Katedra i Zakład Chemii Medycznej
UM w Lublinie
ĆWICZENIE 2: GRUPY FUNKCYJNE
Reakcja 1. Utlenianie alkoholi.
Do wysokiej probówki zawierającej 0,5 ml etanolu i 2 ml 10% K
2
Cr
2
O
7
dodad ostrożnie kilka kropel
stężonego H
2
SO
4
do pojawienia się charakterystycznego zapachu. Zmiana barwy roztworu na kolor
zielony potwierdza przebieg reakcji.
Interpretacja:
K
2
Cr
2
O
7
+ 4 H
2
SO
4
Cr
2
(SO
4
)
3
+ K
2
SO
4
+ 4 H
2
O + 3 O
0
CH
3
CH
2
OH + K
2
Cr
2
O
7
+ H
2
SO
4
CH
3
COH + Cr
2
SO
4
+ K
2
(SO
4
)
3
+ 7H
2
O
Alkohole I rzędowe pod wpływem słabych utleniaczy utleniają się do aldehydów, natomiast
przy użyciu mocnych utleniaczy do kwasów karboksylowych. Alkohole II rzędowe przy zastosowaniu
słabych utleniaczy utleniają się do ketonów a przy użyciu mocnych do mieszaniny kwasów
karboksylowych (reakcja przebiega z rozpadem wiązao C-C). Alkohole III rzędowe ulegają tylko
działaniu mocnych utleniaczy – następuje rozpad wiązao C-C i tworzy się mieszanina kwasów
karboksylowych. Zielone zabarwienie roztworu pochodzi od soli Cr
3+
.
Reakcja 2. Reakcja jodoformowa.
Do probówki dodad: 0,5 ml etanolu, 2 ml roztworu I
2
w KI, kryształek czystego I
2
oraz kroplami 2
molowy NaOH do momentu odbarwienia się mieszaniny. Probówkę wstawid do łaźni wodnej. Po kilku
minutach roztwór przyjmuje żółtą barwę i pojawia się zapach jodoformu.
Interpretacja:
Alkohol etylowy w środowisku zasadowym pod wpływem jodu ulega utlenieniu do aldehydu
octowego. Koocowym produktem, reakcji jest jodoform – CHI
3
– żółty, nierozpuszczalny w wodzie
związek o charakterystycznym zapachu.
Reakcja 3. Estryfikacja.
W probówce umieścid równe objętości podanych niżej w tabelce alkoholi oraz stężonych kwasów
karboksylowych, a następnie dodad ostrożnie kilka kropel H
2
SO
4
. Probówkę wstawid na kilka minut do
łaźni wodnej – pojawi się zapach estru. W tabelce napisad wzór i nazwę powstałego estru.
Alkohol
Kwas
Ester
Zapach
izoamylowy
mrówkowy
śliwek
izoamylowy
octowy
bananów
etylowy
mrówkowy
rumu
izobutylowy
octowy
ananasów
oktylowy
octowy
pomaraoczy
benzylowy
octowy
jaśminu
etylowy
benzoesowy
anyżu
Katedra i Zakład Chemii Medycznej
UM w Lublinie
Interpretacja:
Estryfikacja jest to reakcja alkoholi z kwasami karboksylowymi w obecności jonów H
+
jako
katalizatora. Produktami reakcji są estry posiadające zazwyczaj charakterystyczny, przyjemny zapach.
Reakcja 4. Identyfikacja alkoholi wielowodorotlenowych.
Do probówki dodad 0,5 ml 1 molowego CuSO
4
oraz 2 molowego NaOH, aż do wytrącenia się osadu.
Następnie dodad glicerynę i dokładnie wymieszad. Osad zanika, a roztwór przybiera intensywną
szafirową barwę.
