1
Tomasz Śliwa
1
Paweł Nycz
2
MoŜliwości pozyskiwania ciepła skał za pośrednictwem odwiertów
naftowych w Karpatach
Wprowadzenie
W Polsce, zwłaszcza w Karpatach prowadzi się systematyczną likwidację odwiertów.
SłuŜyły one niejednokrotnie przez ponad 100 lat do eksploatacji złóŜ ropy naftowej, których
zasoby uległy wyczerpaniu. Likwidacje nieprzydatnych wyrobisk wymusza prawo
geologiczne i górnicze.
JednakŜe w wielu krajach, takŜe coraz częściej w Polsce, wykonuje się specjalne
otwory wiertnicze których zadaniem jest wymiana ciepła między górotworem a powierzchnią
terenu. Działanie takie wpisuje się w prowadzoną politykę energetyczną uzasadnioną
względami bezpieczeństwa energetycznego, racjonalizacją uŜytkowania energii oraz
działaniami proekologicznymi. Na rys 1 przedstawiono liczbę zlikwidowanych odwiertów
Polsce przez Zakład Robót Górniczych w Krośnie, a na rys 2 liczbę metrów wierceń
wykonanych dla celów wykonania otworowych wymienników ciepła w Szwajcarii.
0
50
100
150
200
250
1991
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
Rys. 1. Liczba zlikwidowanych odwiertów przez ZRG w Krośnie
1
Akademia Górniczo-Hutnicza, Wydział Wiertnictwa, Nafty i Gazu, al. Mickiewicza 30, 30-059 Kraków.
2
Politechnika Rzeszowska, Wydział Budownictwa i InŜynierii Środowiska, ul. W. Pola 2, 35-959 Rzeszów.
2
0
100000
200000
300000
400000
500000
600000
1999
2000
2001
2002
2003
Rys. 2. Sumaryczna głębokość wykonywanych rocznie wierceń pionowych wymienników
otworowych współpracujących z pompami ciepła w poszczególnych latach w Szwajcarii
(Signorelli i in., 2004).
Praca pomp ciepła pozyskujących energię cieplną z górotworu za pośrednictwem
wymienników otworowych jest bardziej efektywna aniŜeli poprzez poziome wymienniki
gruntowe. Wynika to z profilu temperatury górotworu, który zmienia się wraz z głębokością.
Na rys. 3 widać jak zmienia się systematycznie temperatura wierzchnich warstw górotworu
wraz ze zmiennością pór roku. PoniŜej głębokości strefy neutralnej, na której nie obserwuje
się juŜ sezonowych zmian temperatury górotworu obserwuje się systematyczny jej wzrost
zgodnie z gradientem geotermicznym. Dzięki temu z temperatura z wymienników
otworowych jest wyŜsza i bardziej stabilna w ciągu roku niŜ z poziomych wymienników
instalowanych w gruncie najczęściej do głębokości 2 m p.p.t.
Rys. 3. Zmiany temperatury górotworu w ciągu roku (Stiebel-Eltron Polska Sp. z o.o., 2001)
3
Konstrukcje otworowych wymienników ciepła
Wykonanie wymiennika otworowego na bazie istniejącego odwiertu wymaga
przeprowadzenia pewnych prac adaptacyjnych i wyposaŜenia odwiertu w rury słuŜące
cyrkulacji nośnika ciepła.
Na rys. 4 przedstawiono porównawcze zestawienie konstrukcji jednego z odwiertów
złoŜa Turaszówka, słuŜącego do eksploatacji ropy naftowej (A) oraz po jego likwidacji (C), a
takŜe odwiertu zaadaptowanego na otworowy wymiennik ciepła w miejsce likwidacji (B) i
otworowego wymiennika powstałego po przywróceniu zlikwidowanego odwiertu (D).
