195.

33

Pozosta³e gminy to po³o¿one w po³udniowo-wschodniej czêœci Podlasia Czy¿e, Dubicze Cer-

kiewne, Orla i Hajnówka z liczebn¹ przewag¹ mniejszoœci bia³oruskiej (www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/

gus/PUBL_nsp2002_ tabl4_mn.xls).

34

K. Ta r k a, op. cit., s. 194.

Tab. 2. Mniejszoœæ litewska na SuwalszczyŸnie

na podstawie wyników spisu powszechnego z 2002 r.

% ogó³u

mieszkañców

Powiat/gmina

Liczba deklaracji

narodowoœci

litewskiej*

% ogó³u

mieszkañców

Liczba deklaracji

u¿ywania jêzyka

litewskiego*

Powiat sejneñski
Gmina m. Sejny
Gmina w. Giby
Gmina w. Krasnopol
Gmina w. Puñsk
Gmina w. Sejny
Powiat suwalski
Gmina w. Jeleniewo
Gmina w. Rutka-Tartak
Gmina w. Suwa³ki
Gmina w. Szypliszki
Powiat miejski suwalski
Gmina m. Suwa³ki

*

dotyczy wy³¹cznie osób posiadaj¹cych polskie obywatelstwo

ród³o: opracowanie w³asne na podstawie danych G³ównego Urzêdu Statystycznego.

4595

469

5

34

3312

775
123

3
7
3

109
316
316

21,2

7,8
0,2
0,8

74,4
18,5

0,3
0,1
0,3
0,1
2,7
0,5
0,5

22,6

7,4
0,1
0,8

78,2
22,1

0,4
0,1
0,2
0,0
3,2
0,4
0,4

4893

447

4

34

3482

926
141

3
4
1

133
297
297

Niewielka liczebnoœæ mniejszoœci litewskiej w po³¹czeniu z jej bardzo wyraŸnym „teryto-

rializmem” mo¿e œwiadczyæ o silnym wp³ywie emigracji z „etnicznej ojczyzny” i zwi¹zanej z ni¹

asymilacji na spadek liczebnoœci tej grupy. Jednak procesy asymilacyjne dotknê³y Litwinów

w stopniu du¿o mniejszym ni¿ wiêkszoœæ mniejszoœci narodowych i etnicznych w Polsce.

Wp³ynê³a na to m.in. bardzo du¿a koncentracja terytorialna w izolowanym, peryferyjnym re-

gionie, silna integracja wewnêtrzna, aktywnoœæ organizacyjna, spo³eczna i kulturalna, dobrze

rozwiniête szkolnictwo oraz wyraŸna odrêbnoœæ jêzykowa, która jest podstaw¹ litewskiej to¿-

samoœci. St¹d te¿ w porównaniu z innymi mniejszoœciami istnieje du¿o mniejsza w przypadku

Litwinów ró¿nica pomiêdzy wczeœniejszymi szacunkami a wynikami spisu powszechnego.

background image

132

Jedn¹ z konsekwencji spisu powszechnego oraz przyjêcia ustawy o mniejszoœciach naro-

dowych i etnicznych oraz jêzyku regionalnym by³o uregulowanie zasady u¿ywania jêzyków

mniejszoœci w urzêdach oraz nazewnictwa geograficznego w tych jêzykach

35

. Dziêki temu,

¿e liczba deklaracji narodowoœci litewskiej w gminie Puñsk zdecydowanie przekroczy³a wyma-

gane ustawowo 20% ogó³u mieszkañców, zosta³a ona 25 maja 2006 r. wpisana do Urzêdowego

rejestru gmin, w których jest u¿ywany jêzyk pomocniczy

36

, a 20 maja 2008 r. wpisano j¹ do

Rejestru gmin, na których obszarze u¿ywane s¹ nazwy w jêzyku mniejszoœci. Na terenie gminy

Puñsk wpisano oficjalnie 30 litewskich nazw wsi (na 33 wsie w granicach gminy)

37

.

