Turystyczne walory rzeźby powierzchni ziemi

Tematyka wykładów

1. Istota geomorfologii

2. Rzeźba endogeniczna

3. Wietrzenie skał

4. Stok i procesy stokowe (denudacyjne)

5. Rzeźba fluwialna - rzeki i doliny rzeczne

6. Rzeźba lodowcowa

7. Rzeźba eoliczna

8. Rzeźba wybrzeży morskich

9. Podstawy waloryzacji rzeźby

Literatura:

1. Mieczysław Klimaszewski GEOMORFOLOGIA wyd. Naukowe PWN

2. Rajmund Galon Formy Powierzchni Ziemi WSIP

3. Andrzej Witt Krzysztof R. Borówka Rzeźba Powierzchni ziemi wyd. KURPISZ

4. Piotr Kłysz, Janusz Skoczylas Oblicze naszej planety, czyli Geologia i Geomorfologia w zarysie Wyd. Naukowe UAM

5. Krzysztof Kożuchowski Walory Przyrodnicze w Turystyce i Rekreacji wyd. Lurpisz

1. Istota geomorfologii - definicje

• Definicja etymologiczna (od greckiego źródłosłowu): „Nauka o formach powierzchni ziemi.”

• Definicja nowoczesna (w Polsce sformułowana przez M. Klimaszewskiego, R. Galona i S. Kozarskiego) - dynamiczne traktowanie rzeźby:(Analiza definicji)

„Nauka o formacjach powierzchni ziemi, kształtujących je procesach, ich genezie i rozwoju”

2. Miejsce geomorfologii w systemie nauk o ziemi

3. Główne dziedziny badań geomorfologii

• Wg M. Klimaszewskiego

• Opisa form powierzchni Ziemi - morfografia

• Pomiar form powierzchni Ziemi - morfometria

• Określenie pochodzenia form powierzchni Ziemi - Morfogeneza

• Oznaczenie wieku form powierzchni Ziemi - Morfochronologia

• Wg A. Goudiego:

• Geomorfometria i analiza map. Gł hipsometrycznych

• Badania podłoża geologicznego (właściwości fizykochemiczne materiału skalnego)

• Badania procesów geomorfologicznych

• Badania ewolucji krajobrazów morfologicznych

• Wg S. Kozarskiego

• Podejście historyczne ( w sensie przyrodniczym, w skali geologicznej): ewolucja rzeźby

• Podejście funkcjonalne (współczesne procesy morfogenetyczne i reakcja podłoża geologicznego

• Inne kryteria wydzielania kierunków badawczych

• Geomorfologia strukturalna a geomorfologia klimatyczna

Metodologia i metodyka badań geomorfologicznych

1. Ogólna metodologia badań

• Ogólna formuła metodologiczna:

• Hipoteza (przypuszczenia naukowe , hipotezy robocze)

• Dowód (suma faktów)

• Teza (koncepcja, teoria)

• Adekwatność koncepcji na podstawie sumy faktów

• Losy hipotezy: rozbudowa, modyfikacja, obalenie

• Postępowanie dedukcyjne i indukcyjne

Szczegółowa metodologia badań geomorfologicznych

Schemat badań w geomorfologii nawiązujący do 3 ogniw funkcjonowania środowisk morfogenetycznych

• Czynnik geomorfologiczny:

Komponent lub zjawisko środowiska przyrodniczego warunkujące funkcjonowanie procesów geomorfologicznych: są to grawitacja, woda, lód i śnieg oraz wiatr.

• Proces geomorfologiczny (morfologiczny, morfogenetyczny)

• Forma rzeźby (zespół form, krajobraz morfologiczny)

Procesy morfologiczne są podporządkowane czynnikom morfologicznym, przykładowo:

• Czynnik: wiatr

• Podporządkowane procesy geomorfologiczne: erozja rzeczna, spłukiwanie, abrazja morska

Triada metodologiczna geomorfologii dynamicznej - sposób postępowania określonego przez 3 podstawowe obiekty badawcze geomorfologii.