12`` 10`` 9`` 7``
19,1 m
114,4 m
207,3 m
217 m
A
12`` 10``
9`` 7``
19,1 m
114,4 m
207,3 m
217 m
C
30 m
180 m
229 m
p
łu
c
z
k
a
p
łu
c
z
k
a
117 m
12`` 10`` 9`` 7``
19,1 m
114,4 m
207,3 m
217 m
B
180 m
229 m
175 m
PP 110/30 mm
12`` 10``
9`` 7``
19,1 m
114,4 m
207,3 m
217 m
D
180 m
229 m
u
s
z
c
z
e
ln
ia
c
z
117 m
175 m
4 x PE DN 40
a
a
a
a
b
b
b
b
c
d
Rys. 4. Schemat konstrukcji odwiertu zaadoptowanego na wymiennik otworowy (B),
odwiertu po likwidacji (C) i wymiennika otworowego po przywróceniu zlikwidowanego
odwiertu (D) na bazie odwiertu naftowego złoŜa Turaszówka (A), a – rury okładzinowe, b –
korek uszczelniający, c - kolumna rur wewnętrznych w układzie współosiowym, d – kolumna
rur wewnętrznych w postaci podwójnej u-rurki.
Kluczowym elementem w konstrukcji otworowych wymienników ciepła jest
wewnętrzne wyposaŜenie, mające za zadanie umoŜliwienie cyrkulacji nośnika ciepła. Na rys.
5 przedstawiono typowe przekroje przez wymienniki otworowe wyposaŜone w u-rurki lub
układ centryczny.
d
z
d
z
d
z
a
b
c
d
Rys. 5. Przekroje poprzeczne typowych układów wymienników otworowych, a – z
pojedynczą u-rurką, b – z podwójną u-rurką, c – z potrójną u-rurką, d – układ centryczny.
4
Zagospodarowanie nieprzydatnych odwiertów
Część z odwiertów, które są likwidowane w Polsce zlokalizowana jest w obszarze
zurbanizowanym w nieduŜej odległości od potencjalnych odbiorców ciepła. Stąd wydaje się
celowe rozwaŜenie moŜliwości adaptacji na otworowe wymienniki ciepła tych odwiertów
przeznaczonych do likwidacji, które ze względu na niewielką odległość od zabudowań mogą
słuŜyć do pozyskiwania ciepła z górotworu lub w celu racjonalizacji gospodarki ciepłem
(rys. 6). Jest to moŜliwe dzięki wykorzystaniu pompy ciepła, która przetwarza energię
niskotemperaturową na taką, która jest odpowiednia dla odbiorcy ciepła. Mimo konieczności
napędzania pompy ciepła energią elektryczną koszt ciepła uŜytkowego moŜe być niŜszy od
kosztu ciepła z nośników tradycyjnych takich jak gaz ziemny czy olej opałowy.
Koszt taki porównywalny jest z kosztem energii z węgla kamiennego przy czym
nieporównywalnie większa jest wygoda obsługi, a takŜe lokalnie korzyści dla środowiska
naturalnego.
Rys. 6. Lokalizacja odwiertów naftowych na Podkarpaciu i w Małopolsce.
DuŜym problemem jest jednak rozpatrywanie zagospodarowania odwiertów
przeznaczonych do likwidacji na otworowe wymienniki ciepła pod kątem praw
własnościowych oraz wynikających z prawa geologicznego i górniczego. Z jednej strony
odwierty, które przedsiębiorca będący ich właścicielem musi zlikwidować stanowią
obciąŜenie jego budŜetu. Z drugiej strony przekazanie uszczelnionych odwiertów
zainteresowanym odbiorom ciepła natrafia na szereg problemów natury prawnej i księgowej o
czym przekonują się zainteresowani np. odwiertami z dopływem wód geotermalnych celem
komercyjnego zagospodarowania ich do celów rekreacji.
