4.05. BODZIANY MAREK.doc

497

Marek BODZIANY
Wyższa Szkoła Oficerska Wojsk Lądowych we Wrocławiu

SOCJOLOGICZNY DYLEMAT BEZPIECZEŃSTWA NARODOWEGO
W KONTEKŚCIE ZMIANY SPOŁECZNEJ I WIELOKULTUROWOŚCI

(...) ludzkość wstępuje w epokę,

w której  różne  cywilizacje  będą
musiały  się  nauczyć,  jak  ze  sobą
koegzystować  i  dokonywać  poko-
jowej  wymiany,  ucząc się  od  sie-
bie,  poznając  swoje  dzieje,  ideały,
sztukę  i  kulturę,  wzajemnie  wzbo-
gacając  swoje  życie.  Alternatywą
jest  w  tym  przeludnionym  świecie
brak  porozumienia,  napięcie,  zde-
rzenie i katastrofa.

Lester Pearson

Słowo wstępne
Nawiązując do cytatu Lestera Pearsona, w którym uwypuklony został swoisty

dualizm zmian społeczno – ustrojowych zachodzących we współczesnym świecie,
należy zdać sobie sprawę ze złożoności problematyki bezpieczeństwa rozpatrywa-
nego w różnych skalach. Na jednym biegunie rozważań dostrzegamy idee toleran-
cji, koegzystencji narodowości w jednym organizmie państwowym oraz tendencje
do pokoju i zgody, na drugim natomiast – jako przeciwwaga – znajdują się wszyst-
kie negatywne zjawiska społeczne wynikające z procesów globalizacyjnych zacho-
dzących we współczesnym świecie.

W celu dokonania teoretycznej analizy zagadnień z tego obszaru, warto po-

deprzeć się stwierdzeniem F. Jamesona, w którym czytamy, że: „po raz pierwszy w
dziejach ludzkości powstała możliwość szczególnej celebracji różnicy, odmienno-
ści, inności.

Celebracja idei tolerancji oparta jest na uprawomocnieniu kultur do-

tychczas marginalizowanych oraz budowaniu nowych konfiguracji pozostających w
tzw. tolerancyjnym kontekście wzajemnym.

W opozycji do entuzjazmu F. Jameso-

na pozostają rozważania zawarte w publikacji S. Huntingtona pt.: Zderzenie cywili-
zacji,  w  której  autor  przedstawił  zjawiska  towarzyszące  konfrontacji  kultur,
w szczególności  charakteryzujących  się  skrajnie  odmiennymi  cechami.  Idee  tole-
rancji  głoszone  przez  Jamesona  pozostają,  więc  w  konflikcie  z  rzeczywistością
współczesności przedstawionej przez S. Huntingtona,

w której na każdym kroku –

I. Jaruga-Nowacka: Polityka wielokulturowości. Wystąpienie Wiceprezes Rady Ministrów – Minister

Polityki Społecznej, W: M. Kozień (red.): Materiały z konferencji nt.: Wielokulturowość i migracje, War-
szawa 10 sierpnia 2005, s. 15

E. Dąbrowa: Wrażliwość międzykulturowa w kontekście modelu M. Benneta jako możliwość przezwy-

ciężania napięć i konfliktów współczesnego świata, W: D. Czajkowska-Ziobrowska, A. Zduniak (red.):
Edukacja dla bezpieczeństwa. Bezpieczna szkoła bezpieczny uczeń. Edukacja wobec zagrożeń szkol-
nych. Poznań 2007, s. 523

W. Burszta: Różnorodność i tożsamość. Antropologia jako kulturowa refleksyjność. Poznań 2004, s.99

Por. S. P. Huntington: Zderzenie cywilizacji i nowy kształt ładu światowego. Warszawa 2006

498

obok teorii równości, poszanowania odmienności i szacunku – spotykamy konflikty
o różnej intensywności, które w wielu przypadkach prowadzą do czystek etnicz-
nych. Konfrontacja teorii z praktyką stanowi swoisty paradoks społeczny XXI wie-
ku, który jest niejako wpisany w dzieje cywilizacji i stanowi jednocześnie siłę
sprawczą wszelkich przemian społeczno – ustrojowych na świecie.

Zmiana społeczna a bezpieczeństwo narodowe
Polskie społeczeństwo od początku lat 90. XX wieku podlega głębokim wielo-

kierunkowym przeobrażeniom, które rozpatrywane w kategoriach zjawisk społecz-
nych nie są czymś wyjątkowym, ponieważ są immanentną sferą rozwoju cywiliza-
cji.

Jednym z obszarów tych przeobrażeń są zmiany w definiowaniu roli jednostki

społecznej  w  nowych  uwarunkowaniach  współczesnego  świata,  w  tym  również  w
postrzeganiu  wartości  życia  ludzkiego,  w  skłonnościach  do  pokojowego  rozstrzy-
gania konfliktów pomiędzy narodami, a także procesów integracyjnych. Omawiane
zmiany dotyczą zjawisk społecznych zachodzących w ramach makrostruktur, czyli
wielkich struktur społecznych, które w najogólniejszym ujęciu definiowane są, jako
„(…)  część  społeczeństwa  globalnego,  tworzona  między  innymi  przez  klasy,
warstwy,  grupy  zawodowe,  grupy  wyznaniowe,  naród,  państwo  oraz  wzajemne
relacje  zachodzące  między  nimi”

. Pojęciem przeciwstawnym jest mikrostruktura,

która definiowana jest, jako „(...) sieć powiązań pomiędzy elementarnymi składni-
kami życia społecznego, czyli takimi, które z punktu widzenia socjologii są trakto-
wane, jako ostateczne i dalej nierozkładalne”

. Z punktu widzenia zagadnień rozpa-

trywanych w niniejszym artykule, obie omawiane kategorie struktur społecznych
zdają się posiadać wymiar z dwóch skrajnych poziomów postrzegania rzeczywisto-
ści społecznej. Mianowicie mowa w tym miejscu o procesach globalnych zacho-
dzących w makrostrukturach oraz ich ekstrapolacji na mikrostruktury rozpatrywane
na poziomie lokalnym. Wśród tych procesów nie bez znaczenia pozostają proble-
my bezpieczeństwa, które z natury rzeczy przenoszone są z makrostruktur na mi-
krostruktury, tworząc tym samym glokalny wymiar bezpieczeństwa.

