Kino szoku przyszłości

ARKUSZ I - Część I. Rozumienie czytanego tekstu

Poziom podstawowy.
Czas 170 minut

Przeczytaj uwaŜnie tekst, a następnie wykonaj polecenia. Odpowiadaj tylko na podstawie tekstu
i tylko własnymi słowami, chyba Ŝe polecenie wyraźnie wymaga cytowania. Udzielaj tylu odpo-
wiedzi, o ile jesteś proszony

Kino szoku przyszłości

W swojej słynnej ksiąŜce Szok przyszłości Alvin Toffler rysuje przejmujący obraz zachod-

niego świata. Gwałtowny rozwój cywilizacji i techniki wywołuje w społeczeństwach ustabilizowa-
nych  psychologiczny  szok,  na  który  składają  się,  zdaniem  autora,  trzy  sprzęŜone  kompleksy  zja-
wisk, jakie towarzyszą procesowi przyspieszenia zmian. Pierwszym z nich jest przelotność, krótko-
trwałość  ludzkich  związków  wynikająca  z  nieustannej  zmiany  miejsca  zamieszkania,  kontaktu
z innymi  ludźmi,  z  rzeczami  tracącymi  szybko  wartość  i,  co  gorsze,  z ciągłymi  przetasowaniami
organizacyjnych  ram  Ŝycia,  norm  postępowania,  idei,  wyobraŜeń.  Wszystko,  co  było  dotychczas
trwałe i waŜne w rozumieniu swego miejsca w świecie, ulega zagładzie, zostaje zastąpione warto-
ś

ciami o charakterze przelotnym, wątpliwym, mało wiarygodnym.

Głębokie trudności przystosowawcze potęguje napór nowości, zdarzeń nieoczekiwanych,

zaskakujących, których przyczyną jest dynamiczny rozwój nauki i proponowanych przez nią zasto-
sowań. Toffler precyzyjnie skupia w swej ksiąŜce wszelkie moŜliwe do wyobraŜenia sytuacje; które
przejmują  grozą,  poniewaŜ  wynika  z  nich,  jak  łatwo  dzięki  zaawansowanym  badaniom  technicz-
nym moŜna postawić społeczeństwo wobec nowych i trudnych  do  wyboru  dylematów  intelektual-
nych  i  moralnych.  Tu  następuje  opisanie  trzeciego  po  przelotności  i nowości  kompleksu  zjawisk
towarzyszących procesowi przemian, którym jest róŜnorodność wyrobów konfekcyjnych przemysłu
i  treści  kultury,  norm  i  wzorców  zachowań.  Zaskakiwane  wciąŜ  nieoczekiwanymi  produktami  cy-
wilizacji  społeczeństwo  broni  się  przed  utratą  swoich  norm  podstawowych,  jednak  trudno  się
oprzeć, gdy w grę wchodzą nowe pomysły i rozwiązania. (...)

O tragicznych skutkach tych przeciąŜeń ludzkiego organizmu świadczą liczne przykłady

rozdraŜnienia i wyczerpania, utraty orientacji i zdolności podejmowania decyzji, wreszcie potęgują-
ca się agresywność lub głęboka apatia. Masowość występowania tych zjawisk świadczy o tym, Ŝe
nie chodzi o sporadyczne przypadki schorzeń, lecz o stopniowo postępującą chorobę całego społe-
czeństwa. (...)

Toffler powiada, Ŝe w człowieku współczesnym kontrola dopływu decyzji staje się działa-

niem  świadomym.  Kiedy  się  odczuwa  przeciąŜenie  płaszczyzny  decyzjonalnej,  wówczas  skłonni
jesteśmy odkładać pewne postanowienia na później albo wręcz przekazujemy je komu innemu. Po-
woduje to niekiedy "zamraŜanie" naszego mechanizmu podejmowania decyzji. "Spotkałem pewne-
go razu kobietę socjologa - pisze Toffler - która wróciwszy właśnie z burzliwej i wysoce intelektu-
alnie  stymulującej  konferencji  zawodowej  w  licznym  gronie,  usiadła  przy  stoliku  w  restauracji
i zdecydowanie  odmówiła  podjęcia  jakiejkolwiek  decyzji  o tym,  co  chciałaby  zjeść.  -  Na  co  masz
ochotę? - spytał ją mąŜ. - Zdecyduj za mnie - odpowiedziała. Kiedy mąŜ nalegał, aby wybrała juŜ
tylko spośród dwóch moŜliwości, nawet  i  wtedy  zdecydowanie  odmówiła,  upierając  się  gniewnie,
Ŝ

e brak jej energii do dokonania jakiegokolwiek wyboru".

Szok przyszłości jest reakcją na nadmierną ilość bodźców1, które płyną z otoczenia. Zacho-

dzi ona wtedy, kiedy jednostka zmuszona jest działać ponad swymi indywidualnymi predyspozy-
cjami. W tej dziedzinie badania nie są zbyt obfite, ale przecieŜ istnieją dane dotyczące wpływu

nadmiaru bodźców na zachowanie. Pochodzą one z czasów II wojny światowej i budzą zrozumiały
niepokój. "Pewien brodaty Ŝołnierz Chindit, który walczył z armią generała Wingate'a na tyłach
linii japońskich w Birmie, dosłownie zasnął w ogniu kul. Późniejsze badania wykazały, Ŝe reakcja,
jaka wystąpiła u tego Ŝołnierza, nie była spowodowana tylko zmęczeniem fizycznym czy brakiem
snu, ale Ŝe poddał się on przemoŜnemu uczuciu apatii".

