Wyprawy krzyżowe, inaczej krucjaty, to wyprawy wojenne 

podejmowane przez europejskie chrześcijaństwo. Wyprawy te 

odbywały się między XI a XIII wiekiem n.e., miały na celu wyzwolenie 

miejsc świętych i chrześcijan spod panowania muzułmanów.

Ważnym powodem krucjat było dążenie papieży do szerzenia wiary 

chrześcijańskiej oraz do zorganizowania na Wschodzie nowych państw 

chrześcijańskich.

Uczucia religijne nie były jednak jedyną motywacją do wzięcia udziału 

w takiej wyprawie. Książęta i rycerze brali udział w krucjatach, mając 

nadzieje na zdobycie nowych ziem i łupów, a chłopi uciekali tam przed 

głodem i wyzyskiem (nadzieja na zbudowanie królestwa 

sprawiedliwości w Palestynie). Uczestnicy krucjat, krzyżowcy, 

korzystali z pomocą Bizantyńczyków i muzułmanów ze specjalnych 

przywilejów, m. in. oprócz odpustów, Kościół zapewniał opiekę nad 

pozostałymi w ojczystym kraju rodziną i majątkiem.

Przyjmuje się, że odbyło się siedem krucjat.

WYPRAWY 

KRZYŻOWE

 

 

PIERWSZA KRUCJATA

Pierwsza wyprawa krzyżowa trwała 3 lata. Rozpoczęła się w 1096 roku, a jej 

koniec dobiegł w roku 1099.

Gdy podejmowano decyzję o krucjacie, nie wiedziano jeszcze, że zapoczątkuje 

ona serię takich właśnie wypraw, których ostatecznie odbyło się siedem.

Pierwsza krucjata rozpoczęła się na prośbę papieża Urbana II oraz cesarza 

bizantyjskiego Aleksego I Komnena. Jej celem było odzyskanie utraconej przez 

cesarstwo wschodnio-rzymskie Azji Mniejszej oraz odebranie muzułmanom 

świętego miasta – Jerozolimy, do której wstęp chrześcijanom utrudniał sułtanat 

seldżucki (sułtanat seldżucki to twór państwowy, który powstał z niewielkiej 

początkowo ordy tureckiej, po czym zapanował nad prawie całym Bliskim 

Wschodem).

Pierwsza krucjata, jako jedyna w historii wypraw krzyżowych, odniosła pełny 

sukces, czego wynikiem było powstanie Królestwa Jerozolimy, istniejącego 

później niemal 200 lat.

Powstanie, a następnie bardzo szybki rozwój sułtanatu seldżuckiego 

spowodowało, że Turcy zapanowali nad prawie całym Bliskim Wschodem, więc 

również nad Jerozolimą, do której bardzo utrudniony dostęp mieli chrześcijanie, 

którym ostatecznie w 1079 roku sułtan Sulejman zakazał wstępu do świętego 

miasta. Pomimo, że zdarzenie w poniższym przykładzie miało miejsce kilkanaście 

lat przed wprowadzeniem definitywnego zakazu, również tu widać wyraźnie 

bardzo utrudniony dostęp wiernych do Jerozolimy. Mianowicie w roku 1065 roku 

została zatrzymana licząca około 2000 osób pielgrzymka do Ziemi Świętej.

Ten sam sułtan, który wprowadził zakaz wstępu chrześcijanom do Jerozolimy, kilka 

lat wcześniej (w 1071 roku) rozgromił wojska Bizancjum w bitwie pod Manzikert, 

dzięki czemu zdobyła Anatolię.

Pomimo szybkiego rozwoju, sułtanat seldżucki rozpadł się wkrótce, dając większe 

szanse cesarstwu bizantyjskiemu na odzyskanie Anatolii i Palestyny.

 

 

Jednak pomimo okazji, cesarstwo wschodniorzymskie nie odzyskało szybko ani 

Anatolii, ani Palestyny, ponieważ miało rozbitą armię po bitwie pod Manzikert, a 

jego skarbiec świecił pustkami. Te wydarzenia skłoniły papieża Urbana II i 

cesarza Bizancjum – Aleksego I Komnena do zorganizowania wspólnej, wielkiej 

wyprawy krzyżowej, w celu odbicia utraconych terenów i przejęcia kontroli nad 

Jerozolimą.

I tak podczas synodu w Clermont, Urban II ogłosił oficjalnie, że pierwsza krucjata 

będzie miała miejsce. Na jej dzień rozpoczęcia obrano 15 sierpnia 1096 roku. 

