plik

Kazimierz Bukowski

ATECHEZY:

ZY WARTO BYĆ

CHRZE CIJANINEM?

JAK BIBLIA WP YWA NA

LITERATUR , SZTUK I YCIE

Ę Ż

CZ OWIEKA?

Biblio, ojczyzno moja,
Biblio, moja ziemio polska,

Galilejska
I franciszkańska (...)

Wywołuję z Twoich wersetów
Wszystkich najlepszych,

Którzy są dla mnie niedościgłym wzorem (...)
Roman BRANDSTAETTER (1906-1987), Biblio,

ojczyzno moja...

Warstwa światopoglądowo-religijna Biblii (sakralność Biblii)

Dlaczego dla pisarza, poety i t umacza Pisma wi tego, Romana

Ś ę

Brandstaettera, Biblia sta a si potrójn ojczyzn : polsk , galilejsk i

franciszka sk ? Po pierwsze, czu si zawsze Polakiem, chocia

ń ą

ł ę

pochodzenia ydowskiego i prze o y wiele ksi g biblijnych z

ł ż ł

hebrajskiego i greckiego na j zyk polski. Gdy by dzieckiem, matka

uczy a Romka czyta i pisa pos uguj c si tekstem Biblii. Po wtóre,

urodzi si w judaizmie, nawróci na katolicyzm w Ziemi wi tej

ł ę

Ś ę

podczas II wojny wiatowej, od dzieci stwa móg czyta Bibli po

hebrajsku. Po trzecie, Brandstaetter cz sto przebywa w Asy u, ziemi

w. Franciszka, który mu przybli a ducha ewangelicznej prostoty.

ż ł

Pisarz od dzieci stwa zna Bibli i dlatego po latach móg o niej

napisa :

Na Tobie uczyłem się żyć,
Na Tobie uczyłem się czytać,

Na Tobie uczyłem się pisać,
Na Tobie uczyłem się myśleć,

Na Tobie uczyłem się prawdy (...)

Czym by Stary i Nowy Testament dla Brandstaettera? Wszystkim.

Nie móg si bez Biblii obej

. T skni za ni , jak cz owiek t skni za

ł ę

ść ę

utraconym zdrowiem i oddalon Ojczyzn .

Dlaczego Biblia wycisn a g bokie pi tno na yciu Brandstattera i

ęł

łę

jego literackiej twórczo ci? Albowiem pisarz otworzy si szeroko na

ł ę

dwie warstwy Biblii: nie tylko jej warstw kulturotwórcz

(

arcydzie o literackie

), lecz przede wszystkim na jej sakralność

(

ksi ga Bo ego Objawienia

). Tre ci wiatopogl dowo-religijne

ś ś

Biblii poeta przyj aktem wiary za swoje w asne. I w optyce wiary w

ął

Jezusa Chrystusa, wcielonego Boga, pisa wiersze i poematy,

dramaty, powie ci i opowiadania. Przyjaciel pisarza tak o nim pisze

(Jan GÓRA OP, By jak przechodzie do domu Ojca ,

Pozna 1997,

s. 149):

„ wiat modlitwy Romana Brandstaettera przepe niony jest

istnieniem Boga, przepe niony jest wiar , która jest najwi ksz

pewno ci , której nie dotyka zw tpienie. Nie mówi by tak do kogo ,

ś ą

w kogo istnienie by w tpi . W trakcie modlitwy rodzi si powinno

ą ł

ść

Stworzyłeś nas, Panie,

Na swoje podobieństwo.
Wszystko, co tworzymy,

Powinniśmy tworzyć
Na podobieństwo

Twoje”.

Wi kszo

naszych wielkich poetów, pisarzy i dramaturgów otwarta

ść

jest na warstw wiatopogl dowo-religijn Biblii. Cho nie u

ę ś

wszystkich mo na dostrzec tak pot

ny ar wiary, jak u konwertyty

ęż

Brandstaettera. Nale

tu z pewno ci twórcy redniowieczni i

żą

ś ą

renesansu (Jan Kochanowski), baroku (Miko aj S p Szarzy ski,

Maciej Kazimierz Sarbiewski) i o wiecenia (Franciszek Karpi ski),

romantyzmu i neoromantyzmu oraz wspó czesno ci (Czes aw

Mi osz, Anna Kamie ska, Zbigniew Herbert, Hanna Malewska,

Antoni Go ubiew).