Glokalność jest funkcją procesów integracyjnych zakrojonych na nieznaną do-

tąd skalę, zachodzących w Europie i na świecie oraz ich kopiowania z makrostruk-
tur  na  mikrostruktury.  Wynikają  również  ze  zmiany  społecznej,  rozumianej
w aspekcie  socjologicznym,  jako  efekt  działania  wielu  różnorodnych  czynników,
z których  na  podkreślenie  zasługują  takie  jak:  nierówności  społeczno  –  ekono-
miczne i wynikające z nich konflikty o dostęp do dóbr, dążenia subkultur do zmiany
swego  niekorzystnego  położenia,  a  także  istnienie  instytucji,  w  których  zachodzą
procesy  wywołujące  ich  własne  transformacje.

A. Giddens twierdzi, że zmiana

społeczna wyrasta na gruncie trzech zasadniczych czynników: ekonomicznych,

D. Niedźwiedzki: Władza – tożsamość – zmiana społeczna. Kraków 2003, s. 12

P. Sztompka: Socjologia. Kraków 2005, s. 138; Makrostruktura definiowana jest, jako tzw. „struktura

drugiego rzędu, sieć powiązań między złożonymi obiektami społecznymi, a więc takimi, które same są
wyposażone w strukturę”

Ibidem, s. 137

J. H. Turner: Socjologia. Koncepcje i ich zastosowanie, Poznań 2005, s. 229. Por. Z. Bauman, Po co

komu teoria zmiany? W: J. Kurczewska (red.): Zmiana społeczna. Teorie i doświadczenia polskie.
Warszawa 1999, s. 21. „(...) zmiany towarzyszą życiu społecznemu zawsze – bywają tylko szybsze lub
wolniejsze, głębsze lub płytsze”; Natomiast P. Sztompka określa badanie zmiany społecznej, jako samo
sedno socjologii, ujmując ją w ramy subdyscypliny nazwanej socjologią zmian społecznych. P. Sztomp-
ka: Socjologia zmian społecznych. Kraków, 2005, s. 15

499

politycznych i kulturowych i należy do zjawisk, które trudno precyzyjnie zdefinio-
wać. Podstawowym miernikiem zmiany społecznej będzie, więc zakres przekształ-
ceń zachodzących w danej strukturze.

Uogólniając, zmiana społeczna jest naturalną konsekwencją przemijania cza-

su wraz, z którym następują różnorodne zjawiska społeczne, posiadające odmien-
ny charakter niż te, które były adekwatne do minionych epok. Wpływa również na
nowe pojmowanie i definiowanie zjawisk już znanych, do których niewątpliwie zali-
czyć należy obszar kulturalnej działalności człowieka i całych zbiorowości. Z kolei
D. Niedźwiedzki twierdzi, że „(...) zmiana społeczna oznacza przejście do nowego
porządku społecznego, w zależności od jej głębokości i zakresu mniej lub bardziej
odmiennego od stanu wyjścia”.

Na gruncie zmiany społecznej wyrastają nowe potrzeby człowieka, a w kon-

sekwencji  całych  zbiorowości  ludzkich,  wśród  których  szczególne  znaczenie  po-
siadają  potrzeby  osiągnięcia  wymaganego  poziomu  bezpieczeństwa  w  obliczu
wciąż narastających zagrożeń. Zmiana społeczna wraz z całym spektrum jej skut-
ków,  determinuje  kierunki  poszukiwań  nowych  rozwiązań  w  zakresie  osiągnięcia
jego  poziomu,  adekwatnego  do  wymagań  danej  epoki.  Na  tym  etapie  rozważań
zasadnym zdaje się być zdefiniowanie pojęcia bezpieczeństwo. Z etymologicznego
punktu bezpieczeństwo (securitas), to termin składający się z członów, sine (bez)
i cura  (zmartwienie,  strach,  obawa).

Lapidarnie – bezpieczeństwo oznacza brak

zmartwień i przykrego poczucia strachu.

W szerszym ujęciu oznacza: „(...) na-

czelną potrzebą człowieka i grup społecznych i jest zarazem podstawową potrzebą
państwa i systemów międzynarodowych; jego brak wywołuje niepokój i poczucie
zagrożenia”.

Jednym ze sposobów osiągnięcia wymaganego poziomu bezpie-

czeństwa są procesy integracyjne zachodzące w ramach makrostruktur i wspólna
dla wszystkich narodowości polityki wzajemnego poszanowania i tolerancji. Obej-
muje swym zasięgiem różne obszary życia społecznego, na wszystkich jego po-
ziomach i skalach. Dotyczy zarówno bezpieczeństwa jednostki, jak i grup społecz-
nych, etnicznych oraz całych zbiorowości w skali globalnej.