Interpretacja:
Alkohole wielowodorotlenowe posiadają nieco silniejsze właściwości kwasowe od alkoholi
jednowodorotlenowych. Zjawiskiem potwierdzającym ten fakt jest reakcja z zawiesiną Cu(OH)
2
zachodząca w środowisku zasadowym. Tworzy się kompleksowy związek o szafirowej barwie
rozpuszczalny w wodzie.
Reakcja 5. Charakter kwasowy fenoli.
Niewielką ilośd fenolu umieścid w probówce i dodad 1 ml wody. Zawartośd probówki dobrze
wymieszad. Za pomocą papierka wskaźnikowego sprawdzid odczyn uzyskanej mieszaniny. Następnie
dodad kroplami 2 molowy NaOH do momentu zaniku granicy faz i kolejny raz sprawdzid odczyn
roztworu.
Interpretacja:
Fenole mają charakter słabych kwasów. W roztworze wodnym ulegają dysocjacji:
C
6
H
5
OH + H
2
O
C
6
H
5
O
-
+ H
3
O
+
Ze względu na małą rozpuszczalnośd fenolu, jego mieszanina z wodą tworzy dwie fazy. Po
zobojętnieniu mieszaniny fenolu i wody, granica faz zanika. W wyniku reakcji z NaOH powstają sole –
fenolany o charakterze zasadowym.
Reakcja 6. Reakcja z FeCl
3
.
Niewielką ilośd fenolu umieścid w probówce i dodad ok. 3 ml etanolu do momentu rozpuszczenia.
Następnie dodad 3-4 krople 1% FeCl
3
i zaobserwowad zmianę.
Interpretacja:
Związki posiadające grupę OH z ugrupowaniem aromatycznym tworzą z jonami Fe
3+
związki
kompleksowe o charakterystycznym , fioletowo-niebieskim zabarwieniu.
C
6
H
5
OH + [Fe(H
2
O)
6
]
3+
[Fe(H
2
O)
5
(C
6
H
5
O
-
)]
2-
+ H
3
O
+
Reakcja 7. Właściwości redukcyjne aldehydów – próba Fehlinga.
Do probówki dodad po 1 ml odczynnika Fehlinga I oraz Fehlinga II, 0,5 ml roztworu formaliny, a
następnie wstawid do łaźni wodnej do momentu pojawienia się ceglastego osadu lub „lustra
miedziowego”.
Katedra i Zakład Chemii Medycznej
UM w Lublinie
Interpretacja:
Aldehydy posiadają właściwości redukujące – mogą reagowad z utleniaczami utleniając się do
kwasów karboksylowych. W próbie Fehlinga powstaje kwas mrówkowy oraz ceglasty osad tlenku
miedzi (I) według reakcji:
2 Cu(OH)
2
+ HCHO
Cu
2
O + HCCOH + 2H
2
O
Przy dużej zawartości aldehydu, może pojawid się wolna miedź widoczna w postaci tzw. „lustra
miedziowego”.
Cu(OH)
2
+ HCOH
Cu + HCCOH + H
2
O
Próba Fehlinga wymaga obecności tzw. soli Seignette’a (winian sodowo-potasowy), która wiąże jony
Cu
2+
i zapobiega nadmiernemu wytrącaniu się Cu(OH)
2
. Jeżeli stężenie aldehydu jest zbyt małe, częśd
wodorotlenku, która nie ulegnie redukcji, może rozłożyd się do czarnego tlenku miedzi (II) CuO.
Cu(OH)
2
CuO + H
2
O
Reakcja 8. Próba Tollensa.
Do probówki dodad 2 ml 2 molowego AgNO
3
oraz wkroplid powoli 2 molowy roztwór NH
3
· H
2
O, aż do
momentu rozpuszczenia się wytrąconego początkowo osadu Ag
2
O. Następnie dodad 0,5 ml roztworu
formaliny i wstawid do łaźni wodnej do momentu pojawienia się charakterystycznego „lustra
srebrowego”.