Podobne symptomy jak u Ŝołnierza Chindit wystąpiły w skali masowej po wylądowaniu

ołnierzy alianckich w czerwcu 1944 r. na wybrzeŜach Normandii. Przebadano pięć tysięcy przy-

padków i wszyscy lekarze i psychiatrzy doszli do wspólnego wniosku, Ŝe dziwna apatia była koń-
cowym rezultatem skomplikowanego procesu załamania psychicznego. Podobna blokada moŜliwo-
ś

ci przystosowawczych zachodzi przy szczególnie gwałtownym tempie zmian i potęŜnym napływie

strumienia nowości. Potwierdzają to badania zachowań ludzi podczas poŜarów, powodzi, trzęsienia
ziemi.  H.E.  Moore  w  pracy  dotyczącej  badań  reakcji  rozmaitych  ludzi  na  tornado  w  Teksasie
z 1953  r.  przytacza  "zadziwiający  przypadek  pewnej  dziewczyny,  która  z  trudem  dostała  się  do
sklepu  muzycznego  przez  okno  wystawowe  z  wybitą  szybą,  a  potem  z  całym  spokojem  zakupiła
płytę i wyszła, mimo Ŝe przez ten czas poleciała cała szklana frontowa ściana budynku, a wszystkie
artykuły na sprzedaŜ fruwały w powietrzu". (...)

Wedle powszechnej opinii ogólną bierność psychiczną, typową dla stanu kataklizmu, prze-

yło społeczeństwo amerykańskie wczasach panowania prezydenta Nixona. W dalekim Wietnamie

wielkie mocarstwo prowadziło absurdalną i od dawna skazaną na niepowodzenie wojnę. Wzmagała
się  działalność  mafii,  wielkich  korporacji  gangsterskich  i  organizacji  występujących  w  obronie
czarnych  ze  słynnym  Carmicaelem  na  czele.  Do  przeszłości  naleŜała  elegancja  działania  policji
i sprawiedliwość  aparatu  sądowniczego.  Wreszcie  sam  prezydent  ofiarował  społeczeństwu  szok
największy:  sławną  aferę  Watergate,  która  ostatecznie  dokonała  spustoszenia  moralnego  i  psy-
chicznego.

"Czarny film", który rozkwitł w kinie amerykańskim w końcu lat sześćdziesiątych, starał się

ująć  narastanie  zła  w  kategoriach  moralnych  i  społecznych.  Odchodziły  w  zamierzchłą  przeszłość
dawne  ideały  wypracowane  w  czasach  pionierskich,  kiedy  dopiero  rodziła  się  demokracja  amery-
kańska. Zastąpiły je terror i brutalna przemoc, wszechwładnie biorące w swe posiadanie zwyczajo-
we normy postępowania i doprowadzające paroksyzmy2 strachu i przeraŜenia do granic apokalipsy.
Ale w swoim widzeniu świata "czarny film" bardziej interesował się powikłaniami  rzeczywistości
w  stosunku  do  odchodzącej  przeszłości  niŜ  perspektywami  rozwoju  Ŝycia  na  przyszłość.  Dlatego
jego rola terapeutyczna była jedynie połowiczna; Ŝaden z reŜyserów filmów kryminalnych nie ana-
lizował  w  sposób  dogłębny  i  dostatecznie  przekonujący  przeraŜających  skutków  zła  w  psychice
społeczeństwa.  Owej  niewiarygodnej  apatii  i  bierności  działania,  szoku  kulturowego,  który  po-
wstaje pod naporem wielu bodźców zewnętrznych. Zadowalano się na ogół przyczynami, ale takie
teŜ są prawa  gatunku. Gdzieś kończą  się  jego  moŜliwości  i  diagnozy  poznawcze  tracą  swoją  war-
tość uŜytkową.

Kiedy „czarny film” zaczął stopniowo tracić swoją siłę przekonywania, w początkach lat

siedemdziesiątych  do  głosu  zaczęły  dochodzić  inne  gatunki,  inne  typy  filmów:  tak  zwane  utwory
katastroficzne, horrory sięgające sfery parapsychologii, wskrzeszające monstrualne potwory i stra-
szydła atakujące ludzi; modna stała się fantazja naukowa (science fiction). Chodziło w nich nie tyl-
ko o odtworzenie stanu ducha społeczeństwa zaplątanego w osobliwe kataklizmy i afery polityczne,
ale jakby wyjście w przód, uzmysłowienie, do czego światła i nowoczesna cywilizacja amerykańska
zaczyna  nieuchronnie  zmierzać.  Jakie  skutki  w  sferze  psychiki,  moralności  i  diagnoz  społecznych
proponuje.  W  jakimś  stopniu  filmy  te  ocierają  się  o  prognozy  Szoku  przyszłości  Alvina  Tofflera,
tłumaczą je na obraz kultury masowej. W tym sensie pozostają cenne i godne uwagi.

10.

Nie naleŜy zbyt przeceniać moŜliwości filmów katastroficznych, horrorów i science fiction.

Ich inspiracja intelektualna nie jest aŜ tak dogłębna, aŜeby doszukiwać się istotnych przewidywań
i moŜliwości w perspektywie nadciągających dziesięcioleci. Rozwijając fantazję i futurologię, filmy
te oddają raczej stan ducha społeczeństwa na dzień dzisiejszy niŜ ich ewentualną egzystencję
w przyszłości. Tak naleŜy je traktować.

Janusz Skwara, Kino szoku przyszłości, Warszawa 1981

Przypisy za: Słownik języka polskiego PWN, http://sjp.pwn.pl/

1. bodziec - czynnik wywołujący pobudzenie organizmu; okoliczność, zdarzenie, czynnik pobudzający do
działania;
2. paroksyzm - nagłe, napadowe wystąpienie lub zaostrzenie się objawów chorobowych, atak; przen. krót-
kotrwały, ale bardzo silny, gwałtowny przejaw jakichś przeŜyć.

Zadania do tekstu

Zadanie 1. (1 pkt)
Z akapitu 1. wypisz przyczynę zjawiska nazwanego szokiem przyszłości.

................................................................................................................................................................................................

..........................................................................................................................................................................

Zadanie 2. (1 pkt)
Podaj ogólne sformułowanie, za pomocą którego moŜna łącznie nazwać przelotność, nowość
i róŜnorodność, o których mowa w akapitach 1. i 2.

.....................................................................................................................................................................................

Zadanie 3. (1 pkt)
Wpisz numer akapitu, w którym J. Skwara wymienia objawy zjawiska nazywanego przez Tofflera
szokiem przyszłości.

.....................................................................................................................................................................................

Zadanie 4. (1 pkt)
Z akapitów 1. i 2. wypisz 2 wyrazy słuŜące wyraŜeniu oceny ksiąŜki Tofflera.

