Wariacja

Wariacja – forma muzyczna, 

na którą składa się temat oraz 

jego przekształcenia 

wariacyjne. Zasadą jest 

przetwarzanie tematu lub jego 

motywów. 

Wariacja – przekształcenie danego 
modelu

• tem

a

t

•1

War.

•2

War.

•3

War.

•4

War.

•5

War.

•6

War.

•7

War.

•8

War.

Temat o nieskomplikowanej budowie, 

charakteryzuje go prostota konstrukcji, 

wyrazistość, dająca możliwość do 

rozmaitych przekształceń

Temat może być:

▪własny (wymyślony przez 

kompozytora) 

▪zaczerpnięty z dzieła innego 

kompozytora 

▪np. oparty na motywach z muzyki 

ludowej, z tańców.

Karol Szymanowski - Wariacje na polski 
temat ludowy h-moll op. 10

Johann Sebastian Bach – Wariacje 
Goldbergowskie, BWV 988

Ludwig van Beethoven - Diabelli Variations, 
op. 120 (33 Variations on a waltz by Anton 
Diabelli)

Johannes Brahms - Variations on a Theme 
by Joseph Haydn (Saint Anthony 
Variations) op. 56a, na orkiestrę

Arnold Schönberg - Variations for 
Orchestra, Op. 31

Felix Mendelssohn Bartholdy - Variations 
sérieuses, Op. 54, na fortepian

Benjamin Britten - The Young Person's 
Guide to the Orchestra (Variations 
and Fugue on a Theme of Purcell)

Sergiej Rachmaninoff - Rapsodia na temat 
Paganiniego na fortepian i orkiestrę

temat 
własny

zaczerpnięty 
z dzieł 
innego 
kompozytora

oparty ma 
motywach 
muzyki 
ludowej, 
tańcach

Johannes Brahms - Variations on a 
Hungarian Song, Op.21 No.2 

Wariacje mogą występować  
jako:
samodzielny utwór (np. 
Temat z wariacjami, Wariacje 
na temat…)
część utworu cyklicznego 
(np. część w symfonii, sonacie, 
koncercie)

Pod względem rozplanowania mogą 
tworzyć:
• wyodrębniony cykl (numerowane)
• wariacje ciągłe, przechodzenie 

jednej w drugą w sposób płynny 
(nienumerowane)

Wariacje 
charakterystyczne

- stopień zmian w wariacji 
jest tak znaczny, że temat 
jest już trudno 
rozpoznawalny .

Sposoby zmiany/wariacji tematu:

Zmiany melodyczne

✓ figuracja (przednutki, ozdobniki, 

obiegniki, dodawanie dźwięków 

przejściowych)

✓ uproszczenia melodii

✓ inwersja

✓ całkowita zmiana melodii, ale 

zachowana harmonika

Zmiany harmoniczne

✓ sharmonizowanie melodii poprzez 

inne funkcje

✓ zmiana tonacji 

✓ zmiana trybu (dur-moll)

✓ schromatyzowanie tematu

Zmiany rytmiczne

✓ zmiana wartości rytmicznych

✓ augmentacja

✓ dyminucja

✓ zmiana metrum

Zmiany fakturalne

✓ zmiany rejestru 

✓ przekształcenie melodii w 

figuracje harmoniczną (np. bas 

Albertiego)

✓ (przeniesienie melodii z jednej 

ręki do drugiej - fortepian) 

✓ zmiana faktury (np. z 

homofonicznej na polifoniczną i 

odwrotnie)

✓ użycie środków polifonicznych – 

dodawanie do tematu 

kontrapunktu, tech. imitacyjna

✓ zmiany kolorystyczne 

(instrumentacja)

Zmiany wyrazowe

✓ artykulacji

✓ dynamiki

✓ zmiana akcentów

Johannes Brahms - Variations 

on a Hungarian Song, Op.21 

No.2 

Aria „La ci darem la 

mano” - duet Don 

Giovanniego i Zerliny z 

I aktu

Saviero Mercadante (1795–
1870) – Variation Là ci darem 
la mano, C-dur na flet solo 

Ludwig van Beethoven – 

Wariacje C-dur na temat "Là ci 

darem la mano„ na 2 oboje i 

rożek angielski

temat

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII + coda

Fryderyk Chopin - Wariacje B-

dur op. 2 na temat "Là ci darem 

la mano” na fortepian i 

orkiestrę

Largo

Piu 

mosso

Temat

Wariacja I

Introdukcja

Wariacja 

IV

Wariacja III

Wariacja II

Wariacja V