263 

Anna BAPROWSKA 
Jan Rajmund PA

ŚKO 

Akademia Pedagogiczna im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie 
 

POMOC W NAUCE SZANS

Ą DLA UCZNIA  

MAJ

ĄCEGO TRUDNOŚCI W UCZENIU SIĘ 

 
 
Pomimo rozwoju nauki i techniki, reform edukacji i  zachodz

ących zmian spo-

łecznych problem trudności w nauce pozostaje wciąż aktualny. Badania wykazują 
uczniowie nie radz

ą sobie z podstawowymi umiejętnościami, często wśród uczniów 

maj

ących  problemy  są  uczniowie  bardzo  zdolni.  Trudności

1

  w  nauce  nadal,  wi

ęc 

towarzysz

ą uczniom i nie są wyłącznie problemem dzieci, które je mają, trudności 

s

ą problemem szkoły i dotyczą wszystkich osób mających kontakt z dziećmi. Szko-

ła ma umożliwić dziecku przezwyciężenie tych trudności.

2

 

  

Jednym  z  wielu  zada

ń  stawianych  szkole  jest  pomoc  psychologiczno-

pedagogiczna,  a  w  sferze  pomocy  uczniom  z  trudno

ściami  edukacyjnymi  do  jej 

najwa

żniejszych zadań należą:

 

-  rozpoznawanie  potencjalnych  mo

żliwości  oraz  indywidualnych  potrzeb 

ucznia i umo

żliwianie ich zaspokojenia; 

-  rozpoznawanie przyczyn trudno

ści w nauce i niepowodzeń szkolnych; 

-  organizowanie ró

żnych form pomocy psychologiczno-pedagogicznej; zajęć 

dydaktyczno-wyrównawczych, 

zaj

ęć 

specjalistycznych: 

korekcyjno-

kompensacyjnych, logopedycznych, socjoterapeutycznych oraz innych  za-
j

ęć o charakterze terapeutycznym; porad dla uczniów; 

-  wspieranie  nauczycieli  i rodziców  w dzia

łaniach  wyrównujących  szanse 

edukacyjne ucznia; 

-  udzielanie nauczycielom pomocy  w dostosowaniu  wymaga

ń edukacyjnych 

wynikaj

ących z realizowanych przez nich programów nauczania do indywi-

dualnych  potrzeb  psychofizycznych  i edukacyjnych  ucznia,  u którego 
stwierdzono  zaburzenia  i odchylenia  rozwojowe  lub  specyficzne  trudno

ści 

w uczeniu si

ę, uniemożliwiające sprostanie tym wymaganiom.

3

 

Rozpoznawanie i usuwanie przyczyn niepowodze

ń szkolnych to jedno z waż-

niejszych zada

ń współczesnej szkoły. Ważna w procesie zapobiegania problemom 

uczniów  w  nauce  jest  umiej

ętność  rozpoznawania  problemów  uczniów.  Szybka 

diagnoza  i  dzia

łania  odpowiednie  zaradcze  podnoszą  uzyskiwane  przez  uczniów 

wyniki w nauce. 

Sukcesy  szkolne  uczniów  stanowi

ą  podwaliny  do  udanego  startu  w  dorosłe 

życie,  dlatego  tak  ważne  jest,  aby  uczeń  osiągał  jak  najlepsze  wyniki  w  nauce 
a unika

ł porażek. Celem edukacji jest między innymi umożliwienie uczniom zdoby-

wania wiedzy i umiej

ętności poprzez ułatwienie nauki i pomoc w procesie uczenia 

si

ę.  Nauczyciel  powinien  wspomagać  ucznia  w  tych  czynnościach,  wspierać  go, 

dopingowa

ć  i  pomagać  w  usuwaniu  napotkanych  trudności.  Nauczyciele  powinni 

                                                           

1

 S. Rimm: Dlaczego zdolne dzieci nie radz

ą sobie w szkole. Poznań 2000 

2

 D. Fontana: Psychologia dla nauczycieli. Warszawa 1995 

3

  Rozporz

ądzenie  Ministra  Edukacji  Narodowej  i Sportu  z dnia  7 stycznia  2003 r.  w sprawie  zasad 

udzielania  i organizacji  pomocy  psychologiczno-pedagogicznej  w publicznych  przedszkolach,  szko-
łach i placówkach