.....................................................................................................................................................................................

Zadanie 5. (1 pkt)
Objaśnij, jaką funkcję spełniają w tekście przywołane przez autora przykłady zachowań kobiety
socjologa, Ŝołnierza Chindit i dziewczyny z Teksasu.

.....................................................................................................................................................................................

Zadanie 6. (2 pkt)
Napisz, jakie funkcje pełnią cudzysłowy uŜyte w akapicie 4.

................................................................................................................................................................................

Zadanie 7. (2 pkt)
Objaśnij znaczenie wyraŜeń i zwrotów:

przeciąŜenie płaszczyzny decyzjonalnej (akapit 4.)

.....................................................................................................................................................................................

działać ponad indywidualnymi predyspozycjami (akapit 5.)

.....................................................................................................................................................................................

blokada moŜliwości przystosowawczych (akapit 6.)

.....................................................................................................................................................................................

Zadanie 8. (2 pkt)
Dopisz wyrazy bliskoznaczne do słów:

a) terapia -

...............................................................................................................................................................

b) dylemat -

............................................................................................................................................................

c) zarejestrować -

..................................................................................................................................................

d) prognoza -

..........................................................................................................................................................

e) symptom -

..........................................................................................................................................................

Zadanie 9. (1 pkt)
Jaka cecha łączy zachowanie społeczeństwa amerykańskiego w czasie wojny w Wietnamie i Ŝołnie-
rzy amerykańskich po lądowaniu w Normandii?

.....................................................................................................................................................................................

Zadanie 10. (1 pkt)
Zaznacz jedną poprawną odpowiedź:

W akapicie 7. kolejne zdania w stosunku do zdania 1.

a) uzasadniają twierdzenie zawarte w zdaniu 1.
b) ilustrują twierdzenie zawarte w zdaniu 1.
c) przeciwstawiają się twierdzeniu zawartemu w zdaniu 1.
d) są równowaŜne twierdzeniu zawartemu w zdaniu 1.

Zadanie 11. (1 pkt)
Wyjaśnij, czym róŜni się „czarny film” amerykański od kina katastroficznego.

.....................................................................................................................................................................................

Zadanie 12. (1 pkt)
Zaznacz jedną poprawną odpowiedź:

Celem wypowiedzi J. Skwary jest:

a) uzasadnienie słuszności tez Tofflera przez argumenty z dziedziny filmu
b) przybliŜenie czytelnikowi poglądów Tofflera na przykładzie filmu katastroficznego
c) wykorzystanie tez Tofflera dla objaśnienia genezy filmu katastroficznego
d) pogłębienie tez Tofflera przykładami z historii filmu

Zadanie 13. (1 pkt)
Określ temat tekstu Janusza Skwary.

Zadanie 14. (2 pkt)
Na podstawie akapitu 9. nazwij 2 funkcje kina katastroficznego.

................................................................................................................................................................................

................................................................................................................................................................................................

................................................................................................................................................................................

................................................................................................................................................................................................

Zadanie 15. (2 pkt)
UłóŜ definicję tytułowego szoku przyszłości.

.....................................................................................................................................................................................

Model odpowiedzi i schemat punktowania do Arkusza I
PoniŜej rozwiązania do wszystkich części arkusza z języka polskiego na poziomie podstawo-
wym.

Zadania do tekstu

Numer zadania  Odpowiedzi  Punktacja cząstkowa  Pełna punktacja
1. gwałtowny rozwój cywilizacji i techniki
2.  cechy współczesnej cywilizacji, lub: zjawiska towarzyszące szokowi przyszłości
3. ak. 3.
4.  słynnej, precyzyjnie
5.    są  dowodem/potwierdzeniem  istnienia  opisywanego  zjawiska,  lub/i:  ilustrują/przybliŜają
opisywane zjawisko
6. a) oznaczenie cytatu, b) sygnalizowanie metaforycznego uŜycia wyrazu (1-2 pkt)
7. Np.: a) zmęczenie nadmierną ilością podejmowanych decyzji b) działać w sposób przekra-
czający zdolności, moŜliwości danego człowieka c) niemoŜność przystosowania się do nowej
sytuacji; niezdolność człowieka do funkcjonowania w sytuacji wyraźnie odbiegającej od tych,
do których przywykł (1 pkt za 2 poprawne objaśnienia)
8. a) leczenie; b) problem, alternatywa; c) zapisać, zanotować; d) przewidywanie, zapowiedź;
e) objaw 1 (2 pkt za 3 synonimy)
9. bierność, apatia
10.  A
11.    czarny  film  skupiał  się  na  porównaniu  przeszłości  i  teraźniejszości;  film  katastroficzny
zawiera prognozę przyszłości
12.  C
13.  geneza filmu katastroficznego; związki filmu katastroficznego ze zjawiskami charaktery-
stycznymi dla Ŝycia rozwiniętych społeczeństw II połowy XX wieku
14.  a)  przedstawienie  nastrojów  społeczeństwa  w  dobie  zawirowań  politycznych  i  społecz-
nych b) przewidywanie ich konsekwencji w dziedzinie psychologicznej, moralnej i społecznej
(1-2 pkt)
15. Np.: szok przyszłości - stan psychicznej bierności,  apatii, występujący  w wysoko  rozwi-
niętych  społeczeństwach  XX  wieku,  będący  reakcją  na  skomplikowanie  warunków  Ŝycia
i związany z tym nadmiar bodźców (za poprawność formy definicji 1 pkt, za poprawność tre-
ś

ci 1 pkt)

RAZEM: 20 pkt

* Model zawiera przewidywane odpowiedzi. Odpowiedzi ucznia mogą przybierać róŜną for-
mę językową, ale ich sens musi być synonimiczny wobec modelu. Za pełną odpowiedź przy-
znaje się maksymalną ilość punktów, za niepełną - według wskazówki zawartej w rubryce:
Punktacja cząstkowa. Nie naleŜy przyznawać połówek punktów. Za brak odpowiedzi lub od-
powiedź błędną nie przyznaje się punktów.

Temat 1.

