1
Wpływ stylu życia i statusu
społeczno-ekonomicznego w
kształtowaniu zdrowia jednostki
i populacji.
Epidemiologia społeczna
“część epidemiologii zajmująca się oceną
rozpowszechnienia czynników społecznych oraz
ich wpływem na zdrowie”
(Berkman & Kawachi, 2000)
Do środowiska społecznego danej osoby zaliczamy relacje
międzyludzkie, warunki mieszkaniowe i warunki pracy,
poziom dochodu, wykształcenie i społeczność, której częścią
jest ta osoba. Wszystkie te czynniki mają ogromny wpływ na
zdrowie.
Środowisko społeczne
zdrowie
Epidemiologia społeczna
Struktura
społeczna
Uwarunkowania
materialne
Praca
Środowisko
społeczne
czynnik(i)
zakaźny(e)
Zachowania
zdrowotne
psychologiczne
(osobowościowe)
Jakość życia
Chorobowość
Umieralność
Zaburzenia neuro-
endokrynologiczno-
immunologiczne
Stadium
przedkliniczn
e choroby
Wczesne
dzieciństwo
Uwarunkowania
genetyczne
Kultura
Marmot and Wilkinson 1999
ubóstwo
UWARUNKOWANIA MATERIALNE= sytuacja
społeczno-ekonomiczna
Niska higiena –warunki sanitarne,
czysta woda
przeludnienie, złe warunki życia
National Center for Health statistics: Health, United States. Public Health Service,1983)
)
)
)
)
)
)
)
)
1875
1900
1925
1950
1975
1983
lata
0
10
20
zgony (na 100 000)
poprawa zdrowia
publicznego
postęp
farmakologii
postęp
technologii
medycznej
zmiany
stylu życia
Cele pomiaru pozycji społecznoekonomiczej w
badaniach dotyczących stanu zdrowia.
1. Opis i monitorowanie częstości występowania chorób
w różnych grupach społecznych, w celu informowania osób
odpowiedzialnych za politykę zdrowotną, monitorowania zmian w
czasie, w różnych rejonach geograficznych, aby ocenić czy
działania wykonane w celu zmniejszenia nierówności w stanie
zdrowia zostały osiągnięte
2. Wyjaśnienie mechanizmu powodującego różnice w stanie
zdrowia w zależności od statusu społecznoekonomicznego
3. W badaniach zależności między analizowaną zmienną (inną niż
SSE) a stanem zdrowia w celu wyeliminowania SSE jako
potencjalnej zmiennej zakłócającej
Dzieciństwo Wczesna
dorosłość
Życie aktywne
zawodowo
Emerytura
Wykształcenie
-Wykształcenie
rodziców
-Dochód
gospodarstwa
domowego
- Warunki życia
gospodarstwa
domowego
- Zamożność
/deprywacja
- Warunki
miejsca
zamieszkania
- Przekazany
majątek
następnym
generacjom
po śmierci.
-Klasa/warstwa zawodowa
oparta o życiowe zawodowe
doświadczenia (I-
zatrudnienie, najdłuższe,
ostatnie)
-Bezrobocie tak/nie liczba
epizodów
- Dochód, zmiany w czasie
- Bogactwo, deprywacja
zmiany w czasie
- Warunki gospodarstwa
domowego (zmiany w
czasie)
- Status społeczno-
ekonomiczny partnera
- Przekazany majątek w
momencie założenia rodziny
Wg. Galobardes B. i in., 2007.
Measuring socioeconomic
position in health research
Przykłady miar statusu społecznoekonomicznego
2
Grupy o niskim statusie
społeczno-ekonomicznym
Bardziej prawdopodobne:
• palenie
• Spożywanie nadmiernych
ilości alkoholu
• Mniejsza aktywność fizyczna
• Niezdrowa dieta
Środowisko społeczne
• Ograniczenie palenia w
miejscu pracy
• Stresujące środowisko
(strategie radzenia sobie)
Normy społeczne
Wzrost
chorobowości i
umieralności
UWARUNKOWANIA MATERIALNE= sytuacja
społeczno-ekonomiczna
Mężczyźni brytyjscy w wieku
40-59 lat ~ 25 lat obserwacji
(1978-1980 do 2005)
Umieralność
Umieralność z
powodu chorób
ukł. krążenia
HR (95% CI)
HR (95% CI)
Klasa społ. I i II
Klasa społ. Ill prac. umysł.