Marek Barwiñski

35

Dz. U. z 2005 r. nr 17, poz. 141, rozdzia³ 2.

36

Do rejestru jest obecnie wpisanych 28 gmin: 22 z pomocniczym jêzykiem niemieckim, 3 z bia³o-

ruskim, 2 z kaszubskim i 1 z litewskim (www.punsk.com.pl/gmina%20punsk/nazwy.htm;

www.mswia.gov.pl/portal/pl/178/2958/Ustawa_o_mniejszosciach_narodowych_i_etnicznych_oraz_o_je-

zyku_regionalnym.html).

37

Na podstawie (www.punsk.com.pl/gmina%20punsk/nazwy.htm).

Tab. 3. Szkolnictwo litewskie w Polsce

Szko³y z nauczaniem

jêzyka litewskiego

jako dodatkowego*

Typ szko³y

Szko³y z litewskim

jêzykiem nauczania

Szko³y z klasami

z litewskim jêzykiem

nauczania

*

w Suwa³kach funkcjonuj¹ grupy miêdzyszkolne, w których uczniowie ucz¹ siê jêzyka litewskiego

po lekcjach w swoich szko³ach

ród³o: Kuratorium Oœwiaty w Bia³ymstoku (www.kuratorium.bialystok.pl/kuratorium2/Desktop-

Default.aspx? tabindex=3&tabid=102); Ambasada Republiki Litewskiej w Warszawie (httm://pl.mfa.lt/

index.php?893641947).

Podstawowa

Gimnazjum

Liceum

Ogó³em

Puñsk

Sejny (niepubliczna)

Widugiery (gm. Puñsk)

Przystawañce (gm. Puñsk)

Nowiniki (gm. Puñsk)
Puñsk

Sejny (niepubliczne)
Puñsk (ogólnokszta³c¹ce)

Puñsk (profilowane)

9

Krasnowo (gm. Sejny)

Wojtokiemie (gm. Puñsk)

Sejny

—

3

Sejny

Krasnowo (gm. Sejny)

Wojtokiemie (gm. Puñsk)

Sejny

—

4

Jednym z najwiêkszych osi¹gniêæ mniejszoœci litewskiej jest bardzo dobrze zorganizowa-

ne szkolnictwo. Aktualnie dzieci i m³odzie¿ ucz¹ siê jêzyka litewskiego w 16 szko³ach na ob-

szarze dwóch gmin: Puñsk i Sejny (tab. 3). W wiêkszoœci tych szkó³ jêzyk litewski jest jêzykiem

wyk³adowym. Taki model nauczania spo³ecznoœæ litewska stosuje jako jedyna mniejszoœæ

narodowa w Polsce. Nauczanie nie tylko jêzyka litewskiego, ale i w jêzyku litewskim zdecy-

dowanej wiêkszoœci szkolnych przedmiotów na wszystkich poziomach nauczania jest pod-

staw¹ zachowania litewskiej odrêbnoœci jêzykowej i jednym z g³ównych czynników

utrzymywania litewskiej to¿samoœci narodowej wœród wiejskiej spo³ecznoœci Suwalszczyzny.

W roku szkolnym 2007/08 jêzyka litewskiego jako ojczystego uczy³o siê ³¹cznie 604 uczniów

background image

133

w 10 szko³ach podstawowych, 4 gimnazjach i 2 liceach

38

. Od po³owy lat 90. liczba uczniów

ucz¹cych siê litewskiego systematycznie spada (wartoœci maksymalne to ok. 750–780 uczniów

w latach 1996–99), jednak jest to efektem nie tyle mniejszego zainteresowania nauk¹ jêzyka,

ile w g³ównej mierze ni¿em demograficznym docieraj¹cym do wszystkich typów szkó³.

