05.2009 - RECEPTARIUSZ - "OLEJE ROŚLINNE W RECEPTURZE."
maj 2009, nr 33/11 online
OLEJE ROŚLINNE W RECEPTURZE
Znanych jest prawie 100 róŜnych rodzajów olejów roślinnych, które mają róŜnorodne zastosowanie w
medycynie, dietetyce bądź w kosmetyce. TakŜe w preparatyce leków recepturowych farmaceuci
wykorzystują te substancje, choć ich wybór najczęściej jest zawęŜony do kilku tradycyjnie
wykorzystywanych w przepisach olejów – rącznikowego, lnianego i rzepakowego.
Olej rycynowy – (Oleum ricini, Oleum Palmae Christi),
otrzymywany jest z nasion rącznika - Ricinus communis, przez
wyciskanie na zimno i dalszą obróbkę (m.in. wygotowanie). Nazwa
rośliny – rącznik, „dłoń Chrystusa” – pochodzi od kształtu liści
wyglądem przypominających ludzką dłoń. Warto nadmienić, iŜ nasiona
rącznika przed preparacją są toksyczne, ze względu na zawartość
toksalbuminy rycyny, powodującej aglutynację krwinek. Choć rącznik
nie jest charakterystyczną rośliną dla naszej strefy klimatycznej, bywa
czasami ozdobą ogródków, warto więc pamiętać o szkodliwości nasion,
zwłaszcza będąc opiekunem dziecka.
W recepturze aptecznej najczęściej uŜywany jest do przygotowania
recept pro usu externo, niemniej nie moŜna nie wsponieć o
przeczyszczającym działaniu tego surowca po spoŜyciu doustnym.
Głównym składnikiem jest gliceryd kwasu rycynolowego. Dzięki
niemu, a konkretnie dzięki obecnym w nim grupom hydroksylowym olej ten rozpuszcza się dobrze w często
uŜywanym w recepturze alkoholu etylowym. OdróŜnia go od innych olejów tłustych, a właściwość ta
wykorzystywana jest w przepisach na roztwory alkoholowe. Dodatek oleju rycynowego zmniejsza
właściwości wysuszające spirytusu, na przykład w poniŜszym przepisie na wcierkę do skóry głowy:
Rp.
Acidi salicylici 2,0
Tinct. Chinae 5,0
Ol. Ricini 3,0
Spiritus Vini 100,0
M.f. Solutio
Działanie natłuszczające i ochronne oleju rącznikowego sprawia, Ŝe stanowi on dobry składnik leków
dermatologicznych. UwaŜany jest takŜe za dobry komponent wszelkiego rodzaju odŜywek (m.in. domowych
specyfików regenerujących włosy, brwi czy paznokcie). Jest takŜe dobrym rozpuszczalnikiem dla kwasu
salicylowego.
Rp.
5% Oliwka salicylowa 200,0
M.f. Solutio
Fot. 1. Nieroztarty kwas salicylowy w zimnym oleju
rozpuszcza się powoli.
Przepis zakłada rozpuszczenie kwasu salicylowego w oleju
tłustym. Rozpuszczalność kwasu salicylowego w oleju
rzepakowym jest niewielka (1:70-80), duŜo lepiej rozpuszcza
się on właśnie w oleju rącznikowym (1:10). Przekroczenie
rozpuszczalności kwasu salicylowego – czy to w oleju
rącznikowym, czy rzepakowym – grozi wytrąceniem się tego
składnika z roztworu.
Pomimo iŜ w powyŜszej recepcie 10 g kwasu salicylowego
powinno się bez trudu rozpuścić juŜ w 100 g oleju
rącznikowego, proces rozpuszczania wcale nie przebiega tak
łatwo. Wrzucenie nierozdrobnionego kwasu salicylowego do
zimnego oleju sprawi, iŜ przygotowanie recepty zajmie wiele
godzin. Aby moŜliwie szybko uzyskać klarowny roztwór
zalecane jest roztarcie kwasu salicylowego w moździerzu i
powolne rozrabianie go ogrzanym olejem.
Aptekarz Polski - 05.2009 - RECEPTARIUSZ - "Oleje roślinne w recep...
http://www.aptekarzpolski.pl/index2.php?option=com_content&task=v...
1 z 3
2009-08-29 14:21
Preparat stosowany jest na nadmiernie zrogowaciałą skórę
(np. w przebiegu łuszczycy lub łupieŜu). Często zalecany przy
zmianach na skórze owłosionej, poniewaŜ ze względu na płynną postać łatwo go rozprowadzić. Wydając
taką oliwkę pacjentowi moŜna doradzić nanoszenie jej za pomocą wacika. Stosując na skórę głowy, przy
włosach długich istotne jest ich dokładne odgarnianie. Preparat przed uŜyciem moŜna lekko podgrzać. Przy
nasilonych zmianach głowę po zaaplikowaniu oliwki moŜna owinąć ręcznikiem, lub czepkiem. Preparat
moŜna zmyć po około 2 godzinach. Zmiękczoną łuskę naleŜy delikatnie wyczesać. PoniewaŜ zmycie tłustej
warstwy moŜe wymagać kilkukrotnego mycia głowy, dobrze jeśli pacjent ma dobrany delikatny szampon
lub inny łagodny preparat myjący.