 

 
 

 

 

264 

podejmowa

ć  różne  działania  służące  usuwaniu  u  uczniów  trudności  w  nauce  Po-

moc  nauczycieli  powinna  polega

ć  na  stworzeniu  optymalnych  warunków  pracy 

i  wypoczynku  dziecka,  motywowanie  go  do  pracy,  pomoc  w  planowaniu  czasu 
wolnego i przeznaczonego na nauk

ę, bieżąca kontrola postępów ucznia.

4

 

Rola nauczyciela w procesie pomocy uczniowi w nauce jest bardzo znacz

ąca. 

nie  chodzi  tu  tylko  o  przekazywanie  wiedzy,  ale  zbudowanie  przyjaznej  wi

ęzi  po-

mi

ędzy nauczycielem a uczniem, opartej na życzliwości, wzajemnym zaufaniu ale 

tak 

że stawiającej pewne wymagania. Uczniowie oczekują do nauczyciela poważ-

nego traktowania i zrozumienia, je

śli te warunki zostaną spełnione uczniowie będą 

bardziej  zainteresowani  przedmiotem  a  to  prze

łoży  się  na  zmniejszenie  niepowo-

dze

ń.  Uczniowie  będą  odbierać  nauczyciela  jako  osobę,  która  chce  im  pomóc  i 

ch

ętnie będą z tej pomocy korzystać.

5

 

Na  niepowodzenia  w  nauce  maj

ą  wpływ  różnice  indywidualne  w  rozwoju 

uczniów,  dlatego  tak  wa

żna  jest  indywidualizacja  procesu  nauczania.  Niestety 

prawa  ekonomii  góruj

ą  nad dobrem ucznia, klasy są  zbyt liczne i  nauczyciele  nie 

maj

ą  możliwości  bezpośredniego  dotarcia  do  każdego  ucznia.  Uczniowie  słabi 

potrzebuj

ą również bezpośredniej pomocy drugiej osoby w rozwiązywaniu proble-

mów, z którymi nie potrafi

ą sobie poradzić. Okazuje się, iż nauczyciele nie potrafią 

pomaga

ć  dzieciom  w  nauce,  nie  określają  trafnie  potrzeb  dzieci  i  czasu  przezna-

czonego na pomoc

2

. Bardzo wa

żna jest indywidualizacja procesu nauczania, orga-

nizowanie  zaj

ęć  wyrównawczych  oraz  rozwijających  zainteresowania  ucznia, 

umo

żliwienie uczniowi możliwości skorzystania z pomocy nauczyciela(konsultacje). 

Celem  bada

ń było  określenie rozbieżności pomiędzy stanem faktycznym po-

mocy uczniom w nauce a oczekiwaniami

 

i opiniami uczniów. 

Badania  przeprowadzono  w  czterech  gimnazjach  na  terenie  powiatu  b

ędziń-

skiego  w

śród 430 uczniów i 66 nauczycieli. Narzędziem badawczym była ankieta 

sk

ładająca się z pytań otwartych i zamkniętych dotycząca pomocy uczniom w na-

uce, która skierowana by

ła zarówno do uczniów jak i do nauczycieli.  

Problem  niepowodze

ń  szkolnych  jest  wciąż  żywy,  postanowiono,  więc  zba-

da

ć, jaki jest stan faktyczny oraz oczekiwania uczniów odnośnie pomocy w nauce 

a tak

że, jakie jej formy są najczęściej stosowane przez nauczycieli. 

Badania  wykaza

ły,  iż  uczniowie  najczęściej  proszą  o  pomoc  rodziców.  Ogó-

łem  gimnazjaliści  chętnie  zwracają  się  o  pomoc  również  do  koleżanek  i  kolegów, 
natomiast  do

ść  rzadko  do  osób,  których  zadaniem  jest  między  innymi  pomoc 

uczniom  usuwaniu  trudno

ści  w  nauce,  czyli  do  nauczycieli.  Tylko  20%  uczniów 

korzysta z ich pomocy (wykres 1). 