I. ROZWINIĘCIE TEMATU (maksymalnie 25 punktów)

Leopold Staff "Pokój wsi"

Określenie podmiotu lirycznego i jego stosunku do wsi. 1 pkt

np.
* podmiot nie ujawnia się bezpośrednio w utworze
* pośrednio ujawnia swój stosunek do wsi (pochwała)
* pośrednio ujawnia swój stosunek do świata (afirmacja)
2.

Obraz natury. 1 pkt

np.
* wczesna jesień: czas zbierania plonów
* wieczór: chwila zakończenia pracy
* piękno natury
3.

Obraz człowieka. 3 pkt

np.
* rozpoznanie bohatera lirycznego (chłopi)
* ukazanie jego pracy (poprzez wyliczenie jej narzędzi)
* przywołanie elementów folkloru
* przedstawienie ludzkich przeŜyć: - spokój - bezpieczeństwo - poczucie spełnienia - wzru-
szenie, uniesienie
4.

Uogólnienie wyników analizy w kontekście tradycji literackiej. 3 pkt

np.
* sakralizacja Ŝycia na wsi (modły wiatraka, święcone ziele, spokojność boŜa)
* harmonia człowieka z Bogiem i naturą
* arkadyjskość
* klasycyzm

Jan Kochanowski "Pieśń świętojańska o Sobótce"

Określenie podmiotu lirycznego i jego stosunku do wsi. 1 pkt

np.
* podmiot liryczny - Panna XII , ujawnia się na końcu utworu
* wypowiada się o wsi z pozycji obserwatora, jakby z zewnątrz
* ujawnia swój stosunek do wsi (pochwała)
6.

Obraz natury. 3 pkt

np.
* zapewnia środki do Ŝycia
* bogata, obfita, róŜnorodna
* uporządkowana, harmonijna
* radosna
* uprzyjemnia Ŝycie
7.

Obraz człowieka. 3 pkt

np.
* rozpoznanie bohatera lirycznego (szlachcic ziemianin)
* przedstawienie jego pracy
* przedstawienie jego rozrywek
* przedstawienie ludzkich przeŜyć: - spokój - radość - bezpieczeństwo - dostatek

Charakterystyka postawy bohatera lirycznego. 3 pkt

np.
* uczciwość
* umiar
* cnota, prawość
* pielęgnowanie Ŝycia rodzinnego (szacunek dla starszych, wzajemne wspieranie się małŜon-
ków, przekazywanie wartości młodszemu pokoleniu)
* kultywowanie tradycji i obyczajów
* poboŜność
9.

Uogólnienie wyników analizy w kontekście tradycji literackiej. 3 pkt

np.
* idealizacja Ŝycia na wsi
* renesansowa wizja świata: człowiek w centrum świata, który jest dla niego darem
* harmonia
* wieś jako Arkadia (mitologiczny motyw faunów)
* wpisany w utwór ideał szlachcica ziemianina
* konwencja sielanki
10.

Pełen wniosek. 4 pkt

np.
* dostrzeŜenie cech wspólnych utworów (temat: pochwała wsi; ukazanie związków człowieka
i natury, Ŝycie w harmonii z naturą źródłem ładu wewnętrznego i moralnego, poczucia szczę-
ś

cia i spełnienia; podkreślenie znaczenia pracy; mitologizacja/ sakralizacja obrazu wsi; ta sa-

ma konwencja - klasycyzm);
* dostrzeŜenie róŜnic (przynaleŜność społeczna bohatera lirycznego, silniejsza idealizacja wsi
u Kochanowskiego, skonkretyzowanie pory roku u Staffa - uniwersalny obraz wsi u Kocha-
nowskiego); Staff kontynuatorem tradycji literackiej wywodzącej się od Kochanowskiego.
Częściowy wniosek. - 2 pkt. Próba podsumowania. - 1 pkt

UWAGA: Porządek kompozycyjny pracy nie musi pokrywać się z porządkiem zagadnień
przyjętym w prezentowanym modelu odpowiedzi.

II. KOMPOZYCJA (maksymalnie 5 punktów)
* podporządkowana zamysłowi funkcjonalnemu wobec tematu, spójna wewnętrznie, przej-
rzysta i logiczna; pełna konsekwencja w układzie graficznym, 5 pkt
* uporządkowana według przyjętego kryterium, spójna; graficzne wyodrębnienie głównych
części, 3 pkt
* wskazująca na podjęcie próby porządkowania myśli, na ogół spójna. 1 pkt
UWAGA: Jeśli powyŜsze kryteria nie zostały spełnione, nie przyznaje się punktów.

III. STYL (maksymalnie 5 punktów)
* jasny, Ŝywy, swobodny, zgodny z zastosowaną formą wypowiedzi; urozmaicona leksyka, 5
pkt
* zgodny z zastosowaną formą wypowiedzi, na ogół jasny, wystarczająca leksyka, 3 pkt
* na ogół komunikatywny, dopuszczalne schematy językowe. 1 pkt
UWAGA: Jeśli powyŜsze kryteria nie zostały spełnione, nie przyznaje się punktów.

IV. JĘZYK (maksymalnie 12 punktów)
* język w całej pracy komunikatywny, poprawna, urozmaicona składnia, poprawne: słow-
nictwo, frazeologia, fleksja, 12 pkt

* język w całej pracy komunikatywny, poprawne: składnia, słownictwo, frazeologia i fleksja,
9 pkt
*  język  w  całej  pracy  komunikatywny,  poprawna  fleksja,  w  większości  poprawne  składnia,
słownictwo, frazeologia, 6 pkt
*  język  w  pracy  komunikatywny  mimo  błędów  składniowych,  leksykalnych  (słownictwo
i frazeologia), 3 pkt
* język w pracy  komunikatywny  mimo  błędów  fleksyjnych,  licznych  błędów  składniowych,
leksykalnych, 1 pkt
UWAGA: Jeśli powyŜsze kryteria nie zostały spełnione, nie przyznaje się punktów.