• Formy powierzchni ziemi - badanie form

• Osady (korelacyjne) - badanie osadów

• Procesy geomorfologiczne - badanie procesów

Czas w geomorfologii

• Zasada aktualizmu geologicznego Lyella („teraźniejszość kluczem do przeszłości”)

• Podejście badawcze: przeszłość (paleogeografia) - teraźniejszość - przyszłość- przyszłość

Znaczenie analiz porównawczych

• Porównywanie stref morfo klimatycznych

• Planetologia porównawcza: porównywanie cech rzeźby planet i księżyców litą powierzchnią

3. Podstawowe metody badań geomorfologicznych - schemat

• Terenowe:

• Obserwacja jakościowa

• Pomiary terenowe

• Eksperymenty polowe

• Laboratoryjne

• Analiza próbek terenowych

• Eksperyment laboratoryjnych

• Kameralne

• Analiza materiałów teledetekcyjnych

• Analiza i synteza danych terenowych

• Teoretyczne

Rzeźba endogeniczna

1. Źródła energii na powierzchni ziemi

• Energia słoneczna (podstawowe źródło procesów klimatycznych i geomorfologicznych)

• Energia Grawitacyjna (polaczenie sił: siła przyciągania między ziemią a innymi ciałami, siła odśrodkowa ruch obrotowy ziemi, inne ciężkie ciała księżyc i słońce

• Energia Geotermiczna

E_p=mgh

1. Procesy wewnętrzne (endogeniczne) i procesy zewnętrzne (egzogeniczne)

2. Diastrofizm i jego skutki w ogólnym krajobrazie morfologicznym ziemi

1. Diastrofizm: ruchy skorupy ziemskiej prowadzące do powstania nierówności powierzchni Ziemi (deformacje - trwałe a nie czasowe odkształcenia; źródło ruchów - energia geotermalna: ruchy powolne i gwałtowne)

2. Ruchy powolne SKORUPY ZIEMSKIEJ np. rychy epejrogeniczne (lądotwórcze ruchy pionowe) ruchy talassogeniczne , ruchy górotwórcze (orogeniczne)

3. Ruchy gwałtowne SKORUPY ZIEMISIEKJ np. trzęsienia ziemi, wulkanizm

4. Ruchy epejrogeniczne, górotwórcze i trzęsienia ziemi powodują deformację mas skalnych

5. Deformacje ciągłe

• Fałdy

• Fleksury

• Płaszczowiny

6. Trzesienia ziemi: efekty morfologiczno - strukturalne

• Nowe uskoki

• Szczeliny ziejące

• Przesunięcia poziome serii skalnych

7. Wulkanizm : zróżnicowanie procesów i skutków morfologiczno - strukturalnych

• Powolne procesy wulkaniczne (wulkanizm wylewny): głownie lawy zasadowe o niskiej lepkości (np. bazaltowe)

Skutki morfologiczno - strukturalne:

- wulkanizm punktkowy (centralny):

Wulkany stożkowe typu tarczowego (wulkany tarczowe)

- wulkanizm szczelinowy (linijny, linearny):

Pokrywy wulkaniczne (trapy lub tarcze wulkaniczne)

• Gwałtowne procesy wulkaniczne )

(wulkanizm eksplozywny) głownie lawy kwasne o dużej lepkości

Skutki morfologiczno - strukturalne:

- wulkany stożowe typu warstwowego (wulkany warstwowe, inaczej stratowulkany lub wulkany złożone)

- kopuły wulkaniczne

Odpornść skał na niszczenie przez czynniki zewnętrzne

WYKŁAD II

• Rzeźba powierzchni ziemi jako wyraz równowagi pomiedzy siłami morfogenicznymi - endogenicznymi i egzogenicznymi - a oporem materiału, na który te siły działają

• Czynnikiem oporu w systemach geomorfologicznych jest litologia

• Wpływ różnej genezy skał na zróżnicowanie powierzchniowej cześć litosfery pod względem składu chemicznego mineralogicznego i wytrzymałości wewnętrznej na działanie czynników zewnętrznych

• Podział skał ze względu na pochodzenia - magmowe, osadowe i metamorficznej skalach o większej odporności na działanie czynników modelujących tempo niszczenia skał jest powolne, w skałach o małej odporności - szybkie, stąd na obszarach o zróżnicowanej budowie petrograficznej występuje urozmaicona rzeźba