                                                           

4

 W. Andrukowicz: Czy umiemy pomaga

ć dziecku? „Edukacja i dialog” 2002, nr 4 

5

 J. Strelau: Podstawy psychologii dla nauczycieli. Warszawa 1981 

 
 

 

 

265 

 

Rysunek nr 1. Zestawienie odpowiedzi na pytanie o to, do kogo uczniowie najcz

ęściej 

zwracaj

ą się o pomoc w nauce? 

 

16%  pierwszoklasistów  korzysta  z  pomocy  rodziców,  podczas  gdy  tylko  5% 

zwraca si

ę ze swoimi problemami do nauczyciela. Uczniowie klas starszych( II i III) 

ch

ętniej zwracają się o pomoc do koleżanek, czy kolegów, jednak rodzice wybiera-

ni  s

ą  przez  uczniów  tych  klas  również  dość  często.  Starsi  uczniowie  częściej  niż 

ich m

łodsi koledzy mają śmiałość zgłaszania swoich problemów u nauczycieli jed-

nak

że  niewielki  procent  z  nich  decyduje  się  na  taką  możliwość,  bo  tylko  8  % 

uczniów klas III i 7% uczniów klas II (wykres 2). 

 

 

Rysunek nr 2. Zestawienie odpowiedzi na pytanie o to, do kogo uczniowie najcz

ęściej 

zwracaj

ą się o pomoc? 

 

38%

7%

28%

20%

1%

7%

0%

5%

10%

15%

20%

25%

30%

35%

40%

do rodziców

do rodze

ństwa

do

 

kole

żanki/kolegi

do nauczyciela

 

itp..

do nikogo

 

0%

 

10%

 

20%

 

30%

 

40%

 

50%

 

60%

 

70%

 

80%

 

90%

 

100%

 

klasa 
I

 

klasa II

 

Klasa III

 

 

do rodziców

 

do rodze

ństwa

 

do kole

żanki/kolegi

do nauczyciela

do cioci, s

ąsiadki, itp..

do nikogo

 
 

 

 

266 

Dlaczego  dzieci  korzystaj

ą  z  pomocy  wyżej  wymienionych  osób?  Głównie, 

dlatego, 

że  uważają,  iż  posiadają  oni  odpowiednią  i  dużą  wiedzę  na  dany  temat 

oraz, 

że można liczyć na te osoby, ponieważ zawsze im pomogą (wykres 3). 

 

 

Rysunek  nr  3.  Zestawienie  odpowiedzi  na  pytanie  o  uzasadnienie  wyboru  osób,  od 

których mog

ą uzyskać pomoc. 

 

Pomimo  i

ż uczniowie rzadko proszą o pomoc nauczycieli to jednak uważają, 

i

ż są to osoby  wykształcone, które dużo  wiedzą i mają doświadczenie jednak nie 

potrafi

ą tej wiedzy przekazać, nie potrafią wytłumaczyć uczniowi treści tak, aby ten 

móg

ł  wszystko  zrozumieć.  Przyczyny,  które  są  przyczyną  nieskorzystania  przez 

uczniów z pomocy nauczyciela przedstawia wykres 4. 

 

 

Rysunek  nr  4.  Zestawienie  odpowiedzi  na  pytanie  o  przyczyny  braku  korzystania  z 

pomocy nauczyciela.  