Bezpieczeństwo globalne zmieniło swój wymiar wraz z rozpadem „dwubiegu-

nowości świata”, który był  jednym  z czynników ocenianych obecnie miarą „zwrot-
nych  punktów  historii  świata”.  Fakt  ten  w  decydujący  sposób  wpłynął  na  zmianę
międzynarodowego  ładu  we  wszystkich  obszarach  życia  zbiorowości.  W  obliczu
upadku  totalitaryzmu  w  ZSRR,  świat  ogarnęła  –  podobnie,  jak  po  zakończeniu
II Wojny Światowej – euforia i powszechny optymizm w zakresie pojmowania poko-
ju  globalnego,  poszanowania  praw  człowieka  i  humanitarnego  rozstrzygania  spo-
rów pomiędzy narodami. Okazało się jednak, że globalny pokój jest utopią, czego
dowodem  są  niedawne,  lokalne  konflikty  w  Abchazji,  Inguszetti,  Karabachu,  Cze-
czenii  oraz  na  Bałkanach,  a  także  przybierające  na  sile  dążenia  niektórych  naro-
dów  do  uzyskania  suwerenności,  np.:  przez  Kosowo,  Czarnogórę  i  Kraj  Basków.
W aspekcie nowych problemów okazało się, że pokojowe rozstrzyganie konfliktów
okazało się mitem, a zagrożenia dla bezpieczeństwa globalnego doprowadziły do
wzrostu znaczenia współzależności państw na wielu płaszczyznach: gospodarczej,

A. Giddens: Socjologia. Warszawa 2005, s. 65 i 67-68

D. Niedźwiedzki, op. cit., s. 27

J. Maciejewski (red.): Socjologiczne aspekty bezpieczeństwa narodowego. Wrocław 2001, s. 19

Ibidem, s. 19

J. Stańczyk: Współczesne pojmowanie bezpieczeństwa. Warszawa 1996, s. 16

500

politycznej, ekologicznej, kulturowej a także na płaszczyźnie militarnej i bezpie-
czeństwa.

Efektem takiego stanu rzeczy było ponowne zdefiniowanie wojny, jako

zjawiska społecznego oraz określenie nowych zagrożeń dla współczesnego bez-
pieczeństwa globalnego.

Mimo, iż panuje powszechna zgodność naukowców, polityków oraz teorety-

ków wojskowych,  w  zakresie definiowania  wojny, jako  zło konieczne, to jednak w
obliczu  permanentnych  zmian  społecznych  i  transformacji  ustrojowych  współcze-
snego  świata,  wojna  zmienia  również  swój  wizerunek  i  formę.

Jest ona konse-

kwencją  zagrożeń  wyrastających  na  gruncie  wciąż  powiększającej  się  luki  w  po-
ziomie  życia  pomiędzy  krajami  III  Świata  a  państwami  tzw.  „Trzeciej  i  Czwartej
Fali”. Na uwagę zasługuje teoria A. Tofflera, który w publikacji Trzecia fala dokonał
podziału historii ludzkości na trzy, a nawet na cztery ery, z których pierwsza to era
agrarna, trwająca najdłużej, bo aż do przełomu XVIII/XIX wieku naszej ery, druga –
industrialna, trwająca jeszcze do lat 80-tych naszego wieku, trzecia – informacyjno
–  technologiczna,  zwana  również  technotrnic,  której  zmierzch  już  daje  się  zaob-
serwować  oraz  czwarta  –  wchodząca  dużymi  i  pewnymi  krokami  w  nasze  życie,
era  inżynierii  genetycznej  i  nanotechnologii.

Według Tofflera wszystkie wymie-

nione ery – „Fale” nie zależą od epoki, lecz od poziomu zaawansowania technolo-
gicznego państw.

W efekcie buntu biedniejszych grup etnicznych przeciwko powiększającej się

na świecie luki technologicznej, pojawiły się nowe zagrożenia – zagrożenia asyme-
tryczne, charakteryzujące się niepowtarzalnością, zaskoczeniem, uderzeniem
w najczulsze ogniwa struktur państwowych i ponadpaństwowych, przy jednocze-
snych niskich nakładach finansowych.

Nowe zagrożenia i związane z nimi coraz

większe  wymagania  stawiane  strukturom  państwowym  i  ponadpaństwowym  uwi-
doczniły  pilną  potrzebę  podkreślenia  znaczenia  bezpieczeństwa  lokalnego,  naro-
dowego  i  ponadnarodowego  –  globalnego,  jako  podstawy  życia  społecznego
w tyglu kulturowym.

Kulturowy kontekst bezpieczeństwa globalnego
Ryszard Kapuściński twierdzi, że „zderzenie kultur okazało się kontaktem wy-

jątkowo trudnym. Ludziom jednej kultury bardzo trudno przychodzi wyzbywanie się
jej, przyjmowanie nowej, odmiennej. Zazwyczaj zderzenie kulturowe rodzi konflikt,
opozycje. Nawet zmieniając swoje miejsce pod słońcem ludzie pragną zachować
własne korzenie, swoją tożsamość”.

Takie pojmowanie konfrontacji kultur uwi-

O. Nowaczyk: Konstruowanie ładu społecznego przez wojsko jako determinanta bezpieczeństwa

narodowego, W: J. Maciejewski, O. Nowaczyk (red.): Bezpieczeństwo narodowe a grupy dyspozycyjne.
Wrocław 2005, s. 179

F. Fukuyama: Koniec historii. Poznań 1996, s. 26

A. Toffler: Trzecia fala. Poznań 2006, s. 47

P. Gawliczek, J. Pawłowski: Zagrożenia asymetryczne. Warszawa 2003, s. 19. Bazując na powyż-

szym, można pokusić się o egzemplifikację podejścia Davida L. Grange, który zagrożenia asymetryczne
określił miarą sytuacji, gdzie jedna ze stron zainteresowana konfrontacją, nie jest zdolna przeciwstawić
się  przeciwnikowi  w  sposób  symetryczny,  z  użyciem  tych  samych  lub  podobnych  środków  walki.  W
powyższej  sytuacji  strona  zainteresowana  takim  rodzajem  działań  dokonuje  wyboru  pola  konfrontacji
zwykle  charakteryzującego  się  niskimi  nakładami  w  stosunku  do  efektów  medialnych,  społecznych  i
politycznych.