Znakiem wyprawy wybrano czerwony krzyż.

Niecały rok przed rozpoczęciem 

pierwszej wyprawy krzyżowej, tłum 

chętnych (około 40 tys.) do wzięcia 

udziału w krucjacie chłopów stawił 

się przed Konstantynopolem. 

Cesarz nie wpuścił ich do miasta, 

lecz wysłał do Anatolii, gdzie 

niezbrojni i niezorganizowani chłopi 

poniosły klęskę w bitwie pod Nikeą, 

gdzie zabił większość z nich 

(oczywiście nie osobiście) sułtan Ar 

Rumu Kilidż Arsłana.

Zdobycie Jerozolimy podczas pierwszej 

krucjaty w 1099 roku. Rysunek ze 

średniowiecznego rękopisu.

 

 

DRUGA KRUCJATA

Jak pierwsza wyprawa krzyżowa zakończyła się wielkim sukcesem, tak druga 

zapisała się w historii jako wielka porażka chrześcijan. Trwała 2 lata – od 1147 do 

1149 roku. Inicjatorami krucjaty byli papież Eugeniusz III oraz św. Bernard z 

Clairvaux, a dowódcami – król francuski Ludwik VII oraz król niemiecki Konrad III.

Podobno zagładą dla tej krucjaty było podzielenie rycerstwa na dwie grupy: jedna 

z nich szła z niemieckim królem, a druga – z francuskim. 

I tak niemiecka grupa już na początku wyczerpała swoje siły męczącym marszem 

do Konstantynopola, aby po chwili ponieść klęskę w bitwie pod Dyroleum. Ocaleni 

albo zawrócili, albo dołączyli do grupy francuskiej, która powędrowała do 

Jerozolimy. Tam zebrała się rada królewska, która postanowiła o zaatakowaniu 

niegroźnego, ale bogatego Damaszku.

Damaszek, po 5 dniach oblężenia, nie został zdobyty. Podobno ze względów na 

kłótnie między dowódcami, a tym samym dezorganizację. Armia w rozsypce 

usiłowała wracać do Królestwa, jednak wielu z rycerzy poległo w drodze 

powrotnej z powodu braku wody i pożywienia lub po prostu byli zabijani przez 

wojowników lekkiej jazdy tureckiej, która nękała ich bardzo w drodze powrotnej.

Ogromna porażka, która przeważyła losy II Krucjaty, przyniosła krzyżowcom 

wielkie straty; zarówno w ludziach, jak i w prestiżu. Dzięki pogromie pod 

Damaszkiem, minął mit niezwyciężonych armii krzyżowych.

Sytuację wykorzystał Nur ad-Din, który zajął neutralny do tej pory Damaszek.

 

 

TRZECIA KRUCJATA

Trzecia krucjata trwała od roku 1189 do roku 1192. Była zdecydowanie bardziej 

udana niż zakończona totalną klęską druga wyprawa, ale i tak sukcesy i korzyści 

płynące z organizacji trzeciej krucjaty były skromne (to był powód, dla którego 

zorganizowano czwartą wyprawę).

Dowódcami rycerstwa, którego celem było odzyskanie Ziemi Świętej z rąk 

sułtana seldżuckiego Saladyna (zdobył w 1187 roku Jerozolimę, zakazując przy 

tym rzezi chrześcijan i plądrowania ich domów), byli tym razem cesarz Fryderyk I 

Barbossa, król francuski Filip II August oraz król angielski Ryszard Lwie Serce.

Przyczyną konfliktu był fakt, iż jeden z muzułmańskich władców Nur ad-Din miał 

bardzo szerokie perspektywy, które skutecznie zaczął realizować. Po klęsce II 

krucjaty podbił on Damaszek, zjednoczył Syrię i rósł niebezpiecznie szybko w 

siłę. Nur ad-Din szukał kolejnych państw, które mógłby podbić. Tym razem jego 

uwagę zwróciło egipskie państwo Fatymidów. W 1163 roku wysłał nad Nil 

ekspedycję wojskową, której dowodził generał Szirkuha.

W obliczu zagrożenia egipski sułat Szawar, wezwał na pomoc króla 

jerozolimskiego Amalryka I, który wkrótce stanął na czele swych wojsk na 

ziemiach egipskich i otoczył Szirkuha.