 

32%

 

9%

 

15%

 

5%

 

6%

 

7%

 

21%

 

5%

 

0%

 

12%

 

0%

 

6%

 

0%

 

31%

 

0%

 

0%

 

14%

 

2%

 

7%

 

0%

 

1%

 

0%

 

36%

 

13%

 

12%

 

16%

 

0%

 

5%

 

0%

 

0%

 

0%

 

38%

 

13%

 

27%

 

50%

 

17%

 

0%

 

10%

 

20%

 

30%

 

40%

 

50%

 

60%

 

Mo

żna na nich

liczy

ć, można na

nich liczy

ć

Zawsze znajd

ą

czas

 

Potrafi

ą

wyt

łumaczyć

Rozumiej

ą mnie

i wiedz

ą jakie

mam problemy

Mam do nich

 

zaufanie

Darz

ę ich

szacunkiem

Maj

ą dużą/

odpowiedni

ą

 

wiedz

ę

 

Od tych osób

 

uzyskam na

pewno

 

prawid

łowe

 

informacje., s

ą

 

zorientowani w

 

temacie

S

ą doświadczeni

Rodzice Kole

żanka/kolegaNauczyciele Rodzeństwo

 

4
%

 

17%

 

22%

 

4%

 

5%

 

4%

 

5%

 

3%

 

13%

 

2
%

 

10
%

 

4%

 

7%

 

0%

 

5%

 

10%

 

15%

 

20%

 

25%

 

1

Niektórzy nauczyciele s

ą nieuprzejmi

Maj

ą mało czasu

Nie potrafi

ą wytłumaczyć

Krzycz

ą 

Szybko si

ę dener-

wuj

ą 

Nauczyiel powie, 

że mogliśmy słuchać na lekcji 

Nauczyciel na pewno mi nie pomo

że

Nie rozumiej

ą uczniów

Wstydz

ę się nauczyciela

Nie potrafi

ę wytłumaczyć z czym mam problem

Łatwiej jest mi rozmawiać z osobą, któa jest mi bliska 
Zwykle w domu orientuj

ę się jakie mam problemy, a tam nie ma nauczyciela 

Boj

ę się nauczycieli

 
 

 

 

267 

Uczniowie wybieraj

ą, więc osoby zaufane, bliskie i takie, których nie będą się 

wstydzi

ć, takie, które w prosty sposób wytłumaczą jak zrobić zadanie. Często bywa 

równie

ż  tak,  iż  uczniowie  dostrzegają  swój  problem  dopiero  podczas  zmagań  z 

prac

ą  domową  i  wtedy  nie  mają  możliwości  zapytać  nauczyciela  by  rozwiał  ich 

ewentualne  w

ątpliwości  i  nie  chcąc  odwlekać  rozwiązań  szukają  pomocy  wśród 

osób dost

ępnych w danej chwili, czyli najczęściej rodziców. 

Najcz

ęściej stosowane przez nauczycieli formy pomocy uczniowi to organizo-

wanie  zaj

ęć  pozalekcyjnych  (29%),  pomoc  indywidualna  po  zajęciach(19%)  oraz 

dok

ładne tłumaczenie zagadnień podczas lekcji (32%), po 10% nauczycieli organi-

zuje pomoc kole

żeńską i daje materiały mające wspomagać uczenie się. 

Najbardziej  oczekiwan

ą  przez  uczniów  formą  pomocy  jest  indywidualne  tłu-

maczenie  i  zaj

ęcie  się  uczniem,  aż  35  %  uczniów  ma  takie  oczekiwania  wobec 

swoich  nauczycieli,  25%  uczniów  ch

ętnie  skorzystałoby  z  zajęć  pozalekcyjnych, 

natomiast dla  27%  uczniów pomoc kole

żeńska byłaby idealnym rozwiązaniem ich 

problemów.  Uczniowie  orzekli  aprobat

ę  zajęć  pozalekcyjnych,  indywidualizacji 

nauczania oraz organizowani zaj

ęć pozalekcyjnych.  