• Odporność skał na działanie czynników modelujących zależy od składu mineralnego danej skały od jej struktury i tekstury, od uławicenia i od uszczelniania

• Odporność bezwzględna i względna skał

• Odporność bezwzględna - ogólny szereg odporności skał (Birkeland, 1974): kwarcyt - czert - granit - bazalt - piaskowiec - mułowiec - dolomit - wapień

• Odporność względna (geomorfologiczna) - uwzględnienie wpływu warunków klimatycznych na zachowanie skał (przykład skały wapiennej w klimacie gorącym suchym i gorącym wilgotnym - odporność skały na różne typy wietrzenia)

Wietrzenie skał

Wietrzenie skał - to całokształt zmian fizycznych i chemicznych dokonujących się w skale wówczas gdy jest ona wyeksponowana na działanie atmosfery hydrosfery i biosfery naturalny proces rozdrabniania skał czyli zmniejszania ich zwięzłości i spoistości.

Wietrzenie obejmuje cienka przypowierzchniowa warstwę litosfery zwaną strefą wietrzenia.

Halmyroliza wietrzenie nadmorskie

Czynniki wietrzenia:

• Promieniowanie słoneczne, decyduje o zróżnicowaniu temperatury na powierzchni Ziemi

• Obecność wody

• Obecność gazów, głownie tlenu atmosferycznego i dwutlenku węgla

• Świat roślin i zwierząt

Czynniki wpływające na tempo wietrzenia:

• Warunki klimatyczne, głownie temp i wilgotność

• Budowa podłoża skalnego (sklad mineralny, ułożenie skał oraz ich porowatość i uszczelanie)

• Ukształtowanie terenu

• Świat organizmów żywych głownie szata roślinna

Typy wietrzenia: fizyczne (mechaniczne) i chemiczne niekiedy wydziela się wietrzenie biologiczne

Wietrzenie fizyczne(mechaniczne) - rozpad dezintegracja skały rozpadają się na coraz drobniejsze okruchy bez zmiany składu chemicznego

Odmiany wietrzenia fizycznego:

1. Wskutek nasłonecznienia (insolacji)

• Warunki wietrzenia insolacyjnego

• Postacie wietrzenia insolacyjnego:

1. Rozpad ziarnisty(dezintegracja granulowana)

2. Rozpad blokowy (dezintegracja blokowa)

3. Eksfoliacja (łuszczenie się skał)

2. Wskutek zamrozu

3. Wskutek mechanicznego działania soli

4. Wskutek wysychania

5. Wskutek mechanicznego działania organizmów roślinnych i zwierzęcych

Wietrzenie chemiczne - skały rozkładają się tzn zmienia się ich skład chemiczny (powstają nowe związki chemiczne)

Odmiany wietrzenia chemicznego:

• Uwęglanowienie

• Utlenienie

• Uwodnienie

• Redukcja

• Wietrzenie biologiczne

Pokrywa zwietrzelinowa:

• Stanowi produkt wietrzenia

• Umożliwia kształtowanie

• Na stokach umożliwia grawitacyjne przemieszczanie materiału skalnego czyli procesy stokowe

klimat a wietrzenie

klimat zimny powoduje wietrzenie fizyczne typu zamrozu

klimat gorący ale słuch powoduje insolację

klimat gorący wilgotny powoduje brak występowania wietrzenie fizycznego

Stok i procesy Denudacyjne:

1. Ogólne zasady denudacji:

• Procesy wietrzenia i pokrywy zwietrzelinowe umożliwiają denudację

• Denudacja zespół procesów przemieszczania produktów wietrzenia (pokrywy zwietrzelinowej) oraz przypowierzchniowych utworów skalnych pod wpływem siły ciężkości