Badania M. Sobeckiego z po³owy lat 90. potwierdzaj¹ bardzo du¿y wp³yw szkolnictwa na

podtrzymanie to¿samoœci i odrêbnoœci wœród mniejszoœci litewskiej. Porównanie bia³oruskich

i litewskich licealistów wykaza³o znacznie wy¿sze poczucie to¿samoœci narodowej oraz wiedzy

na temat kultury etnicznej wœród Litwinów. Wœród uczniów liceum w Puñsku a¿ 75% okreœli³o

siê jako Litwini, natomiast w liceach z bia³oruskim jêzykiem nauczania zaledwie 19% uczniów

w Hajnówce i 5% w Bielsku Podlaskim zadeklarowa³o bia³orusk¹ to¿samoœæ narodow¹

39

.

Wœród mniejszoœci litewskiej zdecydowanie dominuj¹cym wyznaniem jest katolicyzm. Jest

to w wiêkszoœci spo³ecznoœæ wiejska, konserwatywna, bardzo religijna. Mog³o by siê wydawaæ,

¿e brak ró¿nic wyznaniowych pomiêdzy Litwinami a ludnoœci¹ polsk¹ bêdzie czynnikiem zbli¿a-

j¹cym, integruj¹cym te dwie spo³ecznoœci. Jednak wspólne wyznanie religijne przez ostatnie kil-

kadziesi¹t lat by³o paradoksalnie jednym z najistotniejszych czynników konfliktogennym pomiêdzy

Litwinami i Polakami na SuwalszczyŸnie. Wspólna religia przez lata nie zbli¿a³a, lecz dzieli³a. G³ów-

nym powodem sporów by³a kwestia jêzyka nabo¿eñstw. Religia nie ró¿nicowa³a narodowoœcio-

wo mieszkañców pogranicza polsko-litewskiego, dlatego jêzyk, w jakim odbywa³y siê nabo¿eñstwa,

by³ podstawowym czynnikiem okreœlaj¹cym narodowoœæ i Ÿród³em licznych konfliktów.

Pod naciskiem w³adz politycznych oraz polskiej ludnoœci ju¿ w 1946 r. zlikwidowano msze

w jêzyku litewskim w Sejnach i Smolanach, pozostawiaj¹c je tylko w Puñsku. W 1956 r. bi-

skup ³om¿yñski mianowa³ proboszczem w Puñsku ksiêdza Polaka nieznaj¹cego jêzyka litew-

skiego. By³ to pierwszy taki przypadek od kilkuset lat, co spowodowa³o ostre protesty

litewskich parafian, którzy ¿¹dali zmiany proboszcza i bronili „litewskoœci” puñskiego koœcio-

³a. Pod naciskiem protestów proboszcz rok póŸniej z³o¿y³ rezygnacjê, a na jego miejsce poja-

wi³ siê ksi¹dz Litwin. Nadal nie by³o zgody kurii na msze litewskie w Sejnach. W 1973 r. po

d³ugoletnich zabiegach biskup ³om¿yñski przeznaczy³ na potrzeby ludnoœci litewskiej dawny

koœció³ek ewangelicki w Sejnach. Jednak litewscy parafianie mo¿liwoœæ mszy we w³asnym

jêzyku w ma³ym koœció³ku, a nie w bazylice parafialnej odebrali jako przejaw dyskryminacji

i zdecydowanie przeciwko temu protestowali. Konflikty religijne dawa³y pretekst w³adzom

partyjnym do ingerencji w sprawy Koœcio³a oraz – paradoksalnie – do wystêpowania w roli

obroñcy ludnoœci litewskiej. Pozbawianie Litwinów nabo¿eñstw we w³asnym jêzyku nie by³o

tylko lokalnym wyj¹tkiem, podobna sytuacja mia³a miejsce tak¿e w stosunku do innych kato-

lickich mniejszoœci narodowych w Polsce – Niemców i S³owaków. Wieloletnie starania o przy-

wrócenie litewskich mszy i dyskryminowanie Litwinów przez hierarchiê koœcieln¹

zantagonizowa³o stosunki spo³ecznoœci litewskiej z w³adzami koœcielnymi oraz ludnoœci¹

polsk¹. Dopiero w 1983 r., po prawie 40 latach, nowy biskup ³om¿yñski przywróci³ nabo¿eñ-

stwa oraz sprawowanie sakramentów w jêzyku litewskim w bazylice w Sejnach

40

. Obecnie

nabo¿eñstwa w jêzyku litewskim odbywaj¹ siê w koœcio³ach parafialnych w Puñsku, Sejnach,

Smolanach i Suwa³kach oraz w koœcio³ach filialnych w Widugierach i ¯egarach.