Tabela 1 : DWIE WARSTWY BIBLII

Religijno- wiatopogl dowa

(sakralno

Biblii)

ść

Ksi ga Bo ego

Objawienia

Bóg g ównym

autorem

Kulturotwórcza (wzornik literacki)

Dzie o literackie

Pisarze ksi g

biblijnych

Warstwa kulturotwórcza Biblii (wzornik literacki)

Niektórzy pisarze b d neguj warstw

ą ź

wiatopogl dowo-religijn

czyli sakraln Biblii, b d te od niej

ą ź ż

abstrahują

. Si gaj po Bibli

ę ą

jako po jeszcze jedno dzie o literackie, spisane w staro ytno ci.

Postrzegaj w Biblii jedynie mniej lub bardziej ciekawy i

interesuj cy wzornik literacki.

Ci pierwsi, odrzucaj cy sakralno

Biblii — wychodz c z

ść

okre lonych, materialistyczno-ateistycznych za o e filozoficznych

ł ż ń

— roszcz sobie czasem rol „odbr zowiaczy” Biblii. Skoro w ich

mniemaniu Bóg, dusza ludzka i wiat nadprzyrodzony nie istniej ,

zatem Biblia — w ich przekonaniu — jest tylko jednym wi cej

dzie em ludzkim, literackim — i niczym wi cej. Do tych pierwszych

pisarzy, którzy neguj sakralno

Biblii nale y z pewno ci Zenon

ść

ś ą

Kosidowski

(1898-1978) ze swymi powie ciami pisanymi na

zamówienie

„jedynego

naukowego

wiatopogl du

materialistycznego” — jak w okresie PRL mówiono o marksizmie
(Opowie ci biblijne (

1963) i Opowie ci ewangelistów

(1979).

Wydawano je w masowych nak adach jako rzekomo ostatnie s owo

nauk... biblijnych i archeologii. Autor odziera Bibli z

nadprzyrodzono ci, mimo e Biblia g osi inaczej. Dla

Kosidowskiego Jezus Chrystus jest jedynie jednym z pi ciu

milionów niewolników, yj cym na peryferiach cesarstwa

ż ą

rzymskiego. Jest On postaci enigmatyczn , synem cie li. Nikim

wi cej. Skoro Jezus by tylko jednym z wielu niewolników cesarstwa

rzymskiego, dlaczego nie zapomniano o Nim dot d, jak poszli w

niepami

inni niewolnicy staro ytno ci?

ęć

Inni twórcy odwo uj cy si do Biblii jako tradycji kulturowej nie

ł ą

stawiaj sobie takich celów odarcia Pisma wi tego z sakralno ci,

Ś ę

jak Kosidowski. Oni jedynie abstrahuj od aspektu religijnego Biblii.

Wybitny, proletariacki poeta, W adys aw

Broniewski

(1897-1962)

kilkakrotnie powraca do tematu m ki Pa skiej, poczynaj c od

m odzie czego wiersza

Spowied .

ź Warto doda , e ka de niemal

ć ż

zdanie mie ci jak

aluzj biblijn . Wida , e Biblia urzek a poet .

ąś

ć ż

Jako o nierz armii polskiej genera a W adys awa Andersa, rzucony

ż ł

na Bliski Wschód, st pa po ladach jerozolimskiej Chrystusowej

Drogi Krzy owej. Zastrzega si w wierszu

Via Dolorosa: Nie

przyszed em tu szuka Boga. / Ja jestem o nierz piechoty! / Ja wiem,

ż ł

e jedyna droga do Polski / to droga Golgoty.

Ale postawa

niewierz cego nie przeszkadza mu patrze na Ukrzy owanego z

szacunkiem i sympati :

Tu na kosmicznej scenie,

tragedią dziejów dalekich (...)
„słowo ciałem się stało” -

słowo trafiło do sumień... (...)

Tu bili. Tu padł. Szedł dalej,

drewno dźwigając z bólem.
Znów bili i pytali:

„Kto jest żydowskim królem?”
Ciernie na głowie.

Sam wśród gawiedzi ulicznej.
Dobry człowiek.

Więzień polityczny. (...)

Broniewski abstrahuje od sakralno ci Biblii. Po co zatem odwo uje

si do niej? Czy nie po to, i czuje, e tylko Biblia —

najs awniejsza ksi ga religijna wiata — pozwoli mu upatetyczni ,

uwznio li przes anie wiersza? Golgota Chrystusa jest jakby

ś ć

przeobra eniem ciernistej drogi o nierza polskiego do niepodleg ej

ż ł

Ojczyzny. Broniewski po II wojnie wróci do kraju. Ale op aca swój

powrót cen wiernego pos usze stwa re ymowi PRL. Wi kszo

ść

jego kolegów, niestety, musia a nadal tu a si po wiecie...