V. ZAPIS (maksymalnie 3 punkty)
* bezbłędna ortografia; poprawna interpunkcja (nieliczne błędy), 3 pkt
* poprawna ortografia (nieliczne błędy II stopnia); na ogół poprawna interpunkcja, 2 pkt
* poprawna ortografia (nieliczne błędy róŜnego stopnia); interpunkcja niezakłócająca komu-
nikacji (mimo róŜnych błędów). 1 pkt
UWAGA: Jeśli powyŜsze kryteria nie zostały spełnione, nie przyznaje się punktów.

VI. SZCZEGÓLNE WALORY PRACY 0-4 punkty

Temat 2.

I. ROZWINIĘCIE TEMATU (maksymalnie 25 punktów)
1.

Umiejscowienie fragmentu w powieści i wykorzystanie kontekstu. 3 pkt

np.
* sytuacja po śmierci matki Cezarego
* śmierć matki spowodowana cięŜkimi robotami, na które została skazana przez rewolucjoni-
stów za przechowywanie resztek majątku, za które zdobywała poŜywienie dla syna
* bezkrytyczne oddanie Cezarego rewolucji
* złe traktowanie matki po wyjeździe ojca na wojnę przez Cezarego (nieposłuszeństwo, opry-
skliwość, lekcewaŜenie)
2.

Obraz matki. 3 pkt

np.
* docenienie matki po jej śmierci
* dostrzeŜenie jej mądrości Ŝyciowej umiejętności trafnej oceny sytuacji siły wewnętrznej siły
woli
* kontrast między słabością fizyczną a siłą wewnętrzną
* niepokój i troska o syna płynące z miłości
3.

PrzeŜycia Cezarego. 5 pkt

np.
* poczucie osamotnienia
* strach
* Ŝal
* próby zracjonalizowania uczuć
* wyrzuty sumienia
* skrucha
* miłość do matki
* tęsknota za jej obecnością
* obcowanie z nią w myślach
4.

Relacja między synem a matką. 3 pkt

np.

* odnosi się do niej tak jak wtedy, gdy był dzieckiem
* chce ją zrozumieć
* osobowość matki staje się jego częścią - matka Ŝyje w nim
* broni się przed racjami matki, traktuje je pobłaŜliwie
* chce przekonać matkę do swoich racji, pragnie jej akceptacji
5.

Racje Cezarego. 3 pkt

np .
* rewolucja jest przedsięwzięciem słusznym, koniecznością dziejową
* rewolucja znosi nędzę, niesprawiedliwość, wyzysk
* wcześniejsze dostatnie Ŝycie Baryków było skutkiem niesprawiedliwych stosunków spo-
łecznych; ma on moralny obowiązek je odrzucić
* przemoc jest jedyną moŜliwą metodą zmiany tych stosunków
6.

Znaki przemiany. 2 pkt

np.
* docenienie poezji
* dostrzeŜenie piękna natury
* zieleń, kwiaty, ptaki - symbole odradzającego się Ŝycia
7.

Znaczenie motywu przedwiośnia. 2 pkt

np.
* towarzyszy najwaŜniejszym momentom Ŝycia bohatera
* tu: oznacza odrodzenie duchowe bohatera
* występuje w tytule powieści, symbolizując proces dojrzewania Cezarego
8.

Wnioski. Pełen wniosek. 4 pkt

np. śmierć matki powoduje weryfikację postawy i poglądów bohatera, przede wszystkim jego
stosunku do niej; zmiana dotyczy charakteru i osobowości Cezarego, mniej przekonań (Ceza-
ry broni się przed całkowitą negacją wiary w rewolucję); opis przeŜyć wewnętrznych bohate-
ra zharmonizowany jest z obrazem natury, który ma wymowę symboliczną; motyw przedwio-
ś

nia podkreśla wagę i przełomowość opisanych procesów wewnętrznych.

Częściowy wniosek. - pkt. 2; Próba podsumowania. - pkt. 1
UWAGA: Porządek kompozycyjny pracy nie musi pokrywać się z porządkiem zagadnień
przyjętym w prezentowanym modelu odpowiedzi.

II. KOMPOZYCJA (maksymalnie 5 punktów)
* podporządkowana zamysłowi funkcjonalnemu wobec tematu, spójna wewnętrznie, przej-
rzysta i logiczna; pełna konsekwencja w układzie graficznym 5 pkt
* uporządkowana według przyjętego kryterium, spójna; graficzne wyodrębnienie głównych
części, 3 pkt
* wskazująca na podjęcie próby porządkowania myśli, na ogół spójna. 1 pkt
UWAGA: Jeśli powyŜsze kryteria nie zostały spełnione, nie przyznaje się punktów.

IV. JĘZYK (maksymalnie 12 punktów)
* język w całej pracy komunikatywny, poprawna, urozmaicona składnia, poprawne: słow-
nictwo, frazeologia, fleksja, 12 pkt

VI. SZCZEGÓLNE WALORY PRACY 0-4 punktów

ARKUSZ II Poziom rozszerzony.
Czas 130 minut. - Pisanie własnego tekstu

Wybierz jeden temat i napisz wypracowanie. Wybrany temat podkreśl

Temat 1.

Historia w muzykę zaklęta. Porównaj literackie obrazy koncertów Jankiela i Mochnac-
kiego, zwracając uwagę na ich przebieg, tematykę, portrety artystów oraz poetykę
utworów.

Adam Mickiewicz "Pan Tadeusz"