• Zróżnicowanie hipsometrii obszarów kontynentalnych przyczyną istnienia stoków

• Stok - każdy fragment powierzchni ziemi nachylony pod katem większym od 0*

• Ściany skalne - stoki o nachyleniu 90* lub zbliżonym

2. Rozwój ścian skalnych:

• Procesy odpadania i obrywania

• Formy rzeźby: wały usypiskowe, rynny korozyjne, stożki usypiskowe

3. Ruch materiału skalnego na stokach różnych od ścian skalnych

• Przyczyny ruchu materiału

• Typy procesów osuwanie, spełzywanie, spływanie, spłukiwanie

4. Denudacja = ruchy masowe+spłukiwanie

5. Procesy na stokach młodocianych (na ścianach i na stokach stromych) i na stokach dojrzałych (na stokach o mniejszych katach nachylenia)

6. Podział procesów stokowych ze względu na ich tempo:

• Procesy szybkie

• Procesy powolne

7. Baza denudacyjna: absolutna, dolna, lokalna

8. 3 procesy składowe (funkcjonujące we wszystkich środowiskach rzeźbotwórczych:

• Erozja(działalność niszcząca)

• Transport (tranzyt)

• Akumulacja (działalność budująca

9. Proces odpadania

• Aktywny na stokach młodocianych

• Grawitacyjne przemieszczenie materiału skalnego w dół

• Transport drogą powietrzną - brak efektów morfologicznych

• Skutki akumulacyjne: hołdy usypiskowe

10. Proces obrywania

• Mechanizm podobny do odpadania

• Różnica ilościowa

11. Na stokach różnych od ścian i przy zróżnicowanej odporności budujących je skał powyższe procesy są skoncentrowane przestrzennie tworząc następujące formy rzeźby

• Erozyjne: rynny korozyjne (tatrzańskie żleby)

• Akumulacyjne: stożki usypiskowe (tatrzańskie piargi)

12. Na stokach różnych od ścian ruch materiału skalnego następuje w przypadku zachowania równowagi miedzy ciężarem pokrywy zwietrzelinowej a tarciem o podłoże.

13. Podstawowe przyczyny bezpośrednie ruchu materiału po stoku

14. Główne procesy:

• Osuwanie - szybki, gwałtowny

• Spełzywanie - powolny

• Spływanie - b, często gwałtowny, niekiedy powolny

• Spłukiwanie - tempo zależy od nachylenia stoku

15. Procesy osuwania

• Proces gwałtowny

• Bezpośrednie bodźce osuwania materiału

• Efekt procesu: osuwisko

• Formy składowe osuwiska: nisza osuwiskowa, rynna osuwiskowa, język osuwiskowy

• Typy osuwisk: strukturalne(konsekwentne), ściągające(insekwentne)

16. Proces spełzywania

• Proces powolny

• Bezpośrednie przyczyny spełzywania

• Główne objawy procesu: kasy stokowe, wykrzywienie się pni drzew, odchylnie się od pionu słupów telefonicznych

17. Proces spływania

• Upłynnienie gruntu

• 2 odmiany procesu w zależności od klimatu:

1. Spływy w klimacie gorącym wilgotnym: cieczenie (pod pokrywą roślinną)

2. W klimacie zimnym: soliflukcja(sezonowe odmarzanie trwałej zmarzliny)

• Podstawowe formy rzeźby:

1. girlandy soliflukcyjne

2. loby soliflukcyjne

3. terasy soliflukcyjne

18. Proces spłukiwania

• Istota spłukiwania

• Znaczenie szaty roślinnej (uwarunkowania klimatyczne)

• 2 podstawowe typy spłukiwania:

1. Bruzdowe(linijne, skoncentrowane)

2. Powierzchniowe(pokrywowe, rozproszone)

• Na stokach wypukło - wklęsłych: w górnej części dominuje spłukiwanie powierzchniowe a w dolnej bruzdowe.

Procesy fluwialne i kształtowanie dolin rzecznych

• Uwagi ogólne:

• Klimatyczne uwarunkowanie istnienia rzek (opad>parowanie + inflirtacja)

• 2 typy rzek ze względu na usytuowanie obszaru zlewni w stosunku do obszaru zasilania (alimentacji)

• Rzeki autochtoniczne: zasilane na całej długości danej rzeki

• Rzeki allochtoniczne: rzeki „karmione” w innym obszarze

• Organizowanie się sieci rzecznej:

• Łańcuch przekształceń spływu wody opadowej

Woda opadowa




Spływ powierzchniowy (pokrywowy)