ł ć ę

Od minimum do maksimum wpływu Biblii na twórcę

Poznali my minimum i maksimum oddzia ywania Biblii na pisarza i

jego twórczo

. Gdy pisarz — pod wp ywem przyj tych z góry

ść

ateistystycznych za o e wiatopogl dowych — zamyka si na to, co

ł ż ń ś

stanowi istot Biblii, to jest jej warstw sakraln (ksi ga Bo ego

Objawienia), wówczas wp yw Biblii na twórc i jego dzie a jest

powierzchowny i minimalny. Biblia jest dla niewierz cego jedynie

jedn z wielu ksi g staro ytnych, ciekawym wzornikiem literackim.

Wida to w utworach Kosidowskiego i Broniewskiego.

Na przeciwleg ym biegunie s ci pisarze i twórcy kultury, którzy

otwieraj si na warstw wiatopogl dowo-religijn Biblii. Tre ci

ą ę

ę ś

religijno-etyczne Biblii przyjmuj za swój bezcenny skarb, któremu

— cho nie bez trudno ci i oporów — staraj si podda swoje

ą ę

my li, s owa i czyny. Z kolei staraj si tworzy dzie o sztuki w

ą ę

optyce wiary w Boga, który sta si Cz owiekiem. U tych pisarzy i

ł ę

innych twórców kultury zauwa y mo na najg bszy wp yw Biblii:

ż ć

łę

najpierw na ich osobiste ycie i post powanie, a nast pnie na dzie a

przez nich tworzone. Przyk adem s tu najwi ksi z najwi kszych: od

Kochanowskiego, poprzez romantyków (Mickiewicz, S owacki,

Krasi ski, Norwid), a do Mi osza i Herberta, Brandstaettera i

Malewskiej oraz Go ubiewa. Tu trzeba by wspomnie równie inne

dziedziny sztuki: jak rze ba, architektura, malarstwo, muzyka i

folklor. We wszystkich tych dziedzinach kultury wida przemo ny

wp yw Biblii — od redniowiecza, po dzie dzisiejszy.

Pomi dzy minimum a maksimum wp ywu Biblii na pisarza i w ogóle

twórc kultury, istnieje ca a gama

mo liwo ci po rednich

. Wszystko

zale y zawsze od warunku podstawowego: w jakim stopniu twórca

jest otwarty na warstw sakraln Biblii? Wp yw Biblii na twórc

kultury i jego dzie a jest g bszy, je eli twórca szerzej otwiera si na

łę

ksi g Bo ego Objawienia.

ę ę

Biblia jako wzornik literacki

Obecnie przyjrzymy si wp ywowi tekstów biblijnych na teksty

literatury pi knej. Biblia w ró noraki sposób inspiruje literatur

pi kn . Przede wszystkim Pismo wi te bywa

ę ą

Ś ę

•

ród em tematów

. Tematy mog wyst powa w formie

parafrazy( np. Psalm w Hebronie Cypriana Norwida,
pierwszy poetycki przek ad modlitwy-hymnu Matki Bo ej

Magnificat, to jest „Uwielbia dusza moja”). W tki biblijne

mog ulec

przekszta ceniu

(np. Pie

nad pie niami

śń

, hymn

w. Paw a o mi o ci, Osiem b ogos awie stw w utworze

ł ś

Psalmów-psalm Norwida).

Aktualizację

biblijnej tematyki

mo na spotka w Improwizacji z

Dziadów cz

ci III

ęś

Mickiewicza: Konrad czuje w sobie si biblijnego Samsona

łę

wstrz saj cego kolumnami.

ą ą

•

Biblia mo e by skarbnic

fabu literackich

. Wystarczy

wspomnie powie

ść Przymierze Zofii Kossak Szczuckiej, w

której znakomita pisarka opiewa ycie Abrahama. Pismo

wi te bywa te ród em

Ś ę

ż ź

postaci

, którym twórcy po wi caj

ś ę ą

swoje utwory, np. Kasprowicz (Hagar, Rebeka, Moj esz,

Judyta, Chrystus), albo ród em

sytuacji

, np. przypowie

ść

ziarnie gorczycy zapowiada zwyci stwo prze ladowanych

chrze cijan w

Quidamie Norwida:

•

Kto siał gorczyczne ziarno,

zgorzknił

zbawił

•

Gorczyczne ziarno, liche i pieprzowe,

•

Prochowi równe, który noga zwiewa;

•

Lecz wyżej serca urasta, nad głowę,

•

I tak się staje podobieństwem drzewa,

Że ptak niebieski gniazdo na nim miewa.