Mniejszoœæ litewska na tle przemian politycznych Polski po II wojnie œwiatowej

38

Dane na podstawie G³ównego Urzêdu Statystycznego; Oœwiata i wychowanie w roku szkolnym

2007/2008 (www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_PUBL_wz_oswiata_wychowanie_2007–2008r.pdf).

39

M. S o b e c k i, M³odzie¿ bia³oruska i litewska w polskich liceach, „Spo³eczeñstwo Otwarte” 1996,

nr 1, s. 30–33.

40

K. Ta r k a, op. cit., s. 171–186.

background image

134

Wspó³czeœnie jêzyk nabo¿eñstw nie jest g³ównym problemem mniejszoœci litewskiej, choæ

nadal zdarzaj¹ siê konflikty o godziny odprawiania mszy w poszczególnych jêzykach. Wed³ug

Litwinów zdecydowanie najistotniejszym obecnie problemem tej spo³ecznoœci jest niedofinan-

sowanie litewskiego szkolnictwa i zamykanie ma³ych wiejskich szkó³. Potwierdza to tezê o ogrom-

nej roli edukacji w rozwoju narodowym oraz spo³eczno-kulturalnym mniejszoœci litewskiej

41

.

Pomimo korzystnych dla komitetów wyborczych mniejszoœci narodowych zapisów w or-

dynacji wyborczej spo³ecznoœci litewskiej po 1990 r. nie uda³o siê wprowadziæ swojego przed-

stawiciela do polskiego parlamentu. Od pocz¹tku lat 90. du¿o wiêksze sukcesy wyborcze

odnosz¹ Litwini w wyborach samorz¹dowych. W ostatnich wyborach samorz¹dowych

w 2006 r. kandydaci reprezentuj¹cy spo³ecznoœæ litewsk¹ startowali z powodzeniem z list lo-

kalnych komitetów wyborczych. Litwini zasiadaj¹ obecnie w radzie powiatu, gminy oraz mia-

sta Sejny, natomiast rada gminy Puñsk jest ca³kowicie przez nich zdominowana, zdobyli w niej

14 na 15 mo¿liwych mandatów

42

.

Gmina Puñsk bardzo wyraŸnie zaznacza siê tak¿e na „mapie elektoralnej” województwa

podlaskiego. W kolejnych wyborach parlamentarnych i prezydenckich od pocz¹tku lat 90.

do czasów wspó³czesnych charakteryzuje siê ona wy¿sz¹ frekwencj¹ ni¿ œrednia dla woje-

wództwa i zdecydowanie silniejszym poparciem dla ugrupowañ lewicowych. W wyborach

parlamentarnych w 2001 r. Sojusz Lewicy Demokratycznej (SLD) otrzyma³ w gminie Puñsk

89,5% g³osów (najwy¿sze poparcie w Polsce!), w 2005 r. 84,6%, natomiast w 2007 r. ju¿ tylko

28,8% (przy wyj¹tkowo niskiej frekwencji), choæ i tym razem lewicowy komitet wyborczy (tym

razem pod nazw¹ Lewica i Demokraci) zwyciê¿y³ w tej gminie. Doskona³e wyniki wyborcze

lewicy w latach 2001 oraz 2005 w g³ównym stopniu by³y spowodowane kandydowaniem z li-

sty SLD Witolda Liszkowskiego, dzia³acza litewskiego, wieloletniego wójta gminy Puñsk.