Interpretacja:
Reakcja ta wykorzystywana jest do odróżniania aldehydów od ketonów. Ketony posiadają
słabsze właściwości redukcyjne i nie wchodzą w reakcje z odczynnikiem Tollensa (amoniakalny
roztwór tlenku srebra). Reakcja aldehydu z powstałym odczynnikiem Tollensa zachodzi według
równania:
2 [Ag(NH
3
)
2
]
+
+ HCHO + 3 H
2
O + 2 OH
-
2 Ag
0
+ HCOOH + 4 NH
3
· H
2
O
Czynnikiem utleniającym jest tlenek srebra powstający w środowisku reakcji z [Ag(NH
3
)
2
]
+
OH
HCHO + Ag
2
O
2 Ag
0
+ HCOOH
Na powierzchni probówki pojawia się osad metalicznego srebra w postaci tzw. „lustra srebrowego”.
Uwaga!!!
Należy pamiętad, że odczynnik Tollensa utlenia również cukry (aldozy i ketozy), fenole,
hydroksykwasy, α-dwuketony, ,α-hydroksyketony, kwasy sulfonowe, aminofenole, hydroksyaminy i
aminy oraz hydrazyny.
temperatura
Katedra i Zakład Chemii Medycznej
UM w Lublinie
Reakcja 9. Działanie mocnych utleniaczy.
Do probówki dodad 1 ml roztworu formaliny, 2 ml 1 molowego H
2
SO
4
oraz 2 ml 2% KMnO
4
. Probówkę
wstawid do łaźni wodnej na 5 minut. Odbarwienie się roztworu potwierdza przebieg reakcji.
Interpretacja:
Aldehydy ulegają działaniu mocnych utleniaczy np. KMnO
4
w środowisku kwaśnym według
reakcji:
5 HCHO + 2 MnO
4
-
+ 6 H
+
5 HCOOH + 2 Mn
2+
+ 3 H
2
O
Formaldehyd utlenia się do kwasu mrówkowego, a jony manganu redukują się z (Mn
+7
) na (Mn
+2
), co
widoczne jest w postaci zmiany koloru z fioletowego na bezbarwny.
Reakcja 10. Próba Legala.
Do probówki dodad 1 ml acetonu, 4- 5 kropli nitroprusydku sodu oraz 1 ml 2M NaOH. Pojawienie się
fioletowo-czerwonego zabarwienia potwierdza przebieg reakcji.
Interpretacja:
W obecności ketonów i nitroprusydku sodu powstają produkty o intensywnej czerwono-fioletowej
barwie. Próba ta jest szczególnie czuła w przypadku acetonu i stosowana jest do wykrywania tzw. ciał
ketonowych w moczu.
Reakcja 11. Kwasy karboksylowe – tworzenie mydeł.
Niewielką ilośd kwasu stearynowego umieścid w probówce, dodad 3 ml wody. Następnie dodad
kroplami 2 molowy NaOH do momentu uzyskania odczynu zasadowego (sprawdzid przy pomocy
papierka wskaźnikowego) i wstawid do łaźni wodnej.
Interpretacja:
Wyższe kwasy karboksylowe (np. stearynowy) w reakcji z NaOH tworzą dobrze rozpuszczalne
w wodzie sole (mydła), mające zdolnośd zmniejszania napięcia powierzchniowego wody, co widoczne
jest w postaci powstałej piany.
Reakcja 12. Identyfikacja kwasów przy pomocy FeCl
3
.
Do 1 ml badanej substancji (kwasu mrówkowego, octowego, benzoesowego) dodad 5 ml H
2
O,
zobojętnid 20% NaOH, a następnie dodad kilka kropel 10% roztworu FeCl
3
. Obserwowad zmiany.
Interpretacja:
Rozcieoczony roztwór chlorku żelaza (III) tworzy z wieloma kwasami karboksylowymi barwne
połączenia. Z kwasem mrówkowym, octowym i propionowym daje zabarwienie czerwone, z kwasem
benzoesowym – ceglasty osad, a z kwasem salicylowym – zabarwienie fioletowe.