Tymczasem Nud ad-Din najechał Antiochię i zgromił broniące jej wojska 

chrześcijańskie. Wziął tam za jeńców wielu dowódców poprzednich krucjat. Aby 

przyspieszyć rozwój spraw w Egipcie, posłał swemu generałowi skalpy 

chrześcijańskich wodzów, co zaowocowało wycofaniem się obu wojsk z Egiptu.

Nud ad-Din nie miał zamiaru rezygnować z podporządkowania sobie Egiptu. W 

1167 roku ponownie wysłał tam Szirkuha. Szawar ponownie wezwał na pomoc 

Amalryka I, co przyniosło efekt wycofania się syryjskiego generała pod 

Aleksandrię. Jednak wódz jerozolimski tym razem uknuł zdradę, która potem 

okazała się dla niego zgubna. Stanął przeciw Szawarowi, a ten połączył szybko 

siły z Szirkuhem i razem wypędzili Amalryka z Egiptu. Nud ad-Din zabił Szawara i 

przejął władzę w Egipcie.

 

 

Po kilku latach, w 1169 roku zmarł Szirkuh, któremu powierzono władzę w Egipcie. 

Kontrole nad państwem przejął jego syn Saladyn. Również w Syrii władza trafiła w 

ręce młodego syna, ponieważ Nud ad-Din zmarł w 1174 roku. W tym samym roku 

umarł również Amalryk, pozostawiając Królestwo Jerozolimskie w rękach swego 13-

letniego syna.

Niemiecki król Fryderyk I Barbarossa 

wyruszył jako pierwszy w wyprawę, 

zbierając ogromne wojsko. Po przejściu 

przez Europę. Rok po wyruszeniu w 

wyprawę, w 1190 roku Niemcy pokonali 

Turków w bitwie pod Ikonium.

Niestety podczas przeprawy przez rzekę 

Salef, wódz niemiecki spadł z konia i 

utopił się. Dowodzenie przejął jego syn 

Fryderyk Szwabski. Nie potrafił on jednak 

utrzymać dyscypliny w armii. Doprowadził 

ją do Antiochii, gdzie pochował ojca. Kilku 

żołnierzy niemieckich dopadła tam 

natomiast zaraza.

Wyprawa angielskiego władcy Ryszarda 

Lwie Serce również miała kłopoty. Po 

wyruszeniu z Sycylii, flota napotkała 

sztorm, w skutek którego zatonęło kilka 

statków. Jeden z nich wiozący narzeczoną 

Ryszarda i złoto, rozbił się na Cyprze.

Ryszard wypłynął z portu i spotkał się z 

Izaakiem Komnenosem (władcą Cypru), 

który postanowił oddać skarb i wysłać 

dodatkowo 500 żołnierzy do Ziemi 

Świętej. Jednak władca Cypru zmienił 

szybko zdanie, co rozwścieczyło Ryszarda, 

który podbił wyspę w kilka dni.

Krzyżowcy.

 

 

CZWARTA KRUCJATA

Czwarta wyprawa krzyżowa była najdłuższą tego typu eskapadą – trwała 4 lata 

(1200 – 1204). Również w przypadku tej krucjaty, inicjatywa wyszła od papieża 

Innocentego III. Biskup Rzymu chciał pomóc państwom łacińskim w Palestynie, 

ponieważ byli oni coraz mocniej naciskani przez muzułmanów, a przecież III 

krucjata przyniosła dość mierne rezultaty.

Wielu przywódców zadeklarowało wzięcie udziału w IV krucjacie. Pierwszym z nich 

był młody hrabia Szampanii Tybald. Potem dołączyli hrabiowie: Ludwik, Charters, 

Blois, Baldwin z Flandrii, Hugon z Saint-Pol, Gotfryd z Perche oraz kasztelan Brugii 

Jan z Nesle.

W 1201 roku wenecjanie zgodzili się na przetransportowanie krzyżowców drogą 

morską do Palestyny. Datę wypłynięcia ustalono na czerwiec 1202 roku. Zaraz po 

podpisaniu umowy z Wenecją, wyprawę spotkało pierwsze nieszczęście – zmarł 

hrabia Szampanii Tybald, jej przewódca. Po Tybaldzie długo nie można było wybrać 

nowego wodza, aż zgodził się pełnić tą funkcję Bonifacy z Montferrat.

Ci krzyżowcy, którzy zgodzili się na usługi Wenecjan (były one bardzo drogie, 

więc niektórzy rycerze dopływali do Zadaru na własną ręke) wypłynęli więc w 

październiku 1202 roku z Wenecji, a miesiąc później (dokładnie 10 listopada) 

byli już w Zadarze.