Jankiel z przymruŜonymi na poły oczyma
Milczy i nieruchome drąŜki w palcach trzyma.
Spuścił je, zrazu bijąc taktem tryumfalnym,
Potem gęściej siekł struny jak deszczem nawalnym;
Dziwią się wszyscy - lecz to była tylko proba,
Bo wnet przerwał i w górę podniósł drąŜki oba.
(...)
Razem ze strun wiela
Buchnął dźwięk, jakby cała janczarska kapela
Ozwała się z dzwonkami, z zelami, z bębenki.
Brzmi Polonez Trzeciego Maja! - Skoczne dźwięki
Radością oddychają, radością słuch poją,
Dziewki chcą tańczyć, chłopcy w miejscu nie dostoją -
Lecz starców myśli z dźwiękiem w przeszłość się uniosły,
W owe lata szczęśliwe, gdy senat i posły
Po dniu Trzeciego Maja, w ratuszowej sali
Zgodzonego z narodem króla fetowali.
(...)
Mistrz coraz takty nagli i tony natęŜa,
A wtem puścił fałszywy akord jak syk węŜa,
Jak zgrzyt Ŝelaza po szkle - przejął wszystkich dreszczem
I wesołość pomięszał przeczuciem złowieszczem.
Zasmuceni, strwoŜeni, słuchacze zwątpili,
Czy instrument niestrojny? czy się muzyk myli?
Nie zmylił się mistrz taki! on umyślnie trąca
WciąŜ tę zdradziecką strunę, melodyję zmąca,
Coraz głośniej targając akord rozdąsany,
Przeciwko zgodzie tonów skonfederowany;
AŜ Klucznik pojął mistrza, zakrył ręką lica
I krzyknął: „Znam! znam głos ten! to jest Ta r g o w i c a!”
I wnet pękła ze świstem struna złowróŜąca;
Muzyk bieŜy do prymów, urywa takt, zmąca,
Porzuca prymy, bieŜy z drąŜkami do basów.
Słychać tysiące coraz głośniejszych hałasów,
Takt marszu, wojna, atak, szturm, słychać wystrzały,
Jęk dzieci, płacze matek.

Ledwie słuchacze mieli czas wyjść z zadziwienia,
Znowu muzyka inna - znów zrazu brzęczenia
Lekkie i ciche, kilka cienkich strunek jęczy,
Jak kilka much, gdy z siatki wyrwą się pajęczej.
Lecz strun coraz przybywa, juŜ rozpierzchłe tony
Łączą się i akordów wiąŜą legijony (...).
I znowu spójrzał z góry, okiem struny zmierzył,
Złączył ręce, oburącz w dwa drąŜki uderzył:
Uderzenie tak sztuczne, tak było potęŜne,
ś

e struny zadzwoniły jak trąby mosięŜne

I z trąb znana piosenka ku niebu wionęła,
Marsz tryumfalny: Jeszcze Polska nie zginęła!...
Marsz Dąbrowski do Polski! - I wszyscy klasnęli,
I wszyscy: „Marsz Dąbrowski!” chórem okrzyknęli!

Adam Mickiewicz, „Pan Tadeusz”, Poznań 1991

Jan Lechoń "Mochnacki"

Mochnacki jak trup blady siadł przy klawikordzie1
I z wolna jął próbować akord po akordzie.
JuŜ ściany pełnej sali w Ŝółtym toną blasku,
A tam w kącie kirasjer2 w wyzłacanym kasku,
A tu bliŜej woń perfum, dam strojonych sznury,
A wyŜej na galerii - milcz serce! - mundury.
Tylko jeden krok mały od sali go dzieli,
Krok jeden przez wgłębienie dla miejskiej kapeli -
On wie, Ŝe okop hardy w tej przepaści rośnie,
Więc skrył się za okopem i zagra o wiośnie.
Rozpędził blade palce świergotem w wiolinie,
I mały, smutny strumień spod ręki mu płynie.
Raz w raz rosa po białej pryska klawiaturze,
I raz po raz w wiolinie kwitną polne róŜe.
(...)
Z tych czerwonych, duszących róŜ otrząsa płatki,
Rozsypuje po sali w tysiączne zagadki,
W sto znaków zapytania, sto szmerów niechęci,
Nie pyta. JuŜ jest w basie. JuŜ tam się wyświęci.
Raz, dwa, trzy, cztery - wali. Niechaj mu otworzą,
Niechaj wyjdą z chorągwią, wyjdą z Matką BoŜą,
Niech mu końskie kopyta przelecą po twarzy
I niechaj go postawią gdziekolwiek na straŜy:
Na ulicy stać będzie z karabinem w dłoni...
...Słyszy sala: ktoś idzie, ostrogami dzwoni -
Ostrogą spiął melodię, a akompaniament
Szaleje, krzyczy w basie, rośnie w straszny zamęt -
Ku sali bagnetami juŜ mierzy, juŜ blisko -
I ton jeden uparcie wybija - nazwisko!!!

WciąŜ czyste, w rozszalałe wplątuje się głosy
I wali, wali w basie murem Saragossy3,
Oszalałych Hiszpanów wyciem, darciem, jękiem
I znów wraca ku górze załzawionym dźwiękiem -
W mazurze - nie - w mazurku idą wszystkie pary,
By całą klawiaturę owinąć w sztandary.
Zatrzymali się wszyscy w srebrzystych kontuszach,
A klawikord im ducha rozpłomienia w duszach
I wzdłuŜ długich szeregów przewija pas lity,
Tysiąc głów podgolonych podnosi w błękity
I wszystkie karabele4 jedną ujął dłonią
I uderzył w instrument tą piekielną bronią.
AŜ struna się ugięła, ta w górze, płaczliwa.
I cisza jest w wiolinie. Cisza przeraźliwa.
(...)
Po sali idzie cisza przeraźliwa, blada
I obok tęgich boszów w pierwszym rzędzie siada.
Wzrok wlepia martwy, ślepy, w jakiś punkt na ścianie
I patrzy w Mochnackiego, kiedy grać przestanie.
...................
A on, blady jak ściana, plącze, zrywa tony
I kolor spod klawiszy wypruwa - czerwony,
AŜ wreszcie wstał i z hukiem rzucił czarne wieko
I spojrzał - taką straszną, otwartą powieką,
AŜ spazm ryknął, strach podły i z miejsc się porwali:
”Citoyens5! Uciekać! Krew pachnie w tej sali!!!”

Jan Lechoń, „Poezje”, Warszawa 1987

1. Maurycy Mochnacki (1803-34) - wybitny działacz polityczny, krytyk muzyczny i pianista, znany z
talentu improwizatorskiego. 23 marca 1832 r. Mochnacki wziął udział w Metz w koncercie charyta-
tywnym;
2. kirasjer - Ŝołnierz cięŜkiej jazdy;
3. Saragossa - hiszpańskie miasto oblegane w 1808 r. przez wojska napoleońskie; w zdobyciu Sara-
gossy duŜą rolę odegrały polskie legiony walczące u boku Napoleona;
4. karabela - rodzaj szabli uŜywanej w dawnej Polsce przez szlachtę;
5. citoyens (fr.) - obywatele.