Klasa społ. Ill prac. fiz.
Klasa społ. IV i V
1.00
1.16 (1.01 to 1.34)
1.49 (1.37 to 1.63)
1.64 (1.46 to 1.83)
1.00
1.27 (1.00 to 1.61)
1.51 (1.29 to 1.75)
1.65 (1.36 to 2.00)
I.
Profesjonaliści
II.
Menagerowie
III. Personel średniego szczebla
IV. Wysoko wykwalifikowani pracownicy fizyczni
V.
Średnio wykwalifikowani pracownicy fizyczni
VI. Niewykwalifikowani pracownicy fizyczni
Standaryzowane na wiek ryzyko względne zgonu w
zależności od klasy społecznej.
Osoby w wieku 39-79 lat ~ ponad 10 lat
obserwacji (1993-1997 do 2007)
Mężczyźni
Kobiety
HR (95% CI)
HR (95% CI)
I.
Profesjonaliści
II.
Menagerowie
III. Personel średniego szczebla
IV. Wysoko wykwalifikowani pracownicy fizyczni
V.
Średnio wykwalifikowani pracownicy fizyczni
VI. Niewykwalifikowani pracownicy fizyczni
1,00
1,88 (0.9 ;3.94)
2.27 (1,03;4,98)
2,01 (0,92;4,37)
1,95 (0,84;4,45)
4,51 (1,74;11,69)
1,00
1,05 (0,52;2,12)
0,99 (0,48; 2,05)
0,97 (0,46; 2,08)
0,91 (0,41; 2,00)
1,37 (0,57; 3,29)
Ryzyko udaru w zależności od klasy społecznej.
Model standaryzowany na: wiek, BMI, palenie, występowanie cukrzycy,
ciśnienie skurczowe , cholesterol, witamina C w osoczu, alkohol,
aktywność fizyczną, ocenę ogólnego zdrowia psychicznego (MHI)
i poziom wykształcenia
McFadden, E; et al. Social Class, Risk Factors, and Stroke Incidence in Men and Women Stroke. 2009; 40: 1070-1077
Perspektywa „life course approach”
-doświadczenia osoby w ciągu życia, które w wyniku kumulowania
się mogą mieć wpływ na jej zdrowie
-jest (obecnie) główną ideą epidemiologii społecznej
-Badania długotrwałych skutków narażenia fizycznego i społecznego
w czasie ciąży, dzieciństwa, wieku dojrzewania, wczesnej i późnej
dorosłości na ryzyko wystąpienia chorób przewlekłych (Ben-
Shlomo & Kuh, 2002)
Model opóźnionego efektu wczesnych doświadczeń życiowych
Doświadczenia „z okresu płodowego” i wczesnego dzieciństwa
są czynnikiem ryzyka chorób układu krążenia w dorosłości
Wskaźniki wzrostu płodu
np.: niska waga
urodzeniowa
Podniesiony fibrynogen i
insulinooporność 50 lat
później
Perspektywa „life course approach”
Kumulacja korzystnych i niekorzystnych czynników społecznych
-w ciągu życia wpływa na zdrowie w dorosłym życiu (Ross & Wu)
Doświadczenia w dzieciństwie są podstawą doświadczeń w dorosłym życiu,
np. niskie wykształcenie zdobyte w okresie dorastania warunkują
późniejszą pozycję zawodową i społeczną, pociągając za sobą całą serię
wydarzeń bezpośrednio lub pośrednio związanych ze zdrowiem.
Czynniki psychospołeczne
bezpośrednie powodowanie
zmian biologicznych
pośrednie powodowanie zmian
biologicznych
doświadczanie przewlekłego stresu
Modyfikacja neuroendokrynnego i
fizjologicznego funkcjonowania
Częste lub długotrwałe reakcje
na zagrożenie walcz lub uciekaj
(reakcji obronnej organizmu)
Trwające zwiększenie
uwalniania kortyzolu
wyższe ryzyko wystąpienia
choroby wieńcowej
palenie
dieta
3
Rola wsparcia społecznego
“małżeństwo jako odpowiednik
więzi między matką i dzieckiem w
wieku dorosłym” [Bowlby, 1969]
Przewidywany udany i
zdrowy rozwój
Berkman & Glass (2000)
Brak więzi społecznych jako powód gorszego zdrowia i umieralności
Więzi społeczne i sieci
społeczne
• Liczba przyjaciół i krewnych
• Stan cywilny
• Członkostwo w grupach religijnych
oraz innych grupach formalnych i
nieformalnych.