Jednak poparcie spo³ecznoœci litewskiej dla opcji lewicowej mo¿e byæ t³umaczone wieloma

innymi czynnikami, m.in. brakiem w³asnych, litewskich partii politycznych oraz uto¿samianiem

ugrupowañ prawicowych z retoryk¹ narodowo-polsk¹. Potwierdzaj¹ to analogiczne zacho-

wania wyborcze innych mniejszoœci narodowych w Polsce, a zw³aszcza prawos³awnej mniej-

szoœci bia³oruskiej w po³udniowo-wschodniej czêœci Podlasia. Tak¿e poparcie mniejszoœci

litewskiej dla cz³onkostwa Polski w UE by³o bardzo wyraŸne, w gminie Puñsk 79% g³osuj¹-

cych opowiedzia³o siê za UE, przy œredniej dla województwa podlaskiego 68,6%

43

.

W okresie PRL-u problematyka mniejszoœci litewskiej nie pojawia³a siê w stosunkach z ZSRR

czy w³adzami socjalistycznej republiki litewskiej. Uleg³o to zmianie w nowych uwarunkowaniach

geopolitycznych

44

. Po problemach i konfliktach z pocz¹tku lat 90. w stosunkach miêdzypañ-

Marek Barwiñski

41

R. K ê p s k i, Mniejszoœæ litewska w Polsce wobec prze³omów politycznych (1918–2004), praca

magisterska wykonana w Katedrze Geografii Politycznej i Studiów Regionalnych U£ pod kierunkiem

M. Barwiñskiego, £ódŸ 2006, s. 79.

42

Na podstawie Raportu dotycz¹cego sytuacji mniejszoœci narodowych i etnicznych oraz jêzyka

regionalnego w Rzeczpospolitej Polskiej, 2007 (www.mswia.gov.pl/portal.php?serwis=pl&dzial=417&id

=4862&).

43

Na podstawie danych Pañstwowej Komisji Wyborczej (www.pkw.gov.pl) oraz P. K ê p k a, Posta-

wy polityczne ludnoœci prawos³awnej w województwie podlaskim, praca magisterska wykonana w Kate-

drze Geografii Politycznej i Studiów Regionalnych U£ pod kierunkiem M. Barwiñskiego, £ódŸ 2009,

s. 102, 113, 123, 148.

44

Szerzej tematyka ta zosta³a omówiona przez A. Ry k a ³ ê w artykule Sytuacja spo³eczno-kultural-

na Litwinów w Polsce i ich wp³yw na relacje miêdzy krajem zamieszkania a Litw¹, „Acta Universitatis

Lodziensis. Folia Geographica Socio-Oeconomica” 2008, nr 9, s. 89–113.

background image

135

stwowych polsko-litewskich, w których problem mniejszoœci narodowych, zw³aszcza Polaków

na Litwie, ale tak¿e Litwinów w Polsce, odgrywa³ istotn¹ rolê, wzajemne relacje uleg³y popra-

wie. W kwietniu 1994 r., po wielomiesiêcznych negocjacjach, podpisano Traktat o przyjaznych

stosunkach i dobros¹siedzkiej wspó³pracy. Skalê problemów obrazuje fakt, i¿ Litwa by³a ostat-

nim s¹siadem, z którym rz¹d polski podpisa³ tego typu dokument. Kilka miesiêcy póŸniej w Sej-

nach otwarto konsulat Republiki Litewskiej, a rz¹d litewski rozpocz¹³ finansowanie budowy

„Domu Litewskiego”, ukoñczonego w roku 2000. W³adze litewskie nadal, w ró¿nej formie –

finansowej, organizacyjnej, politycznej – wspieraj¹ mniejszoœæ litewsk¹ w Polsce.