Istotną moŜliwością działania pompy ciepła z otworowymi wymiennikami ciepła jest
moŜliwość magazynowania energii cieplnej w górotworze. Fakt ten, w przypadku
wykorzystania układu do klimatyzacji w sezonie letnim, umoŜliwia obniŜenie kosztów
zarówno klimatyzacji jak teŜ ogrzewania.
Ciepło odbierane z otoczenia podczas procesu klimatyzacji i zgromadzone w
górotworze umoŜliwia poprawę warunków pracy systemu w trybie grzewczym, czego
wynikiem jest obniŜenie kosztów ciepła uŜytecznego. Układy pomp ciepła z otworowymi
wymiennikami ciepła są zatem rozwiązaniami które powinny być rozpatrywane nie tyle jako
ź
ródła ciepła ale system do racjonalizacji gospodarowania ciepłem wszędzie tam gdzie jest to
moŜliwe i uzasadnione względami ekologicznymi i ekonomicznymi. Wpisuje się w to takŜe w
szeroko pojęta politykę energetyczną. Wiele odwiertów przeznaczonych do likwidacji lub
5
zlikwidowanych po ich przywróceniu i adaptacji na wymienniki otworowe daje moŜliwość
obniŜenia kosztów wykonania ujęcia ciepła czy teŜ magazynu ciepła. Na rys. 7 przedstawiono
fotografię jednego z odwiertów złoŜa ropy naftowej Iwonicz Zdrój (Elin 3), który został
zlikwidowany, a wraz z innymi odwiertami znajdował się w niewielkiej odległości od
budynku sanatorium, gdzie moŜna było zagospodarować pozyskiwane za pośrednictwem
wymiennika ciepło.
Rys. 7. Zlikwidowany odwiert Elin 3.
Cyrkulacja nośnika ciepła
Cyrkulacja nośnika ciepła w wymiennikach otworowych moŜe odbywać się w dwóch
kierunkach. Tak zwany lewy obieg (rys. 8) polega na zatłaczaniu zimnego nośnika ciepła w
dół przestrzenią pierścieniową pomiędzy rurami okładzinowymi i rurą wewnętrzną, którą po
wypływa czynnik ogrzany. Taki kierunek cyrkulacji powoduje, Ŝe czynnik przepływa i
ogrzewa się najpierw od warstw najchłodniejszych znajdujących się najbliŜej powierzchni
terenu aŜ do warstw najcieplejszych znajdujących się najgłębiej. Następnie wpływa do
kolumny centralnej, gdzie jest transportowany ku powierzchni rurą wykonaną z materiału
izolacyjnego (najczęściej polietylenu lub polipropylenu), co ogranicza straty ciepła w trakcie
przepływu przez odcinek chłodniejszych warstw powierzchniowych. Im lepszym izolatorem
jest materiał z jakiego wykonano kolumnę wewnętrzną, tym wyŜszą temperaturę uzyskuje się
na powierzchni.
6
Rys. 8. Otworowy wymiennik ciepła z lewym obiegiem nośnika.
Prawy obieg (rys. 9) polega na zatłaczaniu ogrzanego nośnika ciepła w dół kolumną
centralną. Czynnik w takim obiegu ochładza się przepływając przestrzenią pierścieniową
pomiędzy rurami okładzinowymi a rurą wewnętrzną. Powoduje to maksymalne
wychłodzenie czynnika grzewczego. Cyrkulacja taka stosowana jest w czasie, gdy układ z
pompą ciepła pracuje w trybie chłodzenia (klimatyzacji) co daje takŜe moŜliwość
magazynowania ciepła w górotworze.
Rys. 9. Otworowy wymiennik ciepła z lewym obiegiem nośnika
Efektywność energetyczna
Ilość i jakość (temperatura) energii cieplnej pozyskiwanej za pośrednictwem
wymiennika otworowego zaleŜy od wielu parametrów. MoŜna je pogrupować w parametry
geologiczne związane z właściwościami skał przewierconego profilu, parametry
konstrukcyjne związane ze sposobem wykonania i wymiarami wymiennika otworowego i
parametry eksploatacyjne związane z warunkami pozyskiwania ciepła i cyrkulacji nośnika.