Wsparcie społeczne
Wsparcie emocjonalne–dostarczane
przez zaufaną osobę/przyjaciela)
Wsparcie instrumentalne–pomoc
rzeczowa, pieniężna lub w postaci
wykonanej pracy
Wsparcie doradcze –pomoc w
podejmowaniu decyzji
Wsparcie informacyjne–dawanie rad
lub dostarczanie informacji
PERSPEKTYWA EKOLOGICZNA w epidemiologii społecznej
Charakterystyka obszaru:
• Poziom zanieczyszczeń
• Brak dostępu do usług
medycznych
Koncepcja roli
skupienia
biedniejszych osób na
danym obszarze
Slogett & Joshi (1994), Macintyre (1993)
Brak funduszy na
podróże i uzyskania
dostępu do usług
medycznych spoza
okolicy miejsca
zamieszkania
Gorsze zdrowie
Poziom organizacji społecznej
Koncepcja odzwierciedla rolę kohezji społecznej i kapitału społecznego.
Kohezja społeczna odnosi
się do stopnia powiązania i
solidarności wśród grup
społecznych
Kapitał społeczny odnosi się
do wyższego poziomu
zaufania międzyludzkiego,
wzajemnych relacji i
wzajemnej pomocy.
Drogi, przez jakie kapitał społeczny wpływa na zdrowie
(Kawachi & Berkman,
2000)
Przez zachowania
zdrowotne–przez wywieranie
społecznej kontroli zachowań
odbiegających od normy
takich jak palenie przez
nastolatków, nadużywanie
alkoholu i narkomania
Przez dostęp do
usług: transport,
służba zdrowia i
zaplecze rekreacyjne
Przez psychospołeczny
proces: środowisko o niskim
poziomie organizacji
społecznej z niskim
kapitałem społecznym może
powodować większy poziom
strachu przed
przestępczością .
STRES W PRACY
Stres w pracy a zdrowie fizyczne i
psychiczne
Fizyczne warunki
pracy i zdrowie
Model psychologiczny
demand-latitude (Karasek,
1981)
Wyższy poziom stresu w pracy -
pracownicy z niskim poziomem kontroli
pracy (możliwość podejmowania decyzji)
i wysokimi wymaganiami (jakościowymi
emocjonalnymi lub ilościowymi jak
wynik na jednostkę czasu)
Przedłużanie pobudzenia
kory nadnerczy i spadek
zdolności do przywrócenia i
naprawy tkanek
Model the effort-reward
imbalance (Siegrist, 1996)
Stopień w jakim pracownicy są
wynagradzani za ich wysiłki jest
ważny dla ich zdrowia.
Wysiłek jest odpowiedzią jednostki na
wymagania w pracy. Zewnętrzny
wysiłek odnosi się do obciążenia
jednostki wymaganiami w pracy;
wewnętrzny wysiłek odnosi się do
napędu jednostki do osiągania
założonych celów. Nagroda może być
mierzona przez wynagrodzenie
finansowe, poczucie własnej wartości i
możliwości kierowania innymi.
Styl życia
• To zespół codziennych zachowań specyficznych dla danej jednostki
lub zbiorowości.
• To społecznie zdeterminowane wzory zachowań i interpretacje
sytuacji wykorzystywane jako mechanizmy umożliwiające radzenie
sobie w życiu.
• To zespół postaw, zachowań i ogólna filozofia życia jednostki lub
grupy
• To wzory wyborów zachowań spośród alternatywnych możliwości,
jakie dostępne są ludziom w zależności od ich sytuacji społeczno-
ekonomicznej i łatwości, z jaką są w stanie przełożyć określone
zachowania na inne (Milio, 1986).
• Kształtuje się jako wzajemne oddziaływanie warunków życia oraz
indywidualnych wzorów zachowań, zdeterminowanych przez
czynniki społeczno-kulturowe i cechy osobiste jednostek.