I. Jaruga-Nowacka: Polityka wielokulturowości, Wystąpienie Wiceprezes Rady Ministrów – Minister

Polityki Społecznej, W: M. Kozień (red.): Materiały z konferencji nt.: Wielokulturowość i migracje,
PROXENIA. Warszawa 10 sierpnia 2005, s. 16

501

dacznia szereg problemów z obszaru bezpieczeństwa zarówno na poziomie glo-
balnym, państwowym, jak i regionalnym. Kulturowy kontekst bezpieczeństwa bę-
dzie, więc funkcją zjawiska wielokulturowości, które wynika bezpośrednio z proce-
sów integracyjnych zachodzących w makrostrukturach, a tym samym z konfrontacji
kultur charakteryzujących odmiennością i zróżnicowaniem.

Rozpatrując zagadnienia z obszaru kulturowych aspektów bezpieczeństwa,

należy  zdać  sobie  sprawę,  procesy  integracyjne  stały  się  siłą  sprawczą  dyfuzji
kultur na skalę, jakiej dotąd nie obserwowano. W niektórych regionach świata ob-
serwuje się nowe zjawisko, nazwane Tyglem Kultur, które dało podstawy do zdefi-
niowania  wielokulturowości  w  obszarze  nowych  kategorii  pojęciowych.  Obecnie
XXI wiek jest określony, jako wiek wielokulturowości – wiek styku, dialogu i ściera-
nia  się  różnych  kultur,  ich  wzajemnych  relacji,  a  co  za  tym  idzie  –  konieczności
współistnienia społeczeństwa danego kraju.

Taki stan rzeczy determinuje potrze-

bę określenia nowych warunków koegzystencji różnych grup etnicznych w jednym
organizmie społecznym opartej na wspólnym poszanowaniu i tolerancji.

Wielokulturowość jest zjawiskiem adekwatnym do historii cywilizacji, które

przez wieki przechodziło ewolucję wraz z postępującą zmianą społeczną. W roz-
ważaniach Z. Baumana czytamy, że ideologia wielokulturowości jest odpowiedzią
na trapiącą ludzi niepewność w zautonomizowanym i ryzykownym świecie płynnej
ponowoczesności.

W ideologii tej doszukać się można osłabienia znaczenia na-

rodowych  kultur  na  korzyść  budowania  kultury  ponadnarodowej,  wynikającej
z dyfuzji  kultur  przebiegającej  ponad  strukturami  państwowymi. Wobec  takich  po-
glądów,  istnieje  przyzwolenie  na  wysunięcie  tezy,  że  wielokulturowość  przebiega
niezależnie  od  polityki  państw  reprezentowanych  przez  uczestników  tej  dyfuzji
i dotyczy wszystkich poziomów życia społecznego.

Obecnie w literaturze doszukać się można wielu jego interpretacji, w których

określane jest mianem pluralizmu kulturowego, transkulturowości, czy też multikul-
turowości.  Jest  to  jednak  jedynie  ogólne  określenie  terminu.  Precyzyjne  zdefinio-
wanie  wielokulturowości  jest  niezmiernie  trudne,  ponieważ  istnieje  wiele  podejść
do jej rozumienia. Nie zależnie od definicji, jaką przyjmiemy pierwotny sens pojęcia
wielokulturowość jest taki sam lub bardzo zbliżony. Najprościej rzecz ujmując wie-
lokulturowość  można  zdefiniować,  jako  funkcjonowanie  w  określonych  granicach
politycznych czy geograficznych, więcej niż dwóch obszarów kulturowych identyfi-
kowanych  poprzez  wartości  rdzenne.  Przyjmuje  się,  że  granice  poszczególnych
kultur są w miarę wyraźnie określone, a zachodzące procesy dyfuzyjne mają cha-
rakter raczej statyczny i reaktywny.

Na uwagę zasługuje podejście P. Sztompki,

M. Kozień: Wielokulturowość – modele i praktyka społeczna, W: M. Kozień (red.), op. cit., s. 40

A. Szahaj: E Pluribus Unum? Dylematy wielokulturowości i politycznej poprawności, Kraków 2004,

s. 132

M. Konopczyński, op. cit., s. 61. Szerzej W: J. Szacki: Historia myśli socjologicznej. Warszawa 2006,

s. 632. U podstaw rozważań nad dyfuzją kultur leży teoria dyfuzjonizmu, która doczekała wielu różno-
rodnych podejść. Jedno z nich reprezentowane przez Friedrich Ratzela (1844 – 1904) dotyczy związku
pewnych  składników  kultury  ze  środowiskiem  geograficznym.  Podobnie,  choć  w  szerszym  kontekście
widział  związki  środowiska  geograficznego  z  kulturą  Leo  Frobenius  (1873  –  1938).  Jego  podejście
opierało się jednak na kompleksowej analizie wszystkich możliwych składników kultury w kontekście ich
związków  ze  środowiskiem  geograficznym.  Na  uwagę  zasługuje  również  pojęcie  kręgów  kulturowych
wykreowane  za  sprawą  Fritza  Graebnera  (1877  –  1934)  i  Bernharda  Ankermanna  (1859  –  1943).
Twierdzili oni, że istnieje pewna ograniczona liczba kultur zasadniczych, które odegrały znaczącą rolę w
kształtowaniu kultury ludzkiej. Podejście to rozwinął przedstawiciel szkoły wiedeńskiej, zwanej również
szkołą kulturowo – historyczną o. Wilhelm Schmidt (1868 – 1954). Nadał on temu podejściu rangę teorii,

502

który wielokulturowość ujmuje w dwojaki sposób. Pierwsze ujęcie opisuje je, jako
„(...) wielość i różnorodność kultur, zarówno w następujących po sobie w wymiarze
historycznym, jak i koegzystencjalnym współcześnie”.