•

Wiele biblijnych

gatunków literackich

zosta o pó niej — i

a do dzi ten stan trwa — przej tych przez literatur pi kn

ę ę ą

ca ego wiata. Z naszych twórców wystarczy wspomnie

treny

(Kochanowski, Szymon Starowolski, Karpi ski, Adam

Jerzy Czartoryski),

psalm

y (od Miko aja Reja, po Tadeusza

Nowaka, Marka Skwarnickiego i Mi osza),

pie n

i (od

Kochanowskiego, Franciszka W

yka, Kazimierza

ęż

Brodzi skiego — do Krzysztofa Baczy skiego),

przypowie ci

(Mickiewicz, Norwid, Stanis aw Witkiewicz),

teksty prorockie

(od Piotra Skargi, Modrzewskiego, poprzez

romantyków i Wyspia skiego, do Broniewskiego) i

Apokalipsę

(od Reja, przez M od Polsk , do Brylla, Janusza

ł ą

Ihnatowicza i Józefa Barana).

•

Symbole religijne

, takie jak krzy , hostia, odgrywaj wielk

rol w polskiej literaturze i w ca ej europejskiej kulturze.

Krzyż

— znak m ki i ha by w staro ytno ci, staje si

znakiem zmartwychwstania i zbawienia, np. w wierszu
Norwida Krzy i dziecko:

•

- Synku! trwogi zbądź:

•

To znak — zbawienia; (...)

•

- Gdzie się podział

krzyż

- Stał się nam

bramą

Bia a

hostia

, która moc Chrystusowych s ów staje si Jego

Cia em, a w ten sposób mie ci w sobie najdoskonalszego z

ludzi — Boga Cz owieka, Syna Bo ego — ta hostia bywa

obrazem najwy szej doskona o ci muzyki w Norwidowym

ł ś

Fortepianie Szopena:

Hostię przez blade widzę zboże...

Emmanuel już mieszka
Na Taborze!

•

Biblia bywa tak e ród em

ż ź

topiki poetyckiej

. U jednych, jak

u Norwida czy wielkich romantyków, nasycenie poezji
Ewangeli wyp ywa z g bokich religijnych przekona . U

łę

innych za , jak u Boles awa Le miana w wierszu

Bo e, pe en

w niebie chwa y

ł , jest wyrazem t sknoty za Niesko czonym:

•

Boże, pełen w niebie chwały,

•

A na krzyżu — pomarniały,

•

Gdzieś się skrywał i gdzieś bywał,

Żem Cię nigdy nie widywał? (...)

U jeszcze innych pisarzy inspiracja Bibli jest po rednia —

poprzez dzie o sztuki — np. rze ba Madonny z Kru lowej z

XV wieku jest obiektem poetyckiej refleksji Jerzego
Harasymowicza w utworze pod takim e tytu em tu mo na te

zaliczy Jalu Kurka

Madonn z ko cieliskiej figurki):

Cóż tu robi

w muzeum wielkim

ta gór Panna

najpiękniejsza
z czołem wysokim

ten makowy gotyk
W Krużlowej

gdy zbierała jagody
anioł w lejbiku złotym

Synka jej zwiastował (...)

Stylizacja biblijna

Na osobn wzmiank zas uguje wp yw Biblii na j zyk literatury

pi knej czyli stylizacja biblijna. Zjawisko to polega na:

Zapo yczaniu

biblijnych schematów ideowych (np.

Starotestamentowej wizji Boga, mesjanizmu, wizji
eschatologicznej), na

uk adaniu

opisanych zdarze na wzór

wydarze biblijnych (np. stworzenie wiata, historia Kaina i

Abla, Dawida i Goliata czy m ka Pa ska), na

przejmowaniu

gotowych metafor, alegorii, porówna biblijnych.

2. Druga posta stylizacji to

przyjmowanie

biblijnej

formy

j zykowej

(np. „Jeruzalem, Jeruzalem, ty zabijasz

proroków...”),

wyra e

ż ń

(„onego czasu”) lub

zwrotów

(„nie

wiedzie dnia ani godziny”). O wyra nej stylizacji biblijnej

wiadczy w a ciwe Biblii s ownictwo (Arka Przymierza,

ł ś

prorok, Mesjasz, faryzeusz, lewita) lub

imiona

osobowe.

Popularno

Biblii w przek adzie ks. Jakuba Wujka z ko ca XVI

ść

wieku, wydawanej wielokrotnie w wiekach XVII-XIX,
spowodowa a, e do biblijnego stylu zalicza si równie

ł ż

j zykowe

archaizmy

(„u rza ”, „Biblije”, „zostawuj ”, azali”, „zasi itd.).