7
Przykładowe moŜliwości pozyskiwania energii cieplnej przedstawiono na przykładzie
rzeczywistego odwiertu „Elin 3” zlokalizowanego w Iwoniczu-Zdroju w województwie
podkarpackim. Odwiert „Elin 3” słuŜył do eksploatacji złóŜ ropy naftowej lecz z racji
wyeksploatowania złoŜa został zlikwidowany (rys. 7).
Analizą przeprowadzono w oparciu o wykorzystanie jedynie 200 m odwiertu, którego
całkowita potencjalna głębokość jako otworowego wymiennika ciepła wynosiła 460 m. W
tabeli 1 przedstawiono średnie waŜone termiczne parametry skał przewierconego profilu.
Tabela 1. Średnie wartości parametrów termicznych skał w profilu odwiertu do głębokości
H=200 m
Głębokość, m
200
Współczynnik przewodzenia ciepła, W/(mK)
2,53
Gęstość, kg/m
3
912
Ciepło właściwe masowe, J/(kgK)
2445
Ciepło właściwe objętościowe, kJ/(m
3
K)
2230
ZałoŜono naturalny ziemski strumień ciepła równy 0,06 W/m. Średnica otworu wynosi
0,1298 m, średnica zewnętrzna rur okładzinowych 0,118 m, a grubość ściany 0,005 m. Rury
wykonano ze stali o współczynniku przewodzenia ciepła 60 W/(mK). ZałoŜono, Ŝe
wewnętrzna rura wykonana będzie z polipropylenu o współczynniku przewodzenia ciepła
0,22 W/(mK), średnicy zewnętrznej 0,09 m i grubości ściany 0,025 m.
Obliczenia wykonano zakładając nośnik ciepła w postaci roztworu glikolu
propylenowego 25% o przewodności cieplnej 0,475 W/(mK), cieple właściwym 3930
J/(kgK), gęstości 1033 kg/m
3
i temperaturze zamarzania – 10
o
C. ZałoŜono dwa warianty
obciąŜenia – obciąŜenie bazowe, oznaczające równomierne i ciągłe pozyskiwanie ciepła przez
okres całego roku i obciąŜenie szczytowe, przy którym dobowo źródło ciepła mogło
dostarczać energię o wartości 10 kW przez 12 godzin. W tabeli 2 przedstawiono wartości
temperatur nośnika ciepła określone po 25 latach nieprzerwanej eksploatacji ciepła przy
róŜnych wartościach rocznej ilości tej energii i róŜnych wartościach strumienia objętości
nośnika ciepła. Obrazuje ona wpływ tych dwóch parametrów eksploatacyjnych na
efektywność energetyczną, poprzez wartość temperatury nośnika ciepła, która wpływa na
efektywność pracy pompy ciepła.
Z tabeli 2 wynika Ŝe wraz ze wzrostem strumienia nośnika ciepła
niskotemperaturowego wzrasta temperatura nośnika w odniesieniu zarówno do obciąŜenia
bazowego jak i szczytowego, natomiast wraz ze wzrostem ilości energii uŜytecznej
temperatura nośnika spada równieŜ w odniesieniu do obydwu obciąŜeń.
8
-7,5
-6,5
-5,5
-4,5
-3,5
-2,5
1
2
3
5
10
15
20
30
50
100
Strumie
ń
obj
ę
to
ś
ci no
ś
nika ciepła, m
3
/h
T
e
m
p
e
ra
tu
ra
n
o
ś
n
ik
a
c
ie
p
ła
,
C
Obci
ąŜ
enie bazowe
Obci
ąŜ
enie szczytowe
Rys. 10. ZaleŜność temperatury nośnika ciepła od strumienia objętości
-12
-10
-8
-6
-4
-2
0
2
4
6
8
10
1
5
10
20
30
40
50
60
80
100
Ilo
ść
energii u
Ŝ
ytecznej, MWh/rok
T
e
m
p
e
ra
tu
ra
n
o
ś
n
ik
a
c
ie
p
ła
,
C
Obci
ąŜ
enie bazowe
Obci
ąŜ
enie szczytowe
Rys. 11. ZaleŜność temperatury nośnika ciepła od ilości rocznie pozyskiwanej energii
cieplnej.