Drugie natomiast ujęcie

pojmowane  jest,  jako  „(...)  stanowisko  ideologiczne  podkreślające  prawo  różnych
społeczności  do  odmiennych  sposobów  życia,  a  nawet  lansujące  tezę  o  pełnej
równości  wszystkich kultur”.

Wielokulturowość jest również rozumiana, jako róż-

norodność kultur w społeczeństwie, w którym indywidualność i niepowtarzalność
każdej kultury jest akceptowana i jednakowo obdarzana szacunkiem. W szerszym
ujęciu odnosi się zarówno do zjawisk narodowościowych jak i doświadczeń społe-
czeństwa. Oznacza również zasadę demokratycznego współistnienia zarówno
jednostek, jak i grup o specyficznej tożsamości narodowej, odmiennych tradycjach,
wartościach itp.

Idea wielokulturowości narodziła się stosunkowo późno, bo w latach osiem-

dziesiątych XX wieku, jednak pierwsze jej ślady odnajdujemy już w 1915 roku,
kiedy to za sprawą amerykańskiego filozofa żydowskiego pochodzenia Horace
Kallena do terminologii nauk społecznych wprowadzono termin kulturowego plura-
lizmu.

Wielu naukowców uważa jednak, że terminy różnią się znaczeniowo. Na

przykład: Peter Kivisto, John Rex czy Leo Kuper, dostrzegają różnicę między plu-
ralizmem kulturowym a wielokulturowością. Społeczeństwa pluralistyczne według
nich to takie, w których różne grupy etniczne żyją obok siebie, nie kontaktując się
ze sobą poza ogólnie pojmowanym rynkiem.

Z kolei społeczeństwa wielokulturo-

we,  to  takie,  które  rozszerzają  interakcję  również  na  inne  sfery.  Kallen  swoje  po-
dejście  zbudował  na  obserwacjach  zjawisk  zachodzących  wśród  imigrantów,  któ-
rzy,  mimo  procesu  asymilacji  kulturowej,  zawsze  będą  zachowywać  pewien  wa-
chlarz cech kulturowych adekwatnych dla danej narodowości. To właśnie procesy
związane z przemieszczaniem się ludzi, zarówno o podłożu polityczno – społecz-
nym, jak i poznawczym czy edukacyjnym stały się punktem wyjścia dla ukształto-
wania  obecnej  formy  nauki  nad  wielokulturowością.

Na uwagę zasługuje teoria

polityki uznania według Charlesa Taylora, która opiera się na kształtowaniu tożsa-
mości człowieka w wyniku dialogu, interakcji z otoczeniem społecznym i kulturo-
wym. Twierdzi on, że „(…) właściwe uznanie nie jest tylko wyrazem szacunku,
który należy się ludziom. Jest to podstawowa ludzka potrzeba”.

Taylor rozróżnia

dwa typy polityki pozostające ze sobą w konflikcie. Pierwsza dotyczy równej god-
ności i praw jednostek, druga natomiast podkreśla odmienność tożsamości i grup.
Dualizm poglądów Taylora ukazuje swoisty paradoks w pojmowaniu wielokulturo-
wości. Z jednej strony podkreśla on idee równości i tolerancji do wszelkiej odmien-
ności kulturowej, z drugiej strony twierdzi, że nie ma możliwości uznania równości
innych kultur, ponieważ prowadzi to napięć i konfliktów.

której przedmiotem była kultura ludzka na całej powierzchni globu, traktowana, jako rezultat rozszerza-
nia się i krzyżowania ograniczonej liczby kręgów kulturowych. Na uwagę zasługuje twierdzenie Broni-
sława Malinowskiego, w którym czytamy, że: „w ramach wędrówek składników kultury nie należy trak-
tować ich, jako nieokreślonego zbioru, ale ograniczonego systemu”.

P. Sztompka, op. cit., s. 255

Ibidem

A. Szahaj, op. cit., s. 21

J. Mucha: Wielokuturowość etniczna i nieetniczna W: „Sprawy Narodowościowe. Seria Nowa”, 1999,

zeszyt 14-15, s. 45

H. Mamzer, op. cit., s. 32

A. Szahaj, op. cit., s. 24-25

503

Podejście Tylora zawęża pojęcie wielokulturowości do spotkania różnych,

często odległych od siebie etnicznych czy narodowych kultur, rzekomo wewnętrz-
nie jednolitych struktur kulturowych o utrwalonych przez tradycje stałych cechach
specyficznych.

Tylor pomija w swych rozważaniach kwestie układów społeczno

politycznych, które w znaczący sposób wpływają na interpretację samego pojęcia.
Inne  podejście  do  wielokulturowości  reprezentuje  Will  Kimlicka.  Wskazuje  on  na
poszanowanie innej kultury w kontekście rekompensaty  za  wyrządzone krzywdy i
historię narodu. Według niego multikulturalizm pozwala  ludziom identyfikować się
publicznie  ze  swoją  grupą  etniczną  podtrzymując  swoją  narodową  tożsamość.

Takie podejście hołduje tezie, że wszelkie antagonizmy na poziomie międzynaro-
dowym wynikają z poczucia krzywd historycznych, a ich rekompensata pozwala na
dialog kultur i wzajemne poszanowanie.