Spływ linijny (bruzdowy)




Strugi wodne




Strumienie i cieki (zasilanie również przez wody podziemne)




Rzeki (= zorganizowany spływ linijny, zasilanie - j.w. )

• Granice działalności rzeki:

• Górna: źródło

• Dolna: ujście (=baza/podstawa/erozja)

• Absolutna i lokalna (barwa lokacyjna)

• Energia rzeki i spływy wody w korycie rzecznym

• Energia potencjalna i kinetyczna rzeki

• Praca rzeki = energii kinetycznej, zależnej od masy i prędkości wody uwarunkowanej spadkiem terenu

• Wykorzystywanie przez rzekę największych spadków

• Rozkład siły ciężkości w korycie rzecznym

• Zależność między rozkładem energii kinetycznej a prędkościa wody w korycie rzecznym

• Typ spływu wody:

• Warstwowy (laminarny)

• Burzliwy (turbulencyjny)

• Śrubowy

• 3 podstawowe rodzaje działalności morfologicznej rzek

• Działalność transportowa

• Erozyjna

• Akumulacyjna

• 2 kategorie transportu rzecznego

• Transport substancji rozpuszczonych (roztwór)

• Transport części stałych

• Trojaki sposób transportu części stałych:

• W zawieszeniu (suspensja)

• Przez skoki (saltacja)

• Przez toczenie i ślizganie

• Działalność erozyjna

• 3 typy erozji rzecznej:

• Wgłębna (denna

• Boczna

• Wsteczna

• W utworach luźnych (klasycznych): przez rozmywanie

• W utworach litych: przez korazję (= drążenie)(środowisko fluwialne)

• Trojaki sposób erozji (gł wgłębnej) w skałach litych:

• Korazja

• Korazja z eworsją

• Korazja połączona z kawitacją

• Efekty morfologiczne erozji wgłębnej

• Rynny korozyjne

• Kociołki eworsyjne

• erozja boczna: atakowanie ścian koryta rzecznego przez nurt rzeki › powstawanie zaklęsłości > tworzenie koryta krętego, a następnie meandrowego; koryta utrzymują prosty kierunek na długości najwyżej 10 szerokości koryta;

• typ koryt rzecznych:

• prostolinijne (proste, prostoliniowe)

• kręte, w tym meandrowe)

• roztopowe (błądzące, zdziczałe, warkoczowa te)

• anastomozujące

• działalność akumulacyjna rzek

• akumulacja funkcją utraty energii (> zdolności transportowej)

• przyczyny akumulacji:

• gwałtowne załamanie spadku rzeki

• uchodzenie rzeki do zbiornika wodnego

• zmniejszanie się objętości przepływu rzeki

• podstawowe formy akumulacyjne: łachy, mielizny, kępy, delty, terasa zalewowa (rozwój pionowy i poziomy)

doliny rzeczne

• doliny rzeczne powstają przez współdziałanie erozji rzecznej i denudacji;

• typy dolin rzecznych:

• przy samej erozji i ograniczonej denudacji > jary, gardziele, kaniony

• najprostsza forma doliny rzecznej: wcios, dolina wciosowa V-kształtna;

• doliny płaskodenne - odmiany

• dolina z terasą zalewową

• wrodzona - pradolina

• dolina z zasypania

• doliny nieckowate

• doliny meandrowe

• przełomy rzeczne

• terasy rzeczne

• delty: proste, złożone, schowane, wysunięte

przełomy rzeczne

Termin

Przełom rzeczny dolina przełomowa; zwężony odcinek doliny rzecznej o stromych zboczach przecinających pojedyncze wzniesienie obszar wyżyny lub górski

Typy genetyczne

1. antecedentny - powstaje , gdy obszar o wykształconej rzeźbie fluwialnej podlega tektonicznemu dźwiganiu lub górotwórczemu wypiętrzaniu przy ruchach powolnych rzeka nadąża z pogłębieniem koryta i doliny, intensywnie rozcinając powstające pasmo górskie lub inną wyniosłość przy zbyt szybkim podnoszeniu terenu do rozerwania rzeki