W tabeli 3 przedstawiono wpływ konstrukcji centrycznego wymiennika otworowego
na temperaturę średnią nośnika ciepła w układzie cyrkulacyjnym. Jako zmienne przyjęto
ś
rednicę zewnętrzną centrycznej kolumny izolującej oraz grubość jej ściany. Obliczenia
9
wykonano przy załoŜeniu strumienia nośnika ciepła równego 10 m
3
/h i rocznie
eksploatowanej energii 180 GJ.
10
Tabela 2. NajniŜsze wartości średniej temperatury nośnika ciepła niskotemperaturowego w wymienniku otworowym do głębokości 200 m
(kursywą zaznaczono wartości poniŜej temperatury zamarzania nośnika ciepła).
Ilość energii
cieplnej
wyeksploatowa
nej z odwiertu
w ciągu roku
Strumień objętości nośnika ciepła niskotemperaturowego, m
3
/h, m
3
/s
1
2
3
5
10
15
20
30
50
100
0,000278
0,000556
0,000833
0,001389
0,002778
0,004167
0,005556
0,008333
0,013889
0,027778
MWh/
rok
GJ/rok
ObciąŜenie
bazowe
obciąŜenie
szczytowe
obciąŜenie
bazowe
obciąŜenie
szczytowe
obciąŜenie
bazowe
obciąŜenie
szczytowe
obciąŜenie
bazowe
obciąŜenie
szczytowe
obciąŜenie
bazowe
obciąŜenie
szczytowe
obciąŜenie
bazowe
obciąŜenie
szczytowe
obciąŜenie
bazowe
obciąŜenie
szczytowe
obciąŜenie
bazowe
obciąŜenie
szczytowe
obciąŜenie
bazowe
obciąŜenie
szczytowe
obciąŜenie
bazowe
obciąŜenie
szczytowe
1
3,6
9,10
1,37
9,11
1,78
9,11
1,88
9,11
1,94
9,12
2,91
9,12
2,95
9,12
2,98
9,12
3,00
9,12
3,02
9,12
3,04
5
18
8,05
0,68
8,08
1,10
8,08
1,20
8,09
1,25
8,14
2,23
8,15
2,27
8,15
2,29
8,15
2,32
8,15
2,34
8,15
2,35
10
36
6,75
-0,17
6,80
0,25
6,81
0,35
6,81
0,40
6,93
1,38
6,93
1,42
6,93
1,44
6,94
1,46
6,94
1,49
6,94
1,50
20
72
4,13
-1,87
4,23
-1,46
4,25
-1,36
4,27
-1,30
4,49
-0,33
4,50
-0,29
4,51
-0,26
4,51
-0,24
4,52
-0,22
4,52
-0,20
30
108
1,52
-3,58
1,66
-3,16
1,70
-3,06
1,72
-3,01
2,06
-2,03
2,07
-1,99
2,08
1,97
2,09
-1,94
2,09
-1,92
2,10
-1,91
40
144
-1,10
-5,28
-0,90
-4,86
-0,86
-4,76
-0,83
-4,71
-0,38
-3,74
-0,36
-3,69
-0,35
-3,67
-0,34
-3,65
-0,33
-3,63
-0,32
-3,61
50
180
-3,71
-6,99
-3,47
-6,57
-3,41
-6,47
-3,38
-6,42
-2,81
-5,44
-2,79
-5,40
-2,78
-5,38
-2,76
-5,35
-2,75
-5,33
-2,74
-5,32
60
216
-6,33
-8,69
-6,04
-8,27
-5,97
-8,17
-5,93
-8,12
-5,25
-7,15
-5,22
-7,10
-5,20
-7,08
-5,19
-7,06
-5,17
-7,04
-5,16
-7,02
80
288
-11,56 -12,10 -11,17 -11,68 -11,07 -11,58 -11,03 -11,53 -10,12 -10,55 -10,08 -10,51 -10,06 -10,49 -10,04 -10,47 -10,02 -10,45 -10,00 -10,43