Opisy kronikarzy skrajnie się różnią w tym momencie. Jeden z nich, Robert de 

Clari, twierdzi, że miasto poddało się najeźdźcom bez walki, a z kolei Gotrfryd z 

Villehardouin pisze, że trwały walki o Zadar. Według tego drugiego kronikarza 

oblężenie trwało od 13 listopada do 24 listopada 1202 roku.

Atak na Zadar potępił papież i ekskomunikował krzyżowców. Po pewnym czasie 

jednak, uczestnicy wyprawy poprosili głowę Kościoła o rozgrzeszenie. Otrzymali 

je tylko Frankowie, natomiast Wenecjanie – nie. W tej sytuacji część krzyżowców, 

pomimo, że działała w imię chrześcijaństwa, była po prostu poza Kościołem.

 

 

Po zdobyciu Zadaru, zwycięskie 

wojska przezimowały tam, ponieważ 

ryzyko żeglugi po morzu podczas 

zimy było podobno zbyt duże.

Jednak nie śpieszyło się zbytnio 

krzyżowcom do dalszej drogi, bo 

dopiero w kwietniu 1203 roku 

wyruszyli dalej, najpierw paląc i 

burząc resztki Zadaru. Po 

zniszczeniu miasta, Frankowie i 

Wenecjanie wyruszyli na 

Konstantynopol, zatrzymując się po 

drodze na wyspie Korfu. Tam 

okazało się, że połowa krzyżowców 

nie chce ataku na Konstantynopol i 

że chce od razu płynąć na Palestyne. 

Po długich negocjacjach konflikt 

załagodzono.

Pod koniec czerwca 1203 krzyżowcy 

dopłynęli do Konstantynopola, a już 

5 lipca doszło do starcia z Grekami. 

Tego dnia obalili oni cesarza, a dzień 

później podbili Galatę. 17 lipca 

krzyżowcy wdarli się do miasta.

Bezpośrednimi skutkami IV krucjaty 

było powstanie w Konstantynopolu 

Cesarstwa Łacińskiego oraz 

powstanie nowych państw 

łacińskich w Europie na miejsce 

Cesarstwa Bizantyjskiego.

Wejście krzyżowców do Konstantynopola, stolicy 

Cesarstwa Bizantyjskiego. Obraz Eugene Delacroix z 

1840 roku.

 

 

KRUCJATA DZIECIĘCA

Krucjata dziecięca odbyła się w 1212 roku i 

miała na celu oswobodzenie z rąk 

muzułmanów Ziemi Świętej. Jednak nie siłą i 

walką, a czystością serc dzieci. Niestety, co 

było do przewidzenia – krucjata ta 

zakończyła się absolutnym fiaskiem, a dzieci 

biorące w niej udział zostały zamordowane 

lub wzięte w niewolę.

Podobno krucjata doszła do skutku dlatego, 

ponieważ pewien chłopiec opowiadał, że 

został nawiedzony przez Chrystusa, który 

kazał mu zorganizować krucjatę dziecięcą.

Domniemane cuda ściągnęły aż 20 tys. 

dzieci, które poprowadzone przez 

nawiedzonego chłopca, miały przeprawić się 

przez Morze Śródziemne. Jednak nie 

łodziami, ponieważ morze na znak cudu 

bożego miało się rozstąpić przed dziećmi i 

udostępnić im drogę do Palestyny.

Nietrudno się domyślić, że tak się nie 

stało... Dwóch kupców zaoferowało 

transport do Ziemi Świętej, jednak dzieci 

nie trafiły do Palestyny, a do Tunezji, gdzie 

zostały sprzedane w niewolę. Inna wersja 

mówi, że „krzyżowcy” zginęli w sztormie. 

Jeszcze inna wersja twierdzi, że dzieci nie 

dotarły nigdzie, bo umarły po drodze z 

głodu i wycieńczenia. Którą wersję by nie 

przyjąć – krucjata zakończyła się tragicznie.

Krucjata dziecięca według Gustava Dore’a.

 

 

PIĄTA KRUCJATA

Papieże, dowódcy i królowie nie stracili zapału do krucjat po miernych wynikach trzeciej 

i czwartej wyprawy, nie mówiąc o drugiej. Nie zaniechali kolejnych krucjat również po 

totalnej głupocie, jaką było zwołanie krucjaty dziecięcej, która zakończyła się tragicznie 

dla niewinnych dzieci.

Dzięki nieskończonemu optymizmowi i wierze w to, że wreszcie któraś z krucjat 

powtórzy wielki sukces pierwszej, zorganizowano piątą wyprawę.