Idea wielokulturowości nabrała w ostatnich dziesięcioleciach swoistej dwu-

znaczności: z jednej strony jest nadal pojęciem określającym pewien stan społecz-
ny, fakt lub ideał współistnienia wielu kultur w obrębie jednej społeczności.

Ter-

min ten oznacza jednocześnie konkretny projekt polityki społecznej, zinstytucjona-
lizowany i usankcjonowany pod patronatem państwa. Taki stan rzeczy zmierza do
celowego i świadomego budowania społeczeństwa mozaikowego, heterogenicz-
nego i odchodzenia od homogenizacji etnicznej. Wielokulturowość jest zjawiskiem
społeczno – kulturowym, spełniającym się poprzez funkcjonowanie w ramach me-
chanizmu terytorialno – państwowego różnych systemów, czy też zespołów norm
i wartości.

W obszarze zainteresowania wielokulturowości, zgodnie z takim po-

dejściem, będzie, więc poszanowanie wszelkich składników kultury, adekwatnych
dla danych jednostek, czy grup społecznych (etnicznych).

Bezpieczeństwo globalne rozpatrywane w kategoriach konfrontacji kultur stało

się problemem niezmiernie trudnym, ponieważ wiąże się z wieloma bardzo złożo-
nymi  kwestiami.  Pierwsza  z  nich  dotyczy  masowych,  niekontrolowanych  migracji
różnych grup etnicznych do obcych kulturowo środowisk. Druga dotyczy przebiegu
procesów  asymilacji  kulturowej,  a  w  tym  akulturacji,  rozłożonej  w  rozległych  ra-
mach czasowych. Trzecia  wiąże się  z antropologicznymi aspektami dyfuzji kultur,
czyli  z  postawami etnocentrycznymi, stratyfikacją etniczną, dystansem etnicznym,
stereotypami i uprzedzeniami. Czwarta, to zaszłości historyczne, które w decydują-
cy  sposób  kształtują  proces  asymilacji  kulturowej  i  interakcje  międzykulturowe.
Piąta, to wszelkie składniki kultur narodowych, z tożsamością włącznie. Wszystkie
omawiane  aspekty  wielokulturowości  wpływają  na  tworzenie  tzw.  trzeciej  kultury
F. Casmira, która opierała się na badaniach nad społeczeństwami charakteryzują-
cymi  się  wieloetnicznością  i  wielojęzykowością,  w  których  dochodzi  do  spotkań
międzykulturowych,  ale  nie  następuje  dominacja  jednej  nad  drugą  ani  zatarcia
tożsamości i treści kulturowych jednej z nich. Idea tworzenia trzeciej kultury w teorii
Casmira  zakładała  powstawanie  interakcji  ukierunkowanych  na  współpracę  obu
kultur  i  koegzystencję  w  symbiozie  społecznej.

Takie pojmowanie wielokulturo-

E. Możejko: Wielka szansa, czy iluzja: wielokulturowość w dobie ponowoczesności, W: W. Kalaga

(red.): Dylematy wielokulturowości. Kraków 2007, s. 144

Ibidem, s. 28

W. Kalaga (red.), op. cit., s. 6

A. Bernatowicz, W: M. Kozień (red.) op. cit., s. 12

F. Casmir: Budowanie trzeciej kultury: zmiana paradygmatu, W: A. Kapciak, L. Korporowicz, A. Tysz-

ka (red.): Komunikacja międzykulturowa. Zderzenia i spotkania. Warszawa 1996, s. 43

504

wości jest gwarantem bezpieczeństwa na poziomie dyfuzji kultur i opiera się na
szeroko pojmowanej tolerancji.

Niezmiernie ważnym i fundamentalnym zjawiskiem z obszarów wielokulturo-

wości jest dyfuzja kultur, która określana jest mianem funkcji spotkań i kontaktów
kulturowych. Zarówno spotkania, jak i kontakty kulturowe (międzykulturowe) opisu-
ją  wszelkie  interakcje międzykulturowe,  których ślady  odnajdujemy  już  w  odległej
historii cywilizacji. Były one funkcją wielu czynników, spośród których na pierwszy
plan  wysuwają  się  migracje  grup  etnicznych  w  poszukiwaniu  nowych,  dogodniej-
szych  warunków  do  egzystencji.  W  takich  okolicznościach  dochodziło  zwykle  do
niezamierzonej dyfuzji kultur, odbywającej się bez świadomej chęci socjalizacji.

Na gruncie dyfuzji kultur dochodzi czasami do konfliktów kultur, które według

J. H. Turnera, powstają w efekcie zróżnicowania kultur różnych narodów żyjących
w zróżnicowanym środowisku.

Według P. Sztompki, zjawisko konfliktu kultur,

traktowane jest jako „...niechęć, wrogość lub walkę między stykającymi się ze sobą
zbiorowościami o odmiennych, kulturowo dyktowanych sposobach życia”.

Rozpa-

trywane w kategoriach bezpieczeństwa określonej zbiorowości, są efektem zróżni-
cowania treści kulturowych oraz brakiem o nich wiedzy. Dotyczy to zarówno przed-
stawicieli kultur gospodarzy, jaki kultur narodów napływowych.

Terytorialny wymiar wielokulturowości a bezpieczeństwo lokalne
Mając na uwadze terytorialny wymiar wielokulturowości, nietrudno zauważyć

powiązań  zjawiska  z  migracjami. W dobie  zmian  społecznych  i  procesów  globali-
zacyjnych  migracje  stanowią  siłę  sprawczą  kontaktów  kulturowych,  które  w  zna-
czący sposób determinują stabilność kulturową regionów, a tym samym wpływają
na  bezpieczeństwo  rozpatrywane  w  skali  mikro  i  mezo.  Według  Izabeli  Jarugi  –
Nowackiej,  współczesne  procesy  migracyjne  są  zjawiskiem  naturalnym.  Dla  po-
twierdzenia powyższego stwierdzenia  zwraca  ona uwagę  na słowa Ryszarda  Ka-
puścińskiego, brzmiące następująco: „(...) pod koniec XX w. wkroczyliśmy w trzecią
fazę  –  fazę  dekolonizacji  kulturowej  polegającej  na  poszukiwaniu  i  odnajdywanie
przez Kraje Trzeciego Świata własnej, odmiennej od naszej tożsamości, własnych
korzeni (...)”.