 

19%

35%

29%

25%

10%

4%

32%

9% 10%

27%

0%

5%

10%

15%

20%

25%

30%

35%

pr

o

p

o

n

uj

ą

in

d

y

w

id

u

a

ln

ą

p

o

m

o

c

 p

o

 l

e

k

c

ja

ch

z

a

ch

ęc

aj

ą 

do

u

d

z

ia

łu

 w

 z

aj

ęc

ia

ch

p

o

z

a

le

k

c

y

jn

y

ch

d

aj

ą 

m

a

ter

ia

ły 

do

n

a

u

k

i(p

o

dr

ęc

z

n

ik

i,

p

ro

g

ra

my

k

o

m

p

u

te

rowe

 i

tp

.)

 n

a

 l

e

k

c

ji t

łu

m

a

cz

ą

ja

k 

ro

z

wi

ąza

ć

z

a

d

a

n

ie

o

rg

a

n

iz

uj

ą 

mi

p

o

m

oc

k

o

le

że

ńsk

ą(

p

ro

sz

ą

k

o

le

ża

nk

ę 

lub

k

o

leg

ę z 

m

o

jej

Formy pomocy uczniom w opinii nauczycieli i uczniów

wg nauczycieli

wg uczniów

 

Rysunek  nr  5.  Zestawienie  odpowiedzi  na  pytanie  o  formy  pomocy  uczniom  w  opinii 

nauczycieli i uczniów. 

 

Istnieje  pewna  rozbie

żność  pomiędzy  oczekiwaniami  uczniów  a  stanem  fa-

tycznym pomocy uczniom w nauce, zw

łaszcza jeśli chodzi o indywidualizację pracy 

na lekcjach (Wykres 5). 

W przypadku wyst

ąpienia problemu w szkole 36% od razu zwraca się do na-

uczyciela o ponowne wyja

śnienie a 54% uczniów poprosi o to inne osoby. 

A  co  na  temat  pomocy  uczniom  w  nauce  s

ądzą nauczyciele? Nauczyciele w 

wi

ększości przypadków nie wiedzą, jakie uczeń ma trudności, ponieważ nie prze-

prowadzaj

ą ankiet ewaluacyjnych. O trudnościach i ich rodzajach dowiadują się z 

analizy  sprawdzianów,  wi

ęc  już  wtedy,  gdy  trudność  występowała  i  nie  została 

odpowiednio wcze

śniej zdiagnozowana i usunięta. Najlepiej byłoby, gdyby ucznio-

 
 

 

 

268 

wie  na  bie

żąco  zgłaszali  pojawiające  się  trudności,  żeby  nauczyciel  mógł  szybko 

skorygowa

ć wadliwe myślenie ucznia i aby nie doszło do utrwalenia danej trudno-

ści. Nauczyciel powinien, więc szybko rozpoznawać i interweniować w momencie 
pojawienia  si

ę  sytuacji  trudnej,  dlatego  też  należy  przekonać  uczniów,  iż  nauczy-

ciel jest do nich przyja

źnie nastawiony i powinien wykazać cierpliwość opanowanie 

i  po

święcić tyle czasu ile będzie trzeba. Niestety aż 62 % nauczycieli nawet, jeśli 

zauwa

ży,  iż  uczniowie  mają  z  czymś  problemy  nie  interweniuje  najczęściej  z  po-

wodu  braku  czasu  i  prze

ładowanych uczniami klas, co uniemożliwia indywidualne 

podej

ście do każdego ucznia. 79% nauczycieli nie stosuje na lekcjach indywiduali-

zacji  procesu  nauczania.  Mimo  to  nauczyciele  wyrazili  swoj

ą  bardzo  chętną  do 

pomocy  postaw

ę,  bo  aż  80%  nauczycieli  stwierdziło,  że  bardzo  chętnie  pomaga 

uczniom.  

Za  najskuteczniejsz

ą  metodę  usuwania  trudności  nauczyciele  uważają  indy-

widualizacj

ę  nauczania  oraz  udział  w  zajęciach  korekcyjno-wyrównawczych  (po 

40% odpowiedzi) 

 

Wnioski: 
Zmieniaj

ąca  się  rzeczywistość,  przemiany  społeczne  oraz  zmiany  modelu 

kszta

łcenia, wpływają na zmianę relacji pomiędzy nauczycielem a uczniem. Pomi-

mo  zachodz

ących  przemian,  reformy  szkolnictwa  nauczyciel  nie  zdobył  pełnego 

zaufania  ucznia.  Istniej

ą  rozbieżności  w  ocenie  pomocy  uczniowi  relacjonowanej 

przez ucznia i przez nauczyciela.