Fot. 2. Po ogrzaniu zlewki na łaźni wodnej roztwór nabrał
klarowności, ale ciągle jeszcze widać nierozpuszczone
kryształki kwasu salicylowego.
Receptura ta bywała takŜe przepisywana do zwalczania
ciemieniuchy u niemowląt. Obecnie oliwka salicylowa
przepisywana jest dzieciom bardzo rzadko ze względu na
obecność salicylanów. U dzieci poniŜej 12 roku Ŝycia mogą
wywołać rzadki, ale bardzo cięŜki w przebiegu zespół Reya.
Zapewne farmaceutom dobrze znany jest zakaz podawania
dzieciom preparatów aspirynopodobnych. Niemniej warto
zwrócić uwagę na fakt, iŜ istnieją doniesienia o występowaniu
zespołu Reya nawet po zastosowaniu miejscowym salicylanu
(Ŝele do dziąseł, tabletki do ssania, maści).
Oleum lini – olej
lniany, otrzymywany jest
przez wyciskanie na
zimno
nasion
lnu
zwyczajnego - Linum
usitatissimum.
W
recepturze
aptecznej
występuje per se, ale
takŜe wchodzi w skład
m.in. Sapo Kalinus. Olej
ten jest bardzo bogaty w
nienasycone
kwasy
tłuszczowe, dzięki czemu
zaliczany
jest
do
czynników aktywnych zwanych witaminą F. Warto wspomnieć, Ŝe gotowy preparat oleju lnianego - Linomag
w płynie, znajduje się w wykazie leków gotowych, które mogą być traktowane jako surowce
farmaceutyczne przy sporządzaniu leków recepturowych.
Rp.
Lini olei
Aqua Calcis aa 50,0
M.f. emulsjo
PowyŜsza recepta przedstawia skład tzw. Linimentum Calcis (Calcareum, wazolimentu wapniowego) –
mazidła stosowanego w leczeniu oparzeń (anticombustivum) i odmroŜeń.
Składniki moŜna odwaŜyć bezpośrednio do butelki. Podczas zmieszania składników powstaje mydło
wapienne, które działa jak emulgator W/O. Nie naleŜy martwić się faktem rozwarstwienia się tego
specyfiku. Tworząca się emulsja nie jest po prostu trwała. NaleŜy natomiast pamiętać o wydaniu preparatu
z etykietą „zmieszać przed uŜyciem”.
Olej lniany zastosowany zewnętrznie działa natłuszczająco, przeciwzapalnie, przyspiesza regenerację
naskórka, działa łagodnie przeciwświądowo. PoniewaŜ odpowiednia kompozycja kwasów tłuszczowych w
oleju lnianym zapewnia odpowiednią płynność łoju skórnego paradoksalnie olej ten moŜe być stosowany w
łojotoku, trądziku i zmianach zaskórnikowych.
Oleum rapae – olej rzepakowy, otrzymywany jest głównie z nasion
rzepaku, ale – o czym nie wszyscy wiedzą - równieŜ z nasion kapusty
rzepiku. Wchodzi w skład m.in. Unguentum leniens (maści
zmiękczającej wg FP VI).
Aptekarz Polski - 05.2009 - RECEPTARIUSZ - "Oleje roślinne w recep...
http://www.aptekarzpolski.pl/index2.php?option=com_content&task=v...
2 z 3
2009-08-29 14:21
Rp.
10% Oleum camphoratum
M.f. Solutio
Olej kamforowy jest roztworem kamfory w oleju rzepakowym. Tak,
jak w przypadku oliwki salicylowej proces rozpuszczania przyspieszymy
rozcierając kamforę i umieszczając zlewkę/moździerz z olejem i
kamforą na łaźni wodnej. Uwaga – zlewka musi być w tym czasie
przykryta, aby zapobiec ulatnianiu się kamfory. Oleum camphoratum wywiera działanie draŜniące na skórę,
powoduje miejscowe przekrwienie, działa rozgrzewająco i przeciwbólowo.
Warto wspomnieć, Ŝe poszczególne oleje charakteryzuje tzw. proces schnięcia. Oleje schnące to oleje
roślinne, które dzięki zawartości estrów nienasyconych kwasów tłuszczowych po rozprowadzeniu w cienkiej
warstwie utleniają się, tworząc twardą, przejrzystą i elastyczną błonę. Zalicza się do nich olej lniany. Z kolei
oleje półschnące (np. rzepakowy) do pełnego stwardnienia potrzebują wstępnej polimeryzacji. Natomiast
oleje nieschnące nie podlegają utlenianiu i w Ŝadnych warunkach nie twardnieją tj. olej rycynowy.
Roztwory olejowe łatwo ulegają jełczeniu. Powinny być przechowywane w szczelnie zamkniętych
naczyniach, w chłodnym miejscu i zabezpieczone przed światłem. Zarówno przy przygotowywaniu, jak i
przy pakowaniu takich roztworów naleŜy korzystać z utensyliów i naczyń dokładnie wysuszonych.
mgr farm. Olga Sierpniowska
fot. autorki
Zamknij okno
Aptekarz Polski - 05.2009 - RECEPTARIUSZ - "Oleje roślinne w recep...
http://www.aptekarzpolski.pl/index2.php?option=com_content&task=v...
3 z 3
2009-08-29 14:21