Oba rodzaje biblijnej stylizacji zwykle wyst puj razem.

cz si z

Łą ę ę

na ladowaniem biblijnego literackiego gatunku : trenu, psalmu,

pie ni, przypowie ci, przys owia, tekstu prorockiego.

W jakim celu pisarze pos uguj si biblijn stylizacj ? Czyni to w

ą ę

trojakim celu. Po pierwsze, stylizacja biblijna dodaje powagi i
dostoje stwa (Mickiewicz

Ksi gi narodu i pielgrzymstwa polskiego

oraz S owacki

Anhelli).. Po wtóre, autor parodiuje i wy miewa czyje

pogl dy spo eczno-polityczne (Julian Ursyn Niemcewicz wy miewa

targowiczan w tzw. Biblii targowickiej). Po trzecie, autor pragnie

wywo a efekty komiczne poprzez kontrast powagi stylu biblijnego z

ł ć

b ah tre ci .

ł ą

ś ą

Jednym z przejawów stylizacji jest na ladowanie

rytmiki biblijnych

wersetów

. Otó podstaw hebrajskiej poezji jest werset, który

posiada redniówk , dziel c ca o

na dwa, a czasem trzy a nawet

ą ą ł ść

cztery stylistyczne cz ony. Ka dy werset biblijny — mimo

wewn trznych pauz — stanowi jedn rytmiczn ca o

. Ponadto

ł ść

cech charakterystyczn biblijnych wersetów — jak w ogóle poezji

staro ytnego Bliskiego Wschodu — jest

paralelizm

cz onów. My l

mo e by powtórzona w tym samym znaczeniu (paralelizm

synonimiczny

. Tak rzecz jawi si w przek adzie

Psa terza

dokonanym przez Cz. Mi osza:

Szczęśliwy, kto nie chodził za radą bezbożnych / i na drodze grzeszników nie

postał, / i w gromadzie naśmiewców nie siedział (Ps 1, 1).

W innych wersetach my l bywa powtórzona w przeciwnym

znaczeniu (paralelizm

antytetyczny

Albowiem poznaje Pan drogę sprawiedliwych, / a droga bezbożnych zaginie (Ps 1,
6).

W paralelizmie

syntetycznym

my l mo e si rozwija w dwóch lub

trzech cz onach wersetu, np. trzeci cz on wersetu wyja nia dwa

poprzednie:

Naucz mnie drogi Twojej, Panie, / i wyprowadź na równą ścieżkę, / na przekór

tym, co mnie nienawidzą (Ps 27, 11).

redniowieczny

Psa terz pu awski

u ywa biblijnych wersetów.

Natomiast w renesansie zarzucono werset na rzecz prozy, albo — jak
u Kochanowskiego — rymowanej horacja skiej strofy. Dopiero

Wespazjan Kochowski w swej Psalmodii polskiej odnowi wzorzec

wersetu.

Wspó cze nie Czes aw Mi osz wierny jest w przek adach Pisma

wi tego biblijnym wersetom, natomiast Brandstaetter nie docenia

Ś ę
ich rytmiki i dowolnie rozcz onkowuje t umaczone frazy. Oto

przyk ad:

O szczęśliwy mąż,

który nie chodził za radą przewrotnych

i nie wszedł na drogę grzeszników
ani na stolicy szyderców nie siedzi,

ale upodobał sobie prawo Pańskie
i nad prawem Jego rozmyśla

we dnie i w nocy (Ps 1, 1-2).

Tak jest w przek adach ksi g wi tych. Natomiast w biblijnej

ą ś ę

stylizacji z regu y na laduje si rytmik biblijnych wersetów.

REFLEKSJA

1. Dlaczego Biblia dla Brandstaettera by a potrójn ojczyzn : polsk ,

galilejsk , franciszka sk ?

ń ą

2. Wyja nij wp yw warstwy wiatopogl dowo-religijnej Biblii

(ksi ga Bo ego Objawienia) na my li i decyzje, czyny i ca e ycie

ł ż

cz owieka.

3. Przez co Biblia pe ni rol kulturotwórcz ?

4. Ró ny wp yw Biblii na Brandstaettera, Kosidowskiego i

Broniewskiego. Od czego to jest zale ne?

5. Od czego zale y minimum i maksimum oddzia ywania Biblii na

pisarza i jego dzie a?

6. Kiedy Pismo wi te staje si dla pisarza ród em tematów?

Ś ę

7. Kiedy Biblia jest skarbnic literackich fabu i postaci?

8. Jakie gatunki literackie wyros e z Biblii odnajdujemy w literaturze

polskiej po dzie dzisiejszy?

9. Podaj przyk ady symboli religijnych obecnych w literaturze

polskiej.