Temat 2.

Analizując utwory Wisławy Szymborskiej Z nieodbytej wyprawy w Himalaje i Agniesz-
ki Herman Człowiek, porównaj zawarte w nich oceny człowieka i jego dokonań oraz
sposób ich przedstawienia.

Wisława Szymborska "Z nieodbytej wyprawy w Himalaje"

Aha, więc to są Himalaje.
Góry w biegu na KsięŜyc.
Chwila startu utrwalona
na rozprutym nagle niebie.
Pustynia chmur przebita.
Uderzenie w nic.
Echo - biała niemowa
Cisza.
Yeti, niŜej jest środa,
abecadło, chleb
i dwa a dwa to cztery,
i topnieje śnieg.
Jest czerwone jabłuszko
przekrojone na krzyŜ.
Yeti, nie tylko zbrodnie
są u nas moŜliwe.
Yeti, nie wszystkie słowa
skazują na śmierć.
Dziedziczymy nadzieję -
dar zapominania.
Zobaczysz, jak rodzimy
dzieci na ruinach.
Yeti, Szekspira mamy.
Yeti, na skrzypcach gramy.
Yeti, o zmroku
zapalamy światło.
Tu - ni księŜyc, ni ziemia
i łzy zamarzają.
O Yeti Półtwardowski,
zastanów się, wróć!
Tak w czterech ścianach lawin
wołałam do Yeti
przytupując dla rozgrzewki
na śniegu
na wiecznym.

Wisława Szymborska, „Poezje Poems”, Kraków 1989

Model odpowiedzi i schemat punktowania do Arkusza II

Temat 1.

I. ROZWINIĘCIE TEMATU (maksymalnie 22 punkty)

Jan Lechoń „Mochnacki"

Przebieg koncertu. 3 pkt

np.
* przygotowania, próby
* nieprzychylne nastawienie widowni
* pogodny początek
* stopniowe skupianie uwagi widowni
* akord - zagadka dla audytorium
* motyw Mazurka Dąbrowskiego
* przywołanie tragicznych wydarzeń
*stworzenie nastroju niesamowitości, grozy
* ucieczka przeraŜonych słuchaczy
2.

Treść koncertu. 3 pkt

np.
* tematyka patriotyczna
* przywołanie polskich krajobrazów
* przywołanie wydarzeń historycznych, walk niepodległościowych Polaków (legiony Dą-
browskiego, Saragossa)
*przywołanie polskiej tradycji, kultury (Polska szlachecka symbolizowana przez kontusz, pas,
karabele, podgolone głowy)
* aluzja do powstania listopadowego i jego krwawej klęski
3.

Postać artysty. 2 pkt

np.
* głęboko przeŜywa koncert (jak trup blady...)
* nawiązuje emocjonalny kontakt z widownią, podejmuje z nią uczuciową grę
* improwizuje, przekazując własne myśli i uczucia
* jest wyrazicielem uczuć narodu
* jego zachowanie staje się częścią występu, jego dopełnieniem (np. zatrzaśnięcie wieka)
* stapia się ze swą sztuką

Adam Mickiewicz „Pan Tadeusz"

Przebieg koncertu. 3 pkt

np.
* przygotowania, próby
* pogodny początek
* powtarzający się natarczywie akord - zagadka dla słuchaczy
* przywołanie tragicznych wydarzeń
* motyw Mazurka Dąbrowskiego
* triumfalne zakończenie
5.

Treść koncertu. 2 pkt

np.

* tematyka patriotyczna
* przywołanie wydarzeń historycznych (Konstytucji 3 Maja jako próby naprawy Rzeczpo-
spolitej i obrony jej suwerenności, zdrady narodowej - Targowicy, upadku Polski, powstania
legionów Dąbrowskiego i ich przybycia na ziemie polskie)
6.

Postać artysty. 2 pkt

np.
* skupienie
* wpływ na emocje słuchaczy - budzenie wspomnień i związanych z nimi uczuć (radość, roz-
pacz, zdziwienie, entuzjazm)
* wyraŜanie zbiorowych emocji
7.

Analogie w poetyce utworów. 3 pkt

np.
* trzynastozgłoskowiec
* duŜa rola fonetycznych środków stylistycznych: - wyrazów dźwiękonaśladowczych - in-
strumentacji głoskowej - powtórzeń - rytmu i rymów
* oddziaływanie na wyobraźnię odbiorcy przez porównania i epitety
* dynamizacja opisu przez liczne czasowniki
8.

Wnioski. 4 pkt Pełny wniosek.

np. zauwaŜamy liczne podobieństwa w tematyce przedstawionych koncertów (walka o nie-
podległość Polski), ich charakterze (muzyka opowiada historię), czasie, doborze przedstawia-
nych wydarzeń i wprowadzanych motywów, romantycznej kreacji artystów (panują nad uczu-
ciami odbiorców), poetyce utworów - co wskazuje na świadomą kontynuację tradycji roman-
tycznej przez Lechonia. RóŜny jest natomiast wydźwięk zakończeń: u Mickiewicza optymi-
styczny, u Lechonia pesymistyczny.
Częściowy wniosek. - pkt. 2; Próba podsumowania. - pkt. 1

UWAGA: Porządek kompozycyjny pracy nie musi pokrywać się z porządkiem zagadnień
przyjętym w prezentowanym modelu odpowiedzi.

II. KOMPOZYCJA (maksymalnie 3 punkty)
* podporządkowana zamysłowi funkcjonalnemu wobec tematu, spójna wewnętrznie, przej-
rzysta i logiczna; pełna konsekwencja w układzie graficznym, 3 pkt
* uporządkowana według przyjętego kryterium, spójna; graficzne wyodrębnienie głównych
części. 1 pkt
UWAGA: Jeśli powyŜsze kryteria nie zostały spełnione, nie przyznaje się punktów.