W latach 90. otwarto przejœcia graniczne w Ogrodnikach i Budzisku, by³y to pierwsze

polsko-litewskie przejœcia graniczne po II wojnie œwiatowej. Po wejœciu Polski i Litwy do UE

w 2004 r., a nastêpnie przyst¹pieniu obu pañstw do tzw. „strefy Schengen” w 2006 r. zosta³y

zlikwidowane wszelkie ograniczenia przy przekraczaniu wspólnej granicy. Jest to niezwykle

korzystna sytuacja dla spo³ecznoœci litewskiej na SuwalszczyŸnie, zmiana, która jeszcze nie

tak dawno by³a trudna do wyobra¿enia, zw³aszcza ¿e przez ca³y okres PRL-u w³adze bardzo

skutecznie uniemo¿liwia³y mniejszoœci litewskiej jakiekolwiek kontakty z radzieck¹ Litw¹.

W ci¹gu ostatnich kilkudziesiêciu lat stosunki polsko-litewskie przechodzi³y kilka diame-

tralnie ró¿nych faz – od jawnej wrogoœci, poprzez „socjalistyczn¹ przyjaŸñ”, nieufnoœæ po-

cz¹tku lat 90., a¿ po blisk¹ wspó³pracê i strategiczne partnerstwo w ramach NATO i UE

na pocz¹tku XXI w. To, jaki kszta³t przybior¹ te relacje w przysz³oœci, w du¿ym stopniu zale¿y

od sytuacji polskiej i litewskiej mniejszoœci narodowej w obu pañstwach.

Przemiany polityczne i geopolityczne w XX w. mia³y czêœciej negatywny wp³yw na za-

mieszkuj¹c¹ w Polsce mniejszoœæ litewsk¹, natomiast te z koñca XX i pocz¹tku XXI w. przy-

czyni³y siê do zdecydowanej poprawy sytuacji politycznej, spo³ecznej i prawnej tej

spo³ecznoœci oraz da³y nadziejê na przysz³e równoprawne, partnerskie funkcjonowanie mniej-

szoœci litewskiej w Rzeczpospolitej.

5. Podsumowanie

1. Ludnoœæ litewska w Polsce jest autochtoniczn¹ mniejszoœci¹ narodow¹, stanowi¹c¹ zwar-

ty fragment s¹siedniego narodu posiadaj¹cego swoje w³asne pañstwo

45

.

2. Na zmniejszenie jej liczebnoœci w Polsce w ci¹gu ostatnich kilkudziesiêciu lat najwiêk-

szy wp³yw mia³y zmiany granic po II wojnie œwiatowej, w du¿o mniejszym stopniu procesy

asymilacji.

3. Rozmieszczenie po zakoñczeniu wojny nie uleg³o zmianom, od 65 lat g³ównymi skupi-

skami mniejszoœci litewskiej pozostaj¹ gminy Puñsk i Sejny.

4. Litwinów nadal mo¿na okreœlaæ jako „mniejszoœæ terytorialn¹”, tzn. od pokoleñ zamiesz-

kuj¹c¹ ten sam obszar.

5. W zachowaniu odrêbnoœci i to¿samoœci narodowej Litwinów podstawow¹ rolê odgry-

wa odrêbnoœæ jêzykowa, dobrze rozwiniêty systemu edukacji oraz silna identyfikacja z za-

mieszkiwanym regionem.

6. G³ówne cechy wyró¿niaj¹ce wspó³czeœnie mniejszoœæ litewsk¹ na tle innych mniejszo-

œci narodowych w Polsce to:

Mniejszoœæ litewska na tle przemian politycznych Polski po II wojnie œwiatowej

45

Wed³ug klasyfikacji M. K o t e r a, Geographical Classifications of Ethnic Minorities [w:] Geogra-

phy and Ethnicity, red. A. Gosar, „Geographica Slovenica”, no. 24, Ljubljana 1993, s. 123–138.

background image

136

Marek Barwiñski

a) koncentracja terytorialna,

b) wysoki stopieñ œwiadomoœci narodowej i wyraŸne poczucie odrêbnoœci,

c) zbie¿noœæ deklaracji to¿samoœci narodowej i jêzykowej,

d) dominacja u¿ywania jêzyka mniejszoœci jako jedynego jêzyka w kontaktach domowych,

e) dominacja szkolnictwa z wyk³adowym jêzykiem mniejszoœci,

f ) du¿a aktywnoœæ organizacyjna, spo³eczna, artystyczna,

g) brak konfliktów pomiêdzy g³ównymi organizacjami o charakterze narodowym.