2. epigenetyczny (=”narodzony po” /niem.: nachgeboren” F. Richthoffrn/) powstaje w wyniku wcinania się rzeki w pokrywę osadów mało odpornych a po jej rozcięciu w pogrzebane pod nią wzniesienia zbudowane ze skał bardziej odpornych których nie można ominąć ze względu na wcześniejszy przebieg doliny z fazy swobodnej erozji

3. regresyjny (kaptażowy z erozji wstecznej - powstaje w następstwie rozciągania grzbietu górskiego wskutek intensywnej erozji rzeki lub dwóch rzek spływających z przeciwległych stoków grzbietu i kaptażu jednej rzeki przez druga

4. przelewowy - efekt rozciągania przeszkody terenowej która blokuje dolinę rzeczna( język osuwiskowy, materiału obrywu , wał morenowy, rygiel skalny, zastygły strumień laty itp.) przez spiętrzone i przelewające się wody rzeczne;

5. odziedziczony (polodowcowy, nizinny P. Woldstedt) - odcinek doliny rzecznej przerywający ciąg moreny czołowej w miejscu gdzie ten ciąg był rozcięty przez rzekę lodowcową; po deglacjacji to pierwotne rozcięcie zostało wykorzystane przez normalną rzekę

6. Pozorny (strukturalny)

Rzeźba lodowcowa( glacjalna)

• na obszarach zimnych pracę wód zastępują częściowo lód ( lodowce, lądolody)

• metamorfoza śniegu : -> firn ( nacisk statyczny) -> lód lodowcowy

• uwarunkowania klimatyczne i topograficzne powstawania lodowców

• granica wiecznego śniegu : linia trwałej akumulacji śniegu ( powyżej- akumulacja, poniżej - ablacja), ablacja= topnienie + sublimacja

• podział pojedynczego lodowca na części o różnym bilansie procesów akumulacyjnych i ablacji, który określa dynamikę tych części

• pole firnowe : akumulacja> ablacja

• język lodowcowy: akumulacja< ablacja

• bilans ww. procesów decyduje o dynamice czoła lodowca

alimentacja = ablacja - czoło stagnuje

alimentacja >ablacja - ruch pozytywny czoła

alimentacja <ablacja - recesja czoła

• podział lodowców ( kryterium - stosunek do istniejącej rzeźby)

• lodowce podporządkowane rzeźbie

1. lodowce karowe

2. lodowce dolinne

3. lodowce piedmontowe

4. lodowce turkiestańskie (nie posiadają pól firnowych, karmione poprzez lawiny schodzące ze zboczy)

• lodowce niepodporządkowanie rzeźbie

1. lądolody

2. lodowce fieldowe ( norweskie)

7. procesy morfologiczne związane z działalnością lodowców lądolodów)

działalność przeobrażająca

akumulacja

Transport materiału skalnego w lodowcu

Znaczenie wietrzenia fizycznego ( zamróz)

Materiał skalny występujący w lodowcu = morena

Źródła materiału morenowego:

1.materiał ze zwietrzałych skał

2.materiał z podłoża

• materiał zwietrzelinowy pokrywający obszar transgresji lodu

• materiał odrywany przez poruszający się lód od skały lite (= egzaracja)

• typy moren:

1. morena powierzchniowa

2. morena boczna ( często material z lawiny)

3. morena środkowa

4. morena czołowa

5. morena wewnętrzna

6. morena denna

• duża gęstość lodu powoduje , że nie ma sortowania materiału wg wielkości

Erozja lodowcowa

• główny proces - egzaracja ponadto, wygładzanie i szlifowanie

• podstawowe efekty morfologiczne erozji lodowcowej:

1. rysy i bruzdy lodowcowe

2. wygłady lodowcowe

3. mutony ( inaczej barańce) i rynny międzymutonowe

4. misy i rynny lodowcowe

Rzeźba eoliczna

• Rzeźba eoliczna jest efektem morfologicznej działalności wiatru

• Podstawowe czynniki rzeźbotwórczej działalności wiatru

• Energia kinetyczna wiatru, wynikająca przede wszystkmi z jego prędkości, decyduje o jego sile i gwałtowności