III. STYL (maksymalnie 3 punkty)
* jasny, Ŝywy, swobodny, zgodny z zastosowaną formą wypowiedzi; urozmaicona leksyka, 3
pkt
* zgodny z zastosowaną formą wypowiedzi, na ogół jasny, wystarczająca leksyka. 1 pkt
UWAGA: Jeśli powyŜsze kryteria nie zostały spełnione, nie przyznaje się punktów.

IV. JĘZYK (maksymalnie 10 punktów)
* język w całej pracy komunikatywny, poprawna, urozmaicona składnia, poprawne: słow-
nictwo, frazeologia, fleksja, 10 pkt
* język w całej pracy komunikatywny, poprawne: składnia, słownictwo, frazeologia i fleksja,
7 pkt
* język w całej pracy komunikatywny, poprawna fleksja, w większości poprawne składnia,
słownictwo, frazeologia, 4 pkt
UWAGA: Jeśli powyŜsze kryteria nie zostały spełnione, nie przyznaje się punktów.

V. ZAPIS (maksymalnie 2 punkty)
* bezbłędna ortografia; poprawna interpunkcja (nieliczne błędy) 2 pkt
* poprawna ortografia (sporadyczne błędy róŜnego stopnia); na ogół poprawna interpunkcja.
1 pkt
UWAGA: Jeśli powyŜsze kryteria nie zostały spełnione, nie przyznaje się punktów.

VI. SZCZEGÓLNE WALORY PRACY 0-4 punktów
Temat 2.

I. ROZWINIĘCIE TEMATU (maksymalnie 22 punkty)

Wisława Szymborska "Z nieodbytej wyprawy w Himalaje"

Określenie podmiotu lirycznego i jego postawy. 2 pkt

np.
* przedstawiciel(ka) ludzkości
* przekonuje Yeti do powrotu wśród ludzi
* jej argumentacja jest próbą przekonania samej siebie o istnieniu nadziei dla ludzkości
2.

Określenie adresata lirycznego i jego postawy. 2 pkt

np.
* Yeti - legendarny człowiek śniegu
* Ŝyje poza ludzką cywilizacją
* jest ściśle związany z naturą
* wybiera dobrowolne wygnanie
3.

Sytuacja liryczna. 2 pkt

np.
* wyprawa podmiotu lirycznego w Himalaje odbywana w wyobraźni
* wyprawa w miejsce szczególne, zawieszone między ziemią a kosmosem
* stanięcie w obliczu surowej, odwiecznej natury
* spojrzenie na ludzkość i jej dokonania z dystansu, z kosmicznej prawie perspektywy
4.

Obraz cywilizacji ludzkiej. 2 pkt

np.
* przedstawienie jej dwóch aspektów: osiągnięć i zbrodni
* osiągnięcia to dzieła sztuki (Szekspir, skrzypce) oraz nauki i techniki (elektryczność)
* zbrodnie to wojny, przemoc, kłamstwa
* obraz codzienności, zwykłego, prostego Ŝycia (chleb, abecadło), i jej afirmacja
5.

Poetyka utworu. 3 pkt

np.
* zwrot do adresata (apostrofa) - liryka inwokacyjna
* duŜa rola metafor w zarysowaniu sytuacji lirycznej
* wyliczenia i synekdochy słuŜące charakterystyce ludzkości
* powtórzenia o funkcji perswazyjnej
* uŜycie kontrastu
* neologizm
* prosty, potoczny język

Agnieszka Herman "Człowiek"

Określenie adresata lirycznego i jego oceny ludzkości. 2 pkt

np.
*dostrzega głównie osiągnięcia ludzkości: - w nauce - w sztuce - w medycynie - w architektu-
rze (symbolika biblijnej wieŜy Babel, za pomocą której ludzie chcieli dorównać Bogu) - wiel-
kość osobowości wybitnych postaci
* postrzega cywilizację jako zwycięską walkę człowieka z naturą, jej ujarzmienie
7.

Określenie podmiotu lirycznego i jego oceny ludzkości. 2 pkt

np.
* przeciwstawia się opinii adresata o ludzkości
* dostrzega w niej zło: - zbrodnicze systemy polityczne - wojny
* konflikty religijne
* samotność, zerwanie więzi międzyludzkich
* dyskusyjne konsekwencje rozwoju medycyny (przedłuŜenie Ŝycia - przedłuŜenie cierpień)
* dostrzega w niej zagroŜenie; przyszłość ludzkości moŜe być zbrodnicza, okrutna
8.

Poetyka utworu. 3 pkt

np.
* zwrot do adresata (apostrofa) - liryka inwokacyjna
* wyliczenia i synekdochy słuŜące charakterystyce ludzkości
* uŜycie kontrastu, powiązane wyraźnie dwudzielną kompozycją
* porównania i metafory o funkcji ekspresywnej
* prosty, potoczny język
9.Wnioski. Pełny wniosek. 4 pkt
np. oba utwory dotyczą cywilizacji XX wieku, zawierają próbę jej oceny, prezentują dwa
przeciwstawne jej aspekty (pozytywny i negatywny), a co za tym idzie - dwa róŜne spojrzenia
na dokonania ludzkości; wskazują na podobne osiągnięcia (sztuka, nauka, technika) i podobne
zagroŜenia (wojna, totalizm, rozpad więzi międzyludzkich); poetki posłuŜyły się podobnymi
ś

rodkami, z których szczególną rolę odgrywają apostrofy, wyliczenia, synekdochy i kontrast;

oba wiersze to przykłady liryki zwrotu do adresata o  charakterze polemicznym. Szymborska
wprowadza  do  wypowiedzi  ton  Ŝartu  i  subtelnej  ironii,  kończy  ją  nikłym  akcentem  nadziei.
Wiersz Agnieszki Herman ma charakter powaŜny, ostatnim akcentem jest krzyk przeraŜenia.
Częściowy wniosek. - pkt. 2, Próba podsumowania. - pkt. 1
UWAGA:  Porządek  kompozycyjny  pracy  nie  musi  pokrywać  się  z  porządkiem  zagadnień
przyjętym w prezentowanym modelu odpowiedzi.

IV. JĘZYK (maksymalnie 10 punktów)
* język w całej pracy komunikatywny, poprawna, urozmaicona składnia, poprawne: słow-
nictwo, frazeologia, fleksja, 10 pkt