7. Zmiany sytuacji politycznej w Polsce w ci¹gu ostatnich 65 lat mia³y bardzo du¿y wp³yw

na sytuacjê Litwinów w Polsce. Mo¿na wyró¿niæ kilka zasadniczych okresów czasowych wraz

z charakterystycznymi dla nich cechami sytuacji mniejszoœci litewskiej:

a) lata 1944–1951 – kszta³towanie siê granic pañstwowych, narzucenie systemu komuni-

stycznego, przesiedlenia, obawa, biernoœæ, przeczekanie, brak mo¿liwoœci dzia³alnoœci orga-

nizacyjnej;

b) lata 1952–1969 – rozwój szkolnictwa, kontrolowane pocz¹tki dzia³alnoœci organizacyj-

nej, silny rozwój dzia³alnoœci kulturalnej, artystycznej, zale¿noœæ od w³adz partyjnych i pañ-

stwowych, nadzór PZPR i aparatu bezpieczeñstwa nad wszelkiego rodzaju aktywnoœci¹;

c) lata 70. i 80. – stagnacja, regres szkolnictwa, ca³kowita minimalizacja kwestii narodo-

wych, dzia³alnoœæ kulturalna i folklorystyczna, postêpuj¹cy wzrost zale¿noœci od w³adz par-

tyjnych i aparatu bezpieczeñstwa, pe³na kontrola w³adz nad wszelkiego rodzaju dzia³alnoœci¹;

d) po roku 1989 – likwidacja cenzury, nadzoru policyjnego i dyskryminacji, swoboda dzia-

³alnoœci organizacyjnej, pluralizm organizacyjny, rozwój dzia³alnoœci narodowej, rozwój prasy

i wydawnictw, rozwój szkolnictwa, powstanie niepublicznych szkó³ z wyk³adowym jêzykiem

litewskim, weryfikacja szacunków dotycz¹cych liczebnoœci, liczne prawa wynikaj¹ce z przyjê-

tej ustawy o mniejszoœciach narodowych, etnicznych i jêzyku regionalnym, istotna rola w miê-

dzynarodowych stosunkach polsko-litewskich, akcesja Polski i Litwy do UE, rozwój kontaktów

z Litw¹.

background image

Wyszukiwarka

Podobne podstrony:
Periodyzacja polskiej polityki zagranicznej po II wojnie światowej, Dyplomaca Europejska, 4 semestr,
Lekcja 125 Afryka po II wojnie światowej Procesy dekolonizacyjne na świecie
31. USA w polityce europ[1]. po II wojnie
Konflikty zbrojne na świecie po II wojnie światowej
42 O wiata kształcenie dorosłych na ziemiach polskich po II wojnie wiatowej
Europa Zachodnia po II wojnie światowej przemiany wewnętrz
Kosciol Ewangelicko Augsburski na Warmii i Mazurach po II wojnie swiatowej w spojrzeniu historyczno
KOBIETA A MODEL RODZINY NA TLE PRZEMIAN USTROJOWYCH W POLSCE - DEMOGRAFIA, Pedagogika
hkf, ROZWOJ SYSTEMOW WF W XIX W, ROZWÓJ SYSTEMÓW WYCHOWANIA FIZYCZNEGO W XIX WIEKU NA TLE ZMIAN POLI
026 , KOBIETA A MODEL RODZINY NA TLE PRZEMIAN USTROJOWYCH W POLSCE - DEMOGRAFIA
Program pozytywizmu polskiego na tle sytuacji politycznej i społecznej, DLA MATURZYSTÓW, Pozytywizm
Moja rodzina na tle przeobrażeń demograficznych Polski, Procesy ludnościowe
Przykładowe zagadnienia na egzamin z historii politycznej Polski XXw sciaga

więcej podobnych podstron