100
360
-16,79 -15,51 -16,30 -15,09 -16,18 -14,99 -16,12 -14,94 -14,99 -13,96 -14,94 -13,92 -14,91 -13,90 -14,89 -13,87 -14,86 -13,85 -14,84 -13,84
Tabela 3. NajniŜsza średnia temperatura nośnika ciepła niskotemperaturowego
Grubość
ś
ciany rury
wewnętrznej,
mm
Zewnętrzna średnica kolumny izolującej, mm
20
30
40
50
60
70
80
90
95
100
obciąŜenie
bazowe
obciąŜenie
szczytowe
obciąŜenie
bazowe
obciąŜenie
szczytowe
obciąŜenie
bazowe
obciąŜenie
szczytowe
obciąŜenie
bazowe
obciąŜenie
szczytowe
obciąŜenie
bazowe
obciąŜenie
szczytowe
obciąŜenie
bazowe
obciąŜenie
szczytowe
obciąŜenie
bazowe
obciąŜenie
szczytowe
obciąŜenie
bazowe
obciąŜenie
szczytowe
obciąŜenie
bazowe
obciąŜenie
szczytowe
obciąŜenie
bazowe
obciąŜenie
szczytowe
1
-3,04
-5,81
-3,04
-5,80
-3,03
-5,80
-3,02
-5,78
-3,01
-5,76
-2,99
-5,73
-2,97
-5,69
-2,95
-5,65
-3,27
-6,20
-3,11
-5,94
2
-3,03
-5,79
-3,02
-5,79
-3,02
-5,77
-3,00
-5,75
-2,99
-5,72
-2,96
-5,68
-2,94
-5,64
-2,91
-5,58
-3,25
-6,18
-3,09
-5,90
3
-3,03
-5,79
-3,02
-5,78
-3,01
-5,76
-2,99
-5,73
-2,97
-5,70
-2,95
-5,66
-2,92
-5,61
-2,89
-5,55
-3,24
-6,16
-3,08
-5,87
5
-3,02
-5,87
-3,01
-5,77
-3,00
-5,75
-2,98
-5,72
-2,96
-5,68
-2,94
-5,63
-2,91
-5,58
-2,87
-5,52
-3,23
-6,14
-3,06
-5,85
10
-
-
-3,01
-5,76
-2,99
-5,73
-2,98
-5,70
-2,95
-5,66
-2,92
-5,61
-2,89
-5,56
-2,86
-5,50
-3,22
-6,12
-3,05
-5,82
15
-
-
-
-
-2,99
-5,73
-2,97
-5,70
-2,95
-5,65
-2,92
-5,61
-2,89
-5.55
-2,85
-5,49
-3,21
-6,11
-3,04
-5,81
20
-
-
-
-
-
-
-2,97
-5,69
-2,95
-5,65
-2,92
-5,60
-2,88
-5,54
-2,85
-5,48
-3,21
-6,10
-3,04
-5,81
25
-
-
-
-
-
-
-
-
-2,95
-5,65
-2,92
-5,60
-2,88
-5,54
-2,85
-5,48
-3,21
-6,10
-3,04
-5,81
30
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-2,92
-5,60
-2,88
-5,54
-2,84
-5,47
-3,21
-6,10
-3,04
-5,80
40
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-2,84
-5,47
-3,21
-6,10
-3,03
-5,80
11
Z tabeli 3 wynika, Ŝe wraz ze wzrostem zewnętrznej średnicy kolumny izolującej
wzrasta temperatura nośnika w odniesieniu zarówno do obciąŜenia bazowego jak i
szczytowego. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy zmianie ulega zewnętrzna średnica kolumny
izolującej z 90 na 95 mm. Wtedy zauwaŜalna jest zmiana, następuje jednorazowy skokowy
spadek temperatury, co wynika ze zmiany reŜimu przepływu w przestrzeni pierścieniowej.