I tak rozpoczęto kolejną wyprawę w 1217 roku. Była to długa krucjata – trwała cztery 

lata. Bezpośrednimi inicjatorami i organizatorami byli oczywiście papież, król Węgier 

Andrzej II oraz austriacki król Leopold VI. Krucjatę wspomogli wenecjanie.

Oprócz wojsk austriackich i węgierskich, na ekspedycję wyruszyła również armia Francji 

i Włoch.

Krucjata nie była skazana na klęskę. Gdy w 1217 roku zaatakowano Egipt i po długim 

oblężeniu zdobyto Damiettę,  krucjata była na dobrej drodze do sukcesu. Jednak 

dotychczasowe wygrane na nic się zdały, gdy wojska krzyżowe zostały rozgromione pod 

Kairem. Przez tą przegraną, krzyżowcy musieli oddać Damiettę i wycofać się z Egiptu. 

Nie pierwszy i nie ostatni raz krzyżowcy przegrali.

Walka o Damiettę 

podczas piątej krucjaty.

 

 

SZÓSTA KRUCJATA

Ogólnie rzecz biorąc szósta krucjata miała prawie identyczny przebieg, jak 

wyprawa piąta. Różnią się detale pod koniec wyprawy, daty oraz postacie. 

Poza tym szósta wyprawa jest powieleniem piątej.

Szósta krucjata rozpoczęła się w 1248 roku, a skończyła w 1250, więc była o 

połowę krótsza niż piąta. Celem ponownie był Egipt. Tym razem na czele 

wojsk stanął król francuski Ludwik IX. Można powiedzieć, że była to krucjata 

francuska, ponieważ brały w niej udział prawie tylko wojska Francji.

Krzyżowcy ruszyli na Egipt i z początku zdobyli Damiettę, którą później 

musieli oddać, ponieważ w bitwie pod Kairem Ludwika IX wzięto w niewolę, a 

żeby król mógł odzyskać wolność, wojska krzyżowe musiały oddać Damiettę.

Po opuszczeniu Damietty i wypuszczeniu Ludwika IX, krzyżowcy wrócili do 

Europy. Kolejna wyprawa zakończyła się fiaskiem.

Ludwik IX wraz z 

wojskami szturmuje 

Damiettę.

 

 

SIÓDMA KRUCJATA

Siódma krucjata nie okazała się wcale szczęśliwą. Ludwik IX postanowił, że po klęsce 

szóstej, nie zostawi plamy na swoim honorze i po raz kolejny zaatakuje zbrojnie. W 

ostatniej krucjacie, tak jak w szóstej, udział wzięło prawie tylko rycerstwo francuskie.

I tak w 1270 roku król francuski wyruszył ze swą armią na Tunis, gdzie liczył na pomoc 
miejscowego sułtana. Oczekiwanej pomocy nie dostał. Co więcej, tuż po przybyciu pod 

Tunis, w armii rozpętała się epidemia dżumy, której ofiarą padł sam Ludwik IX. Zmarł 

wkrótce, a wojska bez dowódcy wróciły w popłochu do Europy.

Tak zakończyła się siódma, ostatnia z krucjat. Można powiedzieć, że tylko pierwsza z 

wypraw spełniła oczekiwania organizatorów i samych uczestników. Druga, piąta, szósta i 

siódma zakończyły się klęską. Nie mówiąc już o wyprawie dziecięcej. Jedynie jeszcze 

trzecia i czwarta wyprawa przynosiły efekty, jednak mierne. Właśnie dzięki klęskom i 

kiepskim rezultatom organizowano kolejne wyprawy aż w końcu stanęło na siedmiu 

krucjatach.

Jeden z zamków 

wybudowanych przez 

krzyżowców. Ten 

pokazany na zdjęciu 

znajduje się w 

egipskiej zatoce 

Akaba.

W późniejszych latach 

miały miejsce próby 

organizowania wypraw 

krzyżowych, jednak bez 

powodzenia.

Państwa krzyżowców 

przetrwały na 

wschodzie do schyłku 

XIII wieku.

Ostatnia forteca Akka 

utracona została w 1291 

roku.

 

 

Pracę przygotował Bartosz Jurkiewicz

- - - - -

Źródła:

Wikipedia.pl

Nowa encyklopedia powszechna PWN 1998

Encyklopedia Audiowizualna Britannica. Historia II 

2006

- - - - -

Wszystkie zdjęcia z wikipedia.pl