• Charakter kontaktu wiatru z podłożem: szorstkość podłoża względem przemieszującego się ośrodka gazowego powoduje zjawisko tarcia, wywołując zawirowania powietrza

• Naciski aerodynamiczne wprawiają w ruch cząstki mineralne, zwłaszcza ziarna piasku i pyłu. Ruch cząstki mineralnej pod wpływem wiatru oznacza , że siły tarcia i przyciągania są mniejsze niż nacisk aerodynamiczny wiatru

• Typy działalności wiatru: erozja, transport, akumulacja

• EROZYJNA DZIAŁALNOŚĆ WIATRU

• Podstawowe procesy:

• Deflacja - wywiewanie luźnych cząstek mineralnych

• Korazja eoliczna - mechaniczne działanie ruchomego piasku na podłoże

• Główne efekty:

• Misy, wanny lub niecki deflacyjne (formy bezodpływowe)

• Bruk deflacyjny

• Ostańce deflacyjne

• Niecki korozyjne

• Rynny (bruzdy) korozyjne

• Jardangi

• Graniaki

• Grzyby, ambony skalne

• TRANSPORT EOLICZNY

• Materiał podatny na transport: piasek, pyły, materiał luźny, odsłonięty

• Transport przez toczenie po powierzchni terenu (ruch rotacyjny)

• Transport skokowy

• Transport w zawieszeniu (supensji)

• AKUMULACYJNA DZIAŁALNOŚĆ WIATRU

• 3 generacje akumulacyjnych form eolicznych:

• Zmarszczki eoliczne (ripplemarki)

• Wydmy

• Draasy

• 3 grupy wydm:

• Pustynne

• Śródlądowe

• Nadmorskie

• Typy wydm na pustyniach piaszczystych(=ergach):(jak odróżnić obrazki)

• Barchan

• Wydma paraboliczna

• Wydma poprzeczna

• Wydma podłuzna

• Wydma gwiaździsta

• Typy wydm śródlądowych

• Wydma paraboliczna

• Wydma poprzeczna

• Wydma podłużna

Rzeźba wybrzeży morskich

• Sumaryczna długość wybrzeży morskich na kuli ziemskiej ok. 2 mln km

• Wybrzeża strome i płaskie

• Czynniki kształtujące wybrzeża morskie

• Czynnik hydrologiczny (oceanograficzny)

• Kipel klifowa

• Kipel plażowa

• Pływy morskie

• Czynnik geologiczny

• Czynnik antropogeniczny

• Procesy brzegowe

• Procesy niszczące

• Abrazja

• Bioerozja

• Termo erozja

• Procesy budujące

• Formy brzegowe

• Formy erozyjne

• Klify (urwiska brzegowe, falezy)

• Platformy abrazyjne

• Kominy i łuki skalne

• Formy akumulacyjne

• Plaże

• Mielizny przybrzeżne

• Mierzeje

• Bariery

• Równie pływowe

• Rafy

• Typy wybrzeży morskich

• Działalność Przeobrażająca lodowców

• Głownu proces - erozja lodowcowa

• Podstawowe skutki morfologiczne:

• Cyrki lodowcowe (inaczej kary lub kotły lodowcowe)

• Doliny walne (żłoby lodowcowe): dolina U-kształtna

• Doliny wiszące

• Działalność akumulacyjna lodowców

• Typy akumulacyjnych form glacjalnych:

• Wały moren bocznych

• Wały lub pagórki moren czołowych

• Wały moren czołowych spiętrzonych (góra dziewicza, moraska, gontniec pod Chodzieżą)

• Równiny i wysoczyzny morenowe

• Drumliny

• Rola wód lodowcowych (fluwioglacjalnych)

• Klasyfikacja wód lodowcowych(powierzchniowe, wewnątrzlodowcowe, polodowcowe)

• Działalność erozyjna (erozja mechaniczna i termo erozja)

• Fluwioglacjalne formy erozyjne:

• Młyny lodowcowe (garnki lodowcowe)

• Kotły eworsyjne

• Rynny polodowcowe (doliny rynnowe)

Na przedpolu lodowca (lądolodu):

• Doliny marginalne (rynny marginalne)

• Pradoliny

• Fluwioglacjalne formy akumulacyjne:

• Stożki fluwioglacjalne

• Sandry (równiny sandrowe)

• Ozy

• Kemy

Podstawy waloryzacji rzeźby powierzchni ziemi

1. Zasoby i walory turystyczne

• Zasoby turystyczne - występujące obiektywnie elementy środowiska geograficznego, które dopiero po dokonaniu przez turystę odpowiedniej oceny mogą stać się walorami turystycznymi; zwane niekiedy „walorami potencjalnymi

• Walory turystyczne - kategoria subiektywna, oznaczająca całość elementów środowiska naturalnego i elementów pozaprzyrodniczych (kulturowych, antropogenicznych), które są przedmiotem zainteresowania turystów i składają się na tzw. Atrakcyjność turystyczna danego miejsca miejscowości lub obszaru

• Niektóre zasoby nie muszą być dla wszystkich turystów walorami

• Obok walorów turystycznych o atrakcyjności turystycznej analizowanego regionu decydują:

• Stan środowiska naturalnego

• Ochrona środowiska naturalnego

• Dostępność komunikacyjna

Klasyfikacja walorów turystycznych

• Walory przyrodnicze

• Rzeźba terenu

• Sieć wód powierzchniowych

• Klimat, szczególnie tzw. Bioklimat rekreacyjny, tzn bioklimat warstwowy powietrza („warstwy rekreacyjnej”) sięgającej 2m od powierzchni gruntu

• Szata roślinna

• Walory pozaprzyrodnicze (kulturowe)

• Rzeźba jako element oceny zasobów i walorów turystycznych środowiska przyrodniczego

• Podejście użytecznościowe(praktyczne) i podejście krajobrazowo - estetyczne

• Podejście użytecznościowe - celem oceny jest określenie wartości (przydatności) rzeźby dla określonych form turystyki i rekreacji

• Analiza cech rzeźby istotnych dla potrzeb turystyki:

1. Morfometria: wysokość bezwzględna, wysokość względna, nachylenie stoków, długość stoków, ekspozycja stoków

2. Procesy rzeźbotwórcze: korzystne/niekorzystne, analiza zagrożeń geomorfologicznych

3. Osady powierzchniowe: właściwości geotechniczne gruntów

• znaczenie rzeźby dla turystyki kwalifikowanej: turystyka górska, wspinaczkowa, speleologia

• turystyka rowerowa, samochodowa

• podejście estetyczno -krajobrazowe - celem oceny jest okreslenie wartości całego krajobrazu geomorfologicznego lub jego części

• ocena atrakcyjności wizualnej (geomorfologia estetyczna) ocena eksperta, pojedynczego turysty lub grupy turystów

• dobór skali w analizach waloryzacyjnych

• skale ilościowe - gdy kryterium oceny jest wyrażona w liczbach, np. metrach

• jakościowe skale cyfrowe (metoda bonitacji punktowej)

ETAPY WALORYZACJI RZEŹBY TERENU

ETAP I

Klasyfikacja krajobrazów morfologicznych (typów rzeźby) na danym terenie

ETAP II

Grupowanie ww. krajobrazów w klasy ze względu na swoją przydatność dla turystyki i rekreacji

ETAP III

Bonitacja punktowa klas krajobrazów

ETAP IV

Określenie klas krajobrazowych w kategoriach atrakcyjności turystycznej

PRZYKŁADOWA KLASYFIKACJA KRAJOBRAZÓW MORFOLOGICZNYCH (TYPÓWRZEŹBY) NA DANYM TERENIE

• Krajobraz równinny:

• Wysoczyzna denno morenowa płaska

• Równina sandrowa

• Krajobraz falisty

• Wysoczyzna denno morenowa falista

• Równina tzw. Sandru dziurawego

• Krajobraz pagórkowaty:

• Wysoczyzna denno morenowa pagórkowata

• Krajobraz kemowo-wytopiskowy

• Krajobraz wzgórzowy:

• Pagóry o wały czołowo morenowe

• Krajobraz rynnowy:

• Rynny subglacjalne (polodowcowe)

• Rynny glacjalne

• Krajobraz krawędziowy:

• Zbocza ww. rynien

• Progi strukturalne

---