Wraz ze wzrostem grubości ścianki rury wewnętrznej następuje wzrost temperatury w
odniesieniu dla obydwu obciąŜeń.
Wnioski
Wiele odwiertów w Małopolsce i na Podkarpaciu jest likwidowanych. Powinno
rozpatrywać się moŜliwości ich adaptacji na otworowe wymienniki ciepła wszędzie tam,
gdzie znajdują się w niewielkiej odległości od zabudowań. Mogą wtedy słuŜyć do
pozyskiwania ciepła niskotemperaturowego celem zasilania pomp ciepła.
Na efektywność energetyczną wymienników otworowych wpływa wiele czynników.
NaleŜą do nich parametry geologiczne, konstrukcyjne i eksploatacyjne. DuŜy wpływ na
jakość i ilość pozyskiwanego ciepła mają parametry eksploatacyjne. Ze wzrostem strumienia
objętości nośnika ciepła wzrasta jego temperatura, ale jednocześnie rosną opory przepływu.
DuŜe znaczenie ma równieŜ grubość ściany kolumny izolującej, szczególnie gdy wzrasta
głębokość wymiennika otworowego.
Rekonstrukcja i adaptacja odwiertów na wymienniki otworowe jest moŜliwa przed ich
likwidacją jak teŜ po likwidacji. W przypadku nieszczelności odwiertów zastosować moŜna
konstrukcję z u-rurkami jako układem wymiany ciepła. Gdy zapewniona jest szczelność
odwiertów korzystniejsza jest konstrukcja centryczna.
Literatura
1.
Stiebel-Eltron Polska Sp. z o.o.: Wytyczne wykonania instalacji grzewczych z
pompami ciepła, nr 8, 2001.
2.
Signorelli S., Andenmatten N., Kohl T., Rybach L.: Projekt Statistik der
geotermischen Nutzung der Dchweiz für die Jahre 2002 und 2003, Bericht für das
Bundesamt für Energie, Bern 2004.
3.
Ś
liwa T.: Sposoby pozyskiwania energii geotermicznej; Konferencja Naukowa, „Rola
odnawialnych źródeł energii w strategii zrównowaŜonego rozwoju kraju”, Łódź, 18-19
września 2000 r.
4.
Ś
liwa T., Gonet A., Munia J., Kozioł W., Pająk L.: Nowy kierunek wykorzystania
odwiertów przeznaczonych do likwidacji, I Konferencja Naukowo-Techniczna,
„Problemy rekonstrukcji i likwidacji odwiertów ropnych i gazowych w Karpatach i na
Przedgórzu”, Rudawka Rymanowska – Bóbrka (PGNiG S. A. O/ZRG Krosno;
SITPNiG O/Krosno) 2000.
5.
Ś
liwa T., Gonet A.: The idea of utilising old production wells for borehole heat
exchangers in the near depleted oil field in Iwonicz Zdrój, International Geothermal
Conference: Multiple Integrated Uses of Geothermal Resources, Reykjavik 2003.
6.
Ś
liwa T., Gonet A.: Koncepcja wykorzystania likwidowanych odwiertów złoŜa
Turaszówka do pozyskiwania ciepła na ogrzewanie krytej pływalni, Wiertnictwo,
Nafta, Gaz, R. 23/1, 2006.
Praca zrealizowana została w ramach grantu badawczego nr 17.17.190.385.