W słowach tych doszukać się można tendencji narodów do swoiste-

go powrotu do korzeni kulturowych i poszukiwania własnej tożsamości, zagubionej
gdzieś  w  meandrach  życia  w  dobie  permanentnej  zmiany  społecznej,  którą  D.
Niedźwiedzki  określił,  jako  „(...)  przejście  do  nowego  porządku  społecznego,  w
zależności  od  jej  głębokości  i  zakresu  mniej  lub  bardziej  odmiennego  od  stanu
wyjścia”.

Wielokulturowość oparta na zasadach współistnienia odmiennych wartości

i tradycji określonych w ramach jednego organizmu państwowego nabiera coraz
większego znaczenia i skłania do głębokiej refleksji. Skłania, bowiem do zrozumie-
nia i tolerancji wobec wszelkiej odmienności, wyzbycia się historycznie ugruntowa-
nych uprzedzeń i stereotypów i co najważniejsze pojmowania obcej kultury w kate-

A. Giddens, op. cit., s. 50. Proces socjalizacji w takim kontekście definiowany jest, jako

„...podstawowy :anał przekazu kulturowego poprzez czasy i pokolenia”

J. H. Turner, op. cit., s. 49

P. Sztompka, op. cit., s. 254

I. Jaruga-Nowacka: Polityka wielokulturowości. Wystąpienie Wiceprezes Rady Ministrów – Minister

Polityki Społecznej, W: M. Kozień (red.), op. cit., s. 15

D. Niedźwiedzki, op. cit., s. 27

505

goriach jej systemu wartości, symboli, tradycji, itd.

W tym miejscu należy podkre-

ślić  rangę  pojęcia  kompetencja  kulturowa,  które  definiowane  jest  w  następujący
sposób:  „uformowana  w  procesie  socjalizacji  zdolność  jednostki  do  właściwego
odczytywania, interpretowania i rozumienia znaków oraz symboli przyjętych w da-
nej  kulturze.  Znaczenie  określonego  przedmiotu  lub  czynności  zależy  w  dużym
stopniu  od  kontekstu  kulturowego,  w  jakim  występuje.  Przejawem  kompetencji
kulturowej jest umiejętność dostrzegania odcieni i zmian znaczeniowych w powią-
zaniu  z  różnymi  kontekstami  w  obrębie  danej  kultury”.

Kompetencja kulturowa

oraz tolerancja i relatywizm kulturowy opisują w pewnym sensie zjawisko wielokul-
turowości, szczególnie w kontekście zachowania poczucia bezpieczeństwa odręb-
ności etnicznej i kulturowej.

Wielokulturowość jest również pojmowana w kategoriach szacunku do same-

go siebie i innych kultur, który pozwala na uniknięcie zaproponowanego przez Z.
Baumana podziału na „My i Oni”, czyli przedstawicieli własnej i obcej kultury.

Podejście Z. Baumana wskazuje na istnienie wielu negatywnych zjawisk towarzy-
szących kontaktom kulturowym. Należą do nich m.in. dystans etniczny, stratyfika-
cja  etniczna,  wartościowanie  i  odrzucenie  etniczne.  Wszystkie  przedstawione
czynniki  w  negatywny  sposób  wpływają  na  interakcje  pomiędzy  członkami.  Sferą
adekwatną do akceptacji obcej kultury jest, więc szacunek do niej. Według M. Ra-
tajczyk, podstawą budowania postawy szacunku do odmienności jest zrozumienie
własnego  postępowania.

Nie bez znaczenia pozostaje również stwierdzenie, że

poznanie obcej kultury jest pytaniem o sens własnej.

Zatem, podstawą pojmowa-

nia  kultury  innych  narodów  zdeterminowane  jest  stanem  świadomości  o  własnej
kulturze  oraz ugruntowaną  wiedzą  o kulturze obcej.  Takie pojmowanie kontaktów
międzykulturowych  staje  się,  więc  gwarantem  konwergencji  w  obszarze  bezpie-
czeństwa regionu opartego na życiu w symbiozie różnych grup etnicznych.

Wielokulturowość wg Golki jest określana miarą (…) współwystępowania na

tej samej przestrzeni (albo w bezpośrednim sąsiedztwie bez  wyraźnego rozgrani-
czenia, albo w sytuacji aspiracji do zajęcia tej samej przestrzeni) dwóch lub więcej
grup  społecznych  o  odmiennych  cechach  dystynktywnych:  wyglądzie  zewnętrz-
nym, języku, wyznaniu religijnym, układzie wartości, itd., które przyczyniają się do
wzajemnego postrzegania odmienności z różnymi tego skutkami. W celu określe-
nia  stosunków  zachodzących  w  kontaktach  pomiędzy  przedstawicielami  różnych
kultur, M. Golka zaproponował następujący ich podział: agresja – otwarty antago-
nizm;  niechęć  –  pasywny  antagonizm;  niezrozumienie  –  segregacja  jawna  lub
skrywana; obojętność (ignorowanie) – koegzystencja pozorna polegająca na wza-
jemnej  akomodacji;  zainteresowanie  (poszukiwanie  informacji)  –  asymilacja  połą-
czona z pełną wzajemną akceptacją i współdziałaniem.

Determinują one całokształt relacji zachodzących w ramach kontaktów mię-

dzykulturowych, a tym samym wpływają na powstawanie konfliktów kultur.

G. Socha: Wielokulturowość jako wyzwanie współczesności, Referat odczytany na Międzynarodowym

Forum Dialogu Kultur zorganizowanym w dniach 18 – 23 sierpnia 2003 r. w Oscypolu

M. Pacholski, A. Słaboń: Słownik pojęć socjologicznych. Kraków 1997, s.75-76

Z. Bauman: Socjologia. Poznań 1996, s. 44-48

M. Ratajczyk (red.): Pomiędzy kulturami. Szkice z komunikacji międzykulturowej, Wrocław 2006, s. 7

Ch. Hambden-Turner, F. Trompenaars: Siedem wymiarów kultury. Kraków 2002, s. 232, W: M. Rataj-

czyk (red.): Pomiędzy kulturami. Szkice z komunikacji międzykulturowej. Wrocław 2006, s. 7

M. Golka: Oblicza wielokulturowości, W: M. Kempny, A. Kapciak, S. Lodziński: U progu wielokulturo-

wości. Nowe oblicza społeczeństwa polskiego. Warszawa 1997, s. 54

506

Podsumowując teoretyczne rozważania nad wielokulturowością, warto przed-

stawić poziomy jej oddziaływania: odnosi się do społeczeństwa charakteryzujące-
go  się  daleko  posuniętą  etnicznością  i  kulturalną  heterogenicznością;  oznacza
ideał  równości  i  poszanowania  mniejszości  etnicznych  oraz  grup  kulturowych;
obejmuje  całą  gamę  badań  w  zakresie  kulturoznawstwa,  historii,  literaturoznaw-
stwa, etnologii, co z kolei pociąga za sobą rewizje programów nauczani.

Podsumowanie
Szeroko rozumiane kategorie bezpieczeństwa rozpatrywanego w aspekcie

zderzenia  kultur  stanowią  poważny  dylemat  współczesności,  bowiem  wysoka  dy-
namika  procesów  integracyjnych  zachodzących  w  makrostrukturach,  na  poziomie
społecznym, ekonomicznym, antropologicznym i kulturowym rodzi wiele antagoni-
zmów  pomiędzy  grupami  etnicznym,  którym  przyszło  koegzystować  w  nowej  rze-
czywistości społecznej. Propagowane w teorii idee tolerancji i relatywizmu kulturo-
wego wielokrotnie okazują się w tej sytuacji fikcją, która nie posiada odzwierciedle-
nia w praktyce. Okazuje się, że hasła propagujące idee poszanowania i równości
nie przystają do powszechnie uznawanej na nie mody. W większości przypadków
sama obecność przedstawicieli nowych grup etnicznych w danym środowisku kul-
turowym  budzi  niepokój

wśród przedstawicieli narodów – gospodarzy o bezpie-

czeństwo  rozpatrywane  we  wszystkich  sferach  życia  społecznego.  Styl  życia  ob-
cych,  tradycje  narodowe  i  obyczaje,  systemy  symboli  narodowych  i  grupowych,
język  werbalny  i niewerbalny, systemy  wartości materialnych  i etycznych,  a także
tożsamość narodowa stanowią same w sobie źródło konfliktów i dychotomii na tle
kulturowym. Nakładając na treści kulturowe antropologiczne determinanty bezpie-
czeństwa,  tj.:  stereotypy,  uprzedzenia,  zaszłości  historyczne,  postawy  etnocen-
tryczne, szowinizm narodowy, czy megalomanię i nietolerancję, należy zdać sobie
sprawę,  z  dużej  wagi  problemu.  Mieszanina  kulturowych  i  antropologicznych  ele-
mentów towarzyszących wielokulturowość sama w sobie stanowi poważny problem
z  obszaru  bezpieczeństwa  społecznego  regionu,  czy  państwa.  Rodzi  to,  bowiem
mikroogniska konfliktów etnicznych, które rozłożone na osi czasu, w sprzyjających
warunkach zrodzić mogą konflikty o większej skali.

Nasuwa się, zatem pytanie: W jakim stopniu struktury ponadpaństwowe po-

wstających  w  ramach  procesów  integracyjnych  są  zdolne  do  zachowania  swojej
trwałości  strukturalnej?  Zasadność  niniejszego  pytania  posiada  swoje  uzasadnie-
nie  w  obserwowanym  od  niedawna  dualizmie  w  pojmowaniu  odrębności  narodo-
wej. Z jednej strony dąży się do tworzenia silnych gospodarczo i militarnie struktur,
narzucających w pewien sposób treści kulturowe silniejszych narodów, mniejszym
i słabszym, a z drugiej strony pozwala się na wyodrębnianie z ukształtowanych na
gruncie  rozwoju  cywilizacji  i  historii,  mniejszych  państewek, które  z  natury  rzeczy
skazane są na zależność od innych. Przykładem takiego stanu rzeczy jest secesja
Kosowa, czy dążenia do podziału Belgii, wyodrębnienia Kraju Basków z Hiszpanii,
czy  nawet  idee  odrębności  narodowej  polskich  Ślązaków  i  Kaszubów.  Taki  stan
rzeczy  rodzi  pewien  dylemat  z  obszaru  bezpieczeństwa,  który  należy  widzieć  w
kontekście dwóch zjawisk: procesu asymilacji kulturowej migrantów w nowym kul-
turowo  środowisku  oraz  tendencji  do  osiągnięcia  niezależności  przez  mniejszości
narodowe na trwałe wpisane w układ demograficzny danego państwa.

E. Możejko